Sağlık Turizminde Reklam Yasağı ve KVKK İhlalleri: Önce/Sonra (Before/After) Fotoğraflarının Hukuki, İdari ve Cezai Boyutu

Sağlık Turizminde Reklam Yasağı ve KVKK İhlalleri: Önce/Sonra (Before/After) Fotoğraflarının Hukuki, İdari ve Cezai Boyutu

Sağlık turizmi sektöründe müşteri/hasta çekmek amacıyla en sık başvurulan yöntemlerin başında hastaların tedavi öncesi ve sonrası (before/after) görsellerinin sosyal medya, web siteleri ve dijital reklam mecralarında paylaşılması gelmektedir.

Ancak bu uygulama; 6698 sayılı Kişisel Verileri Koruma Kanunu (KVKK), Türk Ceza Kanunu (TCK), Sağlık Mevzuatı (1219 Sayılı Kanun, Özel Hastaneler Yönetmeliği, Uluslararası Sağlık Turizmi Yönetmeliği) ve Ticaret Bakanlığı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun kapsamında çok katmanlı ihlaller doğurmaktadır.

Sağlık turizminde Önce/Sonra fotoğraf ve videolarının kullanımına ilişkin hukuki sınırlar, idari yaptırımlar ve cezai sorumluluklar 20 maddede şu şekildedir:

Önce/Sonra Görselleri Hukuken Hangi Veri Kategorisindedir?

Bir hastanın yüzü, vücudu, dövmeleri, lezyonları veya belirleyici fiziki özelliklerini içeren tedavi öncesi ve sonrası fotoğraflar KVKK m. 6 uyarınca biyometrik veri ve sağlık verisi kategorisinde olup özel nitelikli kişisel veri sayılır.

Sağlık Mevzuatında Önce/Sonra Paylaşımı Yasak mıdır?

Evet. Sağlık mevzuatımızda hekimlerin ve sağlık kuruluşlarının örtülü veya açık reklam yapması yasaktır. Sağlık tesisleri sadece bilgilendirme ve tanıtım yapabilir. Hastanın rızası olsa dahi, tedavi sonuçlarını “garanti eden”, “özendiren” veya “reklam unsuru taşıyan” Önce/Sonra görsellerinin paylaşılması sağlık mevzuatına aykırıdır.

Uluslararası Sağlık Turizmi Yönetmeliği Yurt Dışı Paylaşımlarına İzin Verir mi?

Uluslararası Sağlık Turizmi Yönetmeliği, Yetki Belgesi olan kuruluşların yurt dışına yönelik tanıtım yapmasına imkan tanır. Ancak bu tanıtımlarda dahi hastayı yanıltıcı, talep yaratıcı, diğer klinikleri kötüleyici ve tıbbi garantiler sunan Önce/Sonra paylaşımları yapılması yasaktır.

“Açık Rıza” Alınması Önce/Sonra Paylaşımını Tamamen Hukuka Uygun Yapar mı?

Hayır. Hastadan açık rıza alınması sadece KVKK yönünden veri işleme şartını sağlar. Ancak bu paylaşım sağlık mevzuatı ve Reklam Kurulu yönünden “reklam ve tanıtım yasağı ihlali” oluşturmaya devam eder. Yani KVKK rızası, sağlık mevzuatındaki idari yasakları ortadan kaldırmaz.

Formel/Basılı “Açık Rıza” Formları Geçerli midir?

Ameliyat öncesi matbu bilgilendirilmiş onam formlarının arasına sıkıştırılmış veya “Fotoğraflarımın sosyal medyada paylaşılmasına izin veriyorum” şeklindeki genel ve zorlayıcı maddeler hukuken geçersizdir. Açık rızanın özgür iradeyle, belirli bir konuya ilişkin ve bilgilendirmeye dayalı olarak ayrı bir formla alınması şarttır.

Yabancı Hastadan Açık Rıza Hangi Dilde Alınmalıdır?

Yabancı hastanın Türkçe hazırlanan bir açık rıza metnini imzalaması halinde bu rıza “bilgilendirmeye dayalı” olma unsurunu yitirir ve geçersiz sayılır. Açık rıza ve aydınlatma metinleri hastanın anladığı ana dilde veya uluslararası geçerliliği olan bir dilde (İngilizce, Arapça, Rusça vb.) hazırlanmalıdır.

Yabancı Hastanın Açık Rızayı Geri Çekme (Revocation) Hakkı Var mıdır?

Evet. Yabancı hasta Önce/Sonra fotoğrafının paylaşılması için izin vermiş olsa dahi bu rızasını dilediği zaman, hiçbir gerekçe göstermeksizin geri çekebilir. Rıza geri çekildiği an ilgili fotoğraf ve videolar tüm dijital mecralardan, siteden ve sosyal medyadan derhal kaldırılmalıdır.

Yüzü / Kimliği Gizlemek (Anonomleştirme) KVKK İhlalini Önler mi?

Gözlerin bantlanması veya yüzün kısmen kapatılması her zaman yeterli değildir. Hastanın belirgin bir dövmesi, beni, vücut yapısı veya nadir bir fiziki özelliği nedeniyle kimliği saptanabiliyorsa, veri anonim hale getirilmiş sayılmaz ve KVKK ihlali devam eder.

Sosyal Medya Paylaşımlarında TCK Kapsamındaki Cezai Sorumluluk Nedir?

Hastanın açık rızası olmadan Önce/Sonra fotoğrafını paylaşan hekimler, klinik sahipleri ve sosyal medya yöneticileri Türk Ceza Kanunku kapsamında:

• TCK m. 135: Kişisel verileri hukuka aykırı olarak kaydetme (1 ila 3 yıl hapis),

• TCK m. 136: Verileri hukuka aykırı olarak verme veya ele geçirme (2 ila 4 yıl hapis) suçlarından yargılanırlar.

Ticaret Bakanlığı Reklam Kurulu Hangi Yaptırımları Uygular?

Kişileri tedaviye özendiren, Önce/Sonra görselleriyle algı yönlendirmesi yapan veya mevzuata aykırı reklam yapan sağlık turizmi tesislerine Reklam Kurulu tarafından:

• Reklamları durdurma cezası,

• Yüksek tutarlı idari para cezaları (her bir ihlal için yüzbinlerce TL),

• İhlalin internet sitesi veya sosyal medya hesabı üzerinden işlenmesi halinde erişim engellenmesi kararı verilir.

Kişisel Verileri Koruma Kurulu (KVKK) Hangi İdari Para Cezalarını Keser?

Özel nitelikli kişisel veri olan sağlık verisini hukuka aykırı şekilde işleyen veya paylaşan, veri güvenliğini sağlamayan (yeterli idari/teknik tedbiri almayan) veri sorumlusu hastane ve kliniklere KVKK m. 18 uyarınca milyonlarca lirayı bulan idari para cezaları uygulanır.

Tabip Odaları ve Türk Tabipleri Birliği (TTB) Yönünden Disiplin Cezaları Nelerdir?

Tıbbi deontoloji ve meslek etiği kurallarına aykırı şekilde Önce/Sonra görselleriyle reklam yapan hekimler hakkında Tabip Odaları tarafından disiplin soruşturması açılır. Bu süreç para cezasından geçici süreyle meslekten men edilmeye (geçici sanat icrasından alıkoyma) kadar varan yaptırımlar doğurur.

“Sadece Yurt Dışında Gözükecek” Şekilde Yapılan Sponsorlu Reklamlar Yasal mıdır?

Sosyal medya platformlarında (Meta, Google vb.) hedef kitle sınırlandırması yapılarak reklamın sadece yurt dışındaki kullanıcılara gösterilmesi, reklamın Türkiye hukuku açısından “yasa dışı” olma vasfını değiştirmez. Reklam Kurulu ve Sağlık Bakanlığı Türkiye merkezli işletmelerin bu faaliyetlerini denetleme yetkisine sahiptir.

Hastanın Fotoğraf Paylaşımı Karşılığında “İndirim” Alması Hukuki midir?

“Ameliyat fotoğrafınızı paylaşırsak %20 indirim yaparız” şeklindeki uygulamalarda verilen rıza, hastanın ekonomik baskı altında kalması nedeniyle “özgür iradeyle verilmiş rıza” olarak değerlendirilmeyebilir. Bu durum rızayı sakatlayabileceği gibi etik ihlal de oluşturur.

Telif Hukuku (FSEK) Yönünden Fotoğrafın Mülkiyeti Kimdedir?

Fotoğrafı çeken hekim veya ajans çalışanı eserin telif sahibidir; ancak fotoğraftaki kişinin (hastanın) Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (FSEK) m. 86 uyarınca “resim ve portre üzerindeki hakları” mevcuttur. Hastanın izni olmadan bu görsel ticari amaçla kullanılamaz.

Yabancı Hastanın “Manevi Tazminat” Hakkı Var mıdır?

İzinsiz veya rızası geri çekilmesine rağmen Önce/Sonra görseli yayınlanmaya devam eden yabancı hasta, Türk Borçlar Kanunu m. 58 uyarınca kişilik haklarının saldırıya uğraması gerekçesiyle Tüketici Mahkemelerinde yüksek miktarlı Manevi Tazminat Davası açabilir.

Sosyal Medya Ajansları ve Dijital Pazarlamacıların Sorumluluğu Nedir?

Klinik adına sosyal medya yöneten ajanslar, izinsiz fotoğraf paylaştıklarında TCK kapsamında “suça iştirak eden” veya KVKK kapsamında “Veri İşleyen” sıfatıyla sorumlu olurlar. Ajans ile klinik arasındaki sözleşmelerde KVKK sorumluluk matrisi netleştirilmelidir.

Gerçeği Yansıtmayan (Photoshop / Filtreli) Önce/Sonra Görsellerinin Cezası Nedir?

Işık oyunları, photoshop, filtreler veya açılarla operasyonun sonucunu olduğundan çok daha başarılı gösteren paylaşımlar TCK m. 158 kapsamında Nitelikli Dolandırıcılık ve Tüketici Hukuku kapsamında Ayıplı Hizmet / Yanıltıcı Reklam suçlamalarına dayanak oluşturur.

Sağlık Tesisleri Sosyal Medya İhlallerini Önlemek İçin Ne Yapmalıdır?

• Tüm hastalar için Aydınlatma ve Açık Rıza süreçlerini birbirinden ayırmalıdır.

• Dijital platformlarda paylaşılan her görsel için Açık Rıza Beyanı Kayıt Defteri (LOG kayıtları) tutmalıdır.

• Çalışanlarına ve ajanslarına kişisel verilerin korunması ve tıp etiği eğitimi vermelidir.

Yabancı Hastaların Bu İhlaller Karşısında Başvuru Yolları Nelerdir?

Önce/Sonra görselleri izinsiz paylaşılan yabancı hastalar:

• Kişisel Verileri Koruma Kurumu’na (KVKK) şikayette bulunabilir,

• Ticaret Bakanlığı Reklam Kurulu’na başvurabilir,

• İl Sağlık Müdürlüğü ve Tabip Odalarına etik ihlal şikayeti yapabilir,

• Cumhuriyet Başsavcılığına suç duyurusunda bulunup Tüketici Mahkemelerinde tazminat davası açabilir.