İş Kazası Sonrası Maddi ve Manevi Tazminat Davaları: Hukuki Mahiyet, Kusur Tespiti, Tazminat Kalemleri ve Zamanaşımı Esasları

İş Kazası Sonrası Maddi ve Manevi Tazminat Davaları: Hukuki Mahiyet, Kusur Tespiti, Tazminat Kalemleri ve Zamanaşımı Esasları

İş kazası, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m. 13 uyarınca; sigortalının işyerinde bulunduğu sırada, işveren tarafından yürütülmekte olan iş nedeniyle veya işverence sağlanan bir taşıtla işin yapıldığı yere gidiş-geliş sırasında meydana gelen ve işçiyi bedenen veya ruhen engelli hale getiren olaydır.

İş kazası sonrasında ortaya çıkan bedensel bütünlüğün ihlali veya ölüm hallerinde; 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (TBK), 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve İş Kanunu hükümleri çerçevesinde işçinin veya yakınlarının işverene karşı açacağı maddi ve manevi tazminat davalarına ilişkin 20 temel esas şu şekildedir:

İş Kazası Sayılmanın Yasal Şartları Nelerdir?

Bir olayın iş kazası sayılabilmesi için:

• Kazayı geçirenin sigortalı (işçi) olması,

• Olayın işyerinde, işverenin yürüttüğü iş nedeniyle, işyeri dışında görevliyken veya işverence sağlanan servisle gidiş-geliş esnasında gerçekleşmesi,

• Kaza ile sonuç (yaralanma/ölüm) arasında illiyet (nedensellik) bağının bulunması gerekir.

İş Kazası Bildirimi Nereye ve Ne Zaman Yapılır?

İşveren, iş kazasını kolluk kuvvetlerine (Polis/Jandarma) derhal; Sosyal Güvenlik Kurumu’na (SGK) ise kazadan sonraki en geç 3 iş günü içinde bildirmekle yükümlüdür. Bildirilmeyen hallerde idari para cezaları ve işverenin mali sorumluluğu artar.

İşverenin Hukuki Sorumluluğunun Niteliği (Kusur Sorumluluğu)

İşverenin iş kazasından doğan tazminat sorumluluğu kusura dayanan sorumluluktur. İşveren, 6331 sayılı Kanun uyarınca iş sağlığı ve güvenliği önlemlerini tam olarak almak, risk değerlendirmesi yapmak, eğitim vermek ve denetlemekle yükümlüdür. İşverenin hiç önlem almaması ağır kusur sayılır.

Kusur Oranlarının Tespiti Nasıl Yapılır?

Tazminat miktarını doğrudan etkileyen kusur tespiti; mahkemece tayin edilen iş güvenliği uzmanı ve hukukçu bilirkişilerce hazırlanacak raporla belirlenir. Toplam kusur (%100 üzerinden); işveren, işçi (müterafik kusur) ve varsa üçüncü kişiler arasında bölüştürülür.

Yaralanmalı İş Kazalarında “Maddi Tazminat” Kalemleri Nelerdir?

Kaza sonucu yaralanan veya sakat kalan işçi TBK m. 54 uyarınca şu maddi zararları talep edebilir:

• Geçici İş Göremezlik Zararı: İyileşme sürecinde çalışılamayan dönemdeki kazanç kaybı,

• Sürekli İş Göremezlik (Mevcut/Gelecek) Zararı: Beden gücü kaybı (sakatlık) nedeniyle gelecekte uğranacak gelir kaybı,

• Tedavi ve İyileşme Giderleri: Belgelendirilen veya belgelendirilemeyen tüm sağlık masrafları,

• Ekonomik Geleceğin Sarsılmasından Doğan Kayıplar.

Ölümlü İş Kazalarında “Maddi Tazminat” Kalemleri Nelerdir?

İşçinin vefatı halinde TBK m. 53 uyarınca mirasçıları ve yakınları şunları talep edebilir:

• Cenaze Giderleri,

• Ölüm hemen gerçekleşmediyse Tedavi Giderleri ve Çalışılamayan Dönem Zararları,

• Destekten Yoksun Kalma Tazminatı: Ölen işçinin yaşarken maddi destekte bulunduğu eş, çocuk, anne ve babasının mahrum kaldığı parasal destek.

“Destekten Yoksun Kalma Tazminatı” Nasıl Hesaplanır?

Hesaplama; ölen işçinin kaza tarihindeki yaşı, muhtemel yaşam süresi (TRH-2010 yaşam tablosu), emsal kazancı/maaşı, bakmakla yükümlü olduğu kişilerin yaşları ve işverenin kusur oranı dikkate alınarak aktüerya bilirkişisi tarafından aktüeryal yöntemlerle yapılır.

“Sürekli İş Göremezlik (Maluliyet) Tazminatı” Nasıl Hesaplanır?

İşçinin SGK Sağlık Kurulu tarafından belirlenen Meslekte Kazanma Gücü Kayıp Oranı (En az %10 ve üzeri), yaşı, aktif/pasif çalışma süresi, kaza tarihindeki emsal ücreti ve işverenin kusur oranı çarpılarak aktüerya uzmanınca hesaplanır.

SGK Tarafından Bağlanan Gelir Tazminattan Düşülür mü? (Rücu Esası)

Evet. SGK’nın işçiye bağladığı sürekli iş göremezlik geliri veya hak sahiplerine bağladığı ölüm aylığının ilk peşin sermaye değeri, çifte tazminatlanmayı önlemek amacıyla mahkemece hesaplanan maddi tazminat tutarından düşülür (TBK m. 55).

İş Kazasında “Manevi Tazminat” İstenmesinin Şartları Nelerdir?

• Yaralanmalı Kazalarda: İşçinin bedensel bütünlüğünün ihlali veya ağır bedensel bütünlük kaybı durumunda işçinin kendisi (ağır maluliyette yakınları da) manevi tazminat isteyebilir.

• Ölümlü Kazalarda: Ölen işçinin eşi, çocukları, anne, babası ve kardeşleri duydukları derin elem, acı ve ızdırap nedeniyle manevi tazminat talep edebilir.

Manevi Tazminat Miktarı Nasıl Belirlenir?

Manevi tazminat bir zenginleşme aracı olmamakla birlikte, caydırıcı ve acıyı hafifletici niteliktedir. Hakim; tarafların sosyal ve ekonomik durumlarını, olayın meydana geliş şeklini, kusur oranlarını, maluliyet derecesini ve paranım alım gücünü göz önüne alarak hakkaniyete uygun (TMK m. 4) bir tutar takdir eder.

İş Kazası Tazminat Davalarında Zamanaşımı Süresi Ne Kadardır?

• Genel Zamanaşımı: TBK m. 146 uyarınca sözleşmeye aykırılık ve iş kazası tazminat davalarında zamanaşımı süresi kaza tarihinden itibaren 10 yıldır.

• Ceza Zamanaşımı: İş kazası aynı zamanda bir suç teşkil ettiğinden (taksirle yaralama/ölüm), Türk Ceza Kanunundaki uzamış ceza zamanaşımı (8 ila 15 yıl) daha uzunsa uygulanır.

Maluliyet (Engellilik) Oranına İtiraz Usulü Nasıldır?

SGK Sağlık Kurulu raporuyla verilen maluliyet oranına taraflarca itiraz edilirse; dosya sırasıyla Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulu’na, anlaşmazlık sürerse Adli Tıp Kurumu 3. İhtisas Kurulu’na ve son olarak Adli Tıp Genel Kurulu’na sevk edilerek nihai maluliyet oranı kesinleştirilir.

Görevli ve Yetkili Mahkeme Hangisidir?

• Görevli Mahkeme: İş Mahkemeleridir. İş mahkemesinin bulunmadığı yerlerde Asliye Hukuk Mahkemeleri İş Mahkemesi sıfatıyla davaya bakar.

• Yetkili Mahkeme: Davalı işverenin yerleşim yeri, iş kazasının meydana geldiği yer veya davacı işçinin yerleşim yeri mahkemesidir.

Dava Açmadan Önce “Zorunlu Arabuluculuk” Şart mıdır?

Evet. 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu uyarınca, iş kazasından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat davalarında dava açmadan önce arabuluculuğa başvurmak zorunludur. Arabuluculukta anlaşma sağlanamazsa son tutanakla birlikte dava açılır.

“Emsal Ücret Araştırması” Neden Önemlidir?

İşçinin bordroda gösterilen ücreti gerçek kazancını yansıtmıyorsa (asgari ücretten gösteriliyorsa); meslek odalarından, sendikalardan veya TÜİK sisteminden işçinin kıdemi ve mesleğine uygun gerçek emsal ücreti sorulur. Tazminat hesabı asgari ücret üzerinden değil, tespit edilen emsal ücret üzerinden yapılır.

Taşeron (Alt İşveren) Ve Asıl İşverenin Birlikte Sorumluluğu

Kaza, alt işverenin (taşeron) işçisinin başından geçmişse; İş Kanunu m. 2 uyarınca asıl işveren ile alt işveren iş kazasından doğan maddi ve manevi tazminatlardan işçiye karşı müştereken ve müteselsilen (birlikte) sorumludur.

İş Kazasından Kaynaklanan “Cezai Sorumluluk” (TCK) Nasıldır?

İş kazası neticesinde işverenin, şantiye şefinin veya iş güvenliği uzmanının kusuru varsa:

• Yaralanma Halinde: TCK m. 89 uyarınca Taksirle Yaralama (şikayete tabi veya nitelikli hallerde resen),

• Ölüm Halinde: TCK m. 85 uyarınca Taksirle Ölüme Neden Olma (2 yıldan 15 yıla kadar hapis) cezası gündeme gelir.

Geçici İş Göremezlik Ödeneği ve İş Güvencesi

Tedavi süresince işçiye SGK tarafından geçici iş göremezlik ödeneği (rapor parası) ödenir. İşveren, kaza geçiren ve raporlu olan işçinin iş sözleşmesini rapor süresince haklı nedenle feshedemez.

İş Kazası Tazminat Davalarında Dava Sürecini Hızlandıracak Öneriler

• Kaza günü tutulan polis/jandarma tutanakları, tanık ifadeleri ve iş güvenliği raporları eksiksiz toplanmalıdır,

• SGK tespiti veya Maluliyet Raporu süreci yakından takip edilmelidir,

• İşçinin gerçek ücretini kanıtlayacak banka dökümleri veya sektör verileri mahkemeye sunulmalıdır,

• Arabuluculuk aşamasında adil bir teklif sunulmazsa, hak kaybına uğramamak için uzman bir avukat marifetiyle dava ikame edilmelidir.