Yabancı Hastaya Düzenlenen Fatura ve Sözleşmelerde Geçersizlik Halleri: Sağlık Turizminde Hukuki Sakatlıklar Geçersiz midir ?

Yabancı Hastaya Düzenlenen Fatura ve Sözleşmelerde Geçersizlik Halleri: Sağlık Turizminde Usulsüz Hukuki İşlemler ve Haksız Şartlar Geçersiz midir?

Sağlık turizmi kapsamında Türkiye’deki hastaneler, tıp merkezleri, klinikler ve acenteler ile yabancı hastalar arasında akdedilen hizmet sözleşmeleri ile bu hizmetler karşılığında düzenlenen faturalar, hukuki niteliği itibarıyla tüketici işlemi sayılmaktadır.

Yabancı hastaların dil engeli, mevzuat eksikliği veya tedavi öncesi ve sonrasındaki hassas sağlık durumları nedeniyle zayıf taraf konumunda bulunmaları, Türk Hukuku’nda bu sözleşme ve faturaların geçerliliği bakımından son derece sıkı şartların aranmasını zorunlu kılmıştır.

6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun (TKHK), 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (TBK), 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hakkı Hakkında Kanun (MÖHUK) ve Sağlık Bakanlığı’nın uluslararası sağlık turizmi mevzuatı çerçevesinde, yabancı hasta ile yapılan işlemlerdeki temel geçersizlik ve hukuki sakatlık halleri şu şekildedir:

• Haksız Şartlar ve Genel İşlem Koşulları: Tüketici aleyhine tek taraflı olarak sözleşmeye konulan, müzakere edilmeyen ve taraflar arasındaki dengeyi bozan maddelerin kesin olarak hükümsüzlüğü.

• Dil ve Bilgilendirme Yükümlülüğünün İhlali: Hastanın ana dilinde veya tam olarak hakim olduğu dilde düzenlenmeyen, yeterli ve anlaşılır aydınlatma yapılmadan imzalatılan metinlerin sakatlığı.

• Faturada Fahiş Fiyatlandırma ve Gizli Kalemler: Paket fiyat teklifinin (quotation) dışına çıkılarak veya baştan bildirilmeden çıkarılan ek fatura ve masrafların hukuki geçersizliği.

• Aydınlatılmış Onam (Tıbbi Rıza) İhlalleri: Tıbbi müdahalenin riskleri ve komplikasyonları hastaya kendi dilinde tam anlatılmadan alınan matbu onay formlarının hükümsüz sayılması.

• Mesafeli Sözleşme ve Ön Bilgilendirme Usulsüzlükleri: Yabancı hasta Türkiye’ye gelmeden önce internet, sosyal medya veya acente üzerinden yapılan satışlarda emredici kanun usullerine uyulmaması.

Sözleşme ve faturalardaki bu hukuki sakatlıklar; yabancı hastanın ödediği ücretin iadesini istemesine, borçlu olmadığının tespiti (menfi tespit) davası açmasına veya uğradığı zararların tazminini talep etmesine imkan tanımaktadır.

Yabancı Dilde Hazırlanmayan veya Yetersiz Tercüme Edilen Sözleşmeler Geçersiz Sayılır mı?

Evet. TKHK m. 4 ve TBK m. 21 uyarınca sözleşme şartlarının tüketici tarafından anlaşılabilir, açık, net ve sade bir dille yazılmış olması yasal zorunluluktur.

Yabancı hastanın hiç bilmediği veya yeterince hakim olmadığı bir dilde (örneğin sadece Türkçe) hazırlanan, yeminli tercümesi sunulmadan imzalatılan sözleşmelerdeki hasta aleyhine düzenlenmiş maddeler “genel işlem koşulu” kapsamında değerlendirilir. Dürüstlük kuralına aykırı olan bu hükümler davanın esasına girilmeksizin yazılmamış (kesin olarak geçersiz) sayılır.

Sağlık Turizmi Sözleşmelerinde “Haksız Şart” (Unfair Terms) Nedir ve Ceza Koşulları Geçersiz midir?

TKHK m. 5 uyarınca, tüketiciyle birebir müzakere edilmeden matbu olarak sözleşmeye dahil edilen ve taraflar arasındaki hak ile yükümlülüklerde tüketici aleyhine dürüstlük kuralına aykırı düşecek biçimde dengesizliğe neden olan şartlar kesin olarak hükümsüzdür.

Uygulamada sıklıkla karşılaşılan;

• “Hastanın ameliyattan veya tedaviden vazgeçmesi halinde ödediği tüm ücret irat kaydedilir, hiçbir koşulda iade edilmez” şeklindeki fahiş cezai şartlar,

• Hastanenin, klinik işletmesinin veya hekimin tıbbi sorumluluğunu tamamen ortadan kaldıran sorumsuzluk anlaşmaları,

Türk Hukuku açısından geçersizdir ve hastanın ödediği meblağı hukuki yoldan geri alma hakkı saklıdır.

Aydınlatılmış Onam Formunun (Consent Form) Matbu Olması Onamı Geçersiz Kılar mı?

Evet. Yargıtay yerleşik içtihatları ve Sağlık Mevzuatı uyarınca, hastaya uygulanacak tıbbi müdahalenin mahiyetini ve risklerini içeren aydınlatılmış onamın hastaya özel, matbu basımdan ibaret olmayan ve hastanın anladığı dilde yapılması şarttır.

Sadece matbu formların altına matbu imza attırılması veya ameliyata dakikalar kala (hasta baskı ve stres altındayken) imza alınması hallerinde aydınlatma yükümlülüğü ihlal edilmiş sayılır.

Bu durumda öngörülebilir bir komplikasyon gelişse dahi rıza formu usulen geçersiz olacağından, hekim ve sağlık kuruluşu meydana gelen zararlardan hukuken sorumlu tutulur.

Yabancı Hastaya Paket Fiyat Dışında Çıkarılan Ek Faturalar Geçersiz midir?

Sağlık turizmi acentesi veya hastane tarafından hastaya Türkiye’ye gelmeden önce iletilen fiyat teklifi (quotation) ve paket sözleşmesi tarafları bağlayan temel hukuki metindir.

Hastanın önceden açık, yazılı onayı alınmadan veya acil tıbbi zorunluluk olduğuna dair belgelendirilmiş bilgilendirme yapılmadan operasyon sonrasında hastaya çıkarılan ek tedavi, ek tıbbi malzeme, ek oda veya ekstra hizmet faturaları ayıplı hizmet ve sözleşmeye aykırılık teşkil eder.

Yabancı hasta bu sonradan çıkarılan ek faturaları ödemekten hukuken imtina edebilir.

Yabancı Hastaya Düzenlenen Faturada KDV Muafiyeti Hangi Halde Geçersiz Sayılır?

3065 sayılı KDV Kanunu m. 13/h uyarınca, Sağlık Bakanlığı’ndan ruhsatlı sağlık kuruluşlarınca uluslararası sağlık turizmi kapsamında yabancılara sunulan koruyucu ve tedavi edici sağlık hizmetleri KDV’den müstesnadır.

Ancak;

• Hizmeti sunan kurumun veya acentenin Sağlık Turizmi Yetki Belgesi bulunmuyorsa,

• Düzenlenen fatura sağlık hizmeti dışındaki (örneğin otel konaklaması, şehir turu, rehberlik, transfer gibi) hizmet kalemlerini ayrıştırmadan tek bir sağlık kalemi gibi gösteriyorsa,

KDV muafiyeti uygulaması geçersiz hale gelir; vergi usulsüzlüğü cezaları ve hastadan haksız yere KDV tahsil edilmesi durumu doğar.

Yabancı Hasta İle Sözleşme Yapılmaması veya Fatura Kesilmemesi Hangi Sonuçları Doğurur?

Sağlık Bakanlığı Uluslararası Sağlık Turizmi ve Turist Sağlığı Hakkında Yönetmelik uyarınca yabancı hastaya verilen hizmetlerde yazılı sözleşme yapılması ve detaylı fatura/serbest meslek makbuzu düzenlenmesi emredici zorunluluktur.

Sözleşmesiz veya faturasız hizmet verilmesi hem sağlık kuruluşu için idari para cezaları ve yetki belgesinin askıya alınması / iptali sonucunu doğurur hem de çıkacak bir uyuşmazlıkta Tüketici Mahkemesi nezdinde hastanın beyan ve iddialarının karine olarak kabul edilmesine yol açar.

Yabancı Hastaya İnternet Üzerinden Yapılan Satışlarda “Ön Bilgilendirme Formu” Verilmezse Ne Olur?

Yabancı hasta henüz kendi ülkesindeyken internet sitesi, sosyal medya platformları veya e-posta iletişimi vasıtasıyla tedavi paketi satın aldığında Mesafeli Sözleşmeler Yönetmeliği hükümleri devreye girer.

Hastaya satış öncesinde;

• Sunulacak tıbbi ve yan hizmetlerin temel nitelikleri,

• Vergiler ve ek masraflar dahil net toplam fiyat,

• Cayma hakkı kullanımı ve şikayet mercileri

hakkında Ön Bilgilendirme Formu yazılı veya kalıcı veri saklayıcısı ile iletilmezse, sözleşme usulden sakatlanır ve hastanın kanuni cayma hakkı süresi uzar.

Sağlık Turizmi Acentesinin Kendi Adına Kestiği Fatura Hastaneyi Sorumluluktan Kurtarır mı?

Hayır. Yabancı hasta ücretin tamamını aracı acenteye ödemiş ve faturayı da acenteden almış olsa dahi, tıbbi müdahaleyi gerçekleştiren hastane ve ilgili hekim müteselsil (ortak) sorumlu olmaya devam eder.

Acente ile hastane arasındaki iç ilişki, komisyon anlaşmaları veya faturalandırma usulsüzlükleri; hastanın bedensel veya maddi zararlarında hastanenin Tüketici Hukuku ve Borçlar Hukuku çerçevesindeki sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.

Yabancı Hastaya “Tüm Haklarımdan Feragat Ediyorum” Şeklinde İmzalatılan İbraname Geçersiz midir?

Evet. TBK m. 420 ve TKHK emredici hükümleri gereğince, tedavi tamamlanmadan, sonuçları görülmeden veya zararın miktarı tam olarak ortaya çıkmadan hastaya önceden imzalatılan genel ibra sözleşmeleri ve feragatnameler kesin olarak hükümsüzdür.

Yabancı hasta ameliyat veya tedavi sonrasında bir zarar gördüğünü ya da malpraktis gerçekleştiğini anladığında, daha önce imzaladığı feragatnamelere bakılmaksızın tüm hukuki ve cezai yollara başvurarak tazminat davası açabilir.

Sözleşmede Yer Alan “Uyuşmazlık Halinde Yalnızca Yabancı Ülke Mahkemeleri Yetkilidir” Maddesi Geçersiz midir?

MÖHUK m. 26 ve m. 44 uyarınca tüketici sözleşmelerinde tüketicinin hak aramasını zorlaştıran veya imkansız kılan yetki ve hukuk seçimi şartları haksız şart kabul edilir.

Türkiye’de tedavi gören yabancı hastanın Türk yargı makamlarına başvurmasını engellemek amacıyla sözleşmeye koyulan “Yalnızca X ülkesi mahkemeleri yetkilidir” şeklindeki münhasır yetki şartları geçersizdir; hasta doğrudan Türkiye’deki Tüketici Mahkemelerinde dava açabilir.

Faturada Hizmet Kalemlerinin Ayrı Ayrı Gösterilmemesi (Matbu Paket Fatura) Geçersizlik Sebebi midir?

Evet. Düzenlenen faturada veya faturanın ayrılmaz eki olan detaylı döküm tablosunda (itemized bill);

• Tıbbi operasyon ve hekimlik bedeli,

• Kullanılan tıbbi malzeme, protez ve ilaçlar,

• Hastane yatak ve konaklama ücreti,

• Acente, rehberlik ve transfer hizmet bedellerinin

ayrı ayrı kalemler halinde gösterilmesi yasal bir gerekliliktir. Tek bir toplu rakam yazılarak kesilen ve dökümü verilmeyen faturalara karşı hasta itiraz edebilir; şeffaf ve ayrıntılı döküm sunulana kadar ödemeden kaçınma hakkını (ödemezlik def’i) kullanabilir.

Yabancı Hastaya Faturanın Geç Düzenlenmesi Tazminat ve İade Taleplerini Etkiler mi?

Vergi Usul Kanunu m. 231 uyarınca faturanın hizmetin tamamlandığı tarihten itibaren azami 7 gün içinde düzenlenmesi zorunludur.

Hastanın taburcu olmasından haftalar sonra kesilen veya hiç kesilmeyen faturalar mali mevzuat açısından usulsüzlük teşkil ettiği gibi, tüketici uyuşmazlığında hastanın ödeme yaptığını ispatlaması için banka dekontları, SWIFT belgeleri ve mesajlaşma kayıtları yeterli kabul edilir.

Sözleşmenin Türkçe Metni İle Yabancı Dil Metni Çelişirse Hangi Metin Esas Alınır?

Evrensel Tüketici Hukuku ilkeleri ve TKHK m. 4/5 uyarınca, farklı dillerde hazırlanan sözleşme metinleri arasında çelişki veya anlam karmaşası bulunması halinde tüketici (yabancı hasta) lehine olan metin ve yorum esas alınır.

Hastanenin veya acentenin Türkçe metinde kendi lehine, yabancı dildeki metinde ise hastanın aleyhine düzenlemeler yapması dürüstlük kuralına aykırılık teşkil eder ve uyuşmazlık tamamen hasta lehine çözümlenir.

Hastanın Ameliyat Olmaktan Vazgeçmesi (Sözleşmeden Cayma) Halinde Ödediği Kaporanın İadesi Zorunlu mudur?

Evet. Yabancı hasta operasyondan veya tedaviden önce tıbbi endişeler, kişisel sebepler veya bilgilendirme eksikliği nedeniyle sözleşmeden cayabilir.

Sağlık kuruluşu veya acente, henüz ifa edilmemiş bir tıbbi hizmetin bedelini veya alınan kaporanın tamamını ceza olarak alıkoyamaz. Yalnızca hasta için yapılan belgelenebilir, somut ve makul masrafları (örneğin uçak bileti iptal kesintisi, ön rezervasyon masrafı) düşerek kalan tüm tutarı hastaya iade etmekle yükümlüdür.

Yetkisiz Kişilerce veya Ruhsatsız Acentelerce Yapılan Sözleşmeler Geçersiz midir?

Evet. Sağlık Bakanlığı’ndan Uluslararası Sağlık Turizmi Aracı Kuruluş Yetki Belgesi bulunmayan merdiven altı acenteler, danışmanlık şirketleri veya simsarlar (hanutçular) aracılığıyla akdedilen sözleşmeler emredici kanun hükümlerine ve kamu düzenine aykırılık (TBK m. 27) sebebiyle kesin olarak hükümsüzdür (butlan ile sakattır).

Yabancı hasta bu durumda ödediği tüm bedelin iadesini sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre talep edebilir.

Faturadaki Bedelin Emsal Rayiçlerin Fahiş Üzerinde Olması Halinde Aşırı Yararlanma (Müzayaka) Oluşur mu?

Yabancı hastanın acil tıbbi durumu, çaresizliği, dil bilmemesi veya bilgi eksikliğinden yararlanılarak piyasa rayicinin çok üzerinde, fahiş bedelli faturalar kesilmesi halinde TBK m. 28 kapsamında “Aşırı Yararlanma (Gabin)” durumu meydana gelir.

Yabancı hasta, fahiş faturanın dürüstlük kuralına uygun makul bir seviyeye indirilmesini veya sözleşmeyi tamamen feshederek parasının iadesini mahkemeden talep edebilir.

Yabancı Hastanın Geçersiz Fatura veya Sözleşmeye Karşı Hangi Hakları Vardır?

Sözleşme veya faturasında hukuki sakatlık, ayıp veya fahişlik bulunan yabancı hasta şu legal hakları kullanabilir:

• Ödediği ücretin tamamen iadesini veya bedelden indirim yapılmasını isteme,

• Sözleşmeden tek taraflı olarak dönme,

• Hatalı, eksik veya ayıplı hizmet sebebiyle uğradığı maddi ve manevi zararların tazminini talep etme,

• İdari mercilere (Sağlık Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Vergi Dairesi) şikayette bulunma.

Yabancı Hastanın Faturadaki Ayıba ve Sözleşmeye İtiraz Süresi Ne Kadardır?

Tüketici Kanunu uyarınca ayıplı hizmetlerde zamanaşımı süresi kural olarak 2 yıldır.

Ancak ayıplı hizmet, hastanın ağır kusuru veya hilesi ile gizlenmişse ya da hastanın bedensel bütünlüğüne zarar vermişse (malpraktis) zamanaşımı süreleri 10 yıla kadar uzamaktadır. Yabancı hasta faturayı ödeyip ülkesine dönmüş olsa dahi bu süreler içerisinde hukuki süreç başlatabilir.

Sözleşmeye “Komplikasyon Yönetimi Masrafları Hastaya Aittir” Maddesi Konulabilir mi?

Ameliyat esnasında veya sonrasında gelişen tıbbi komplikasyonların tedavisi hekimin veya hastanenin organizasyon/tıbbi kusurundan kaynaklanıyorsa, bu tedavi masraflarının hastaya yükleneceğine dair sözleşme maddeleri geçersizdir.

Ancak önceden öngörülebilen, hastanın kendi bünyesinden kaynaklanan ve kusursuz komplikasyonlarda detaylı aydınlatma yapılmış olmak kaydıyla ek tedavi ücreti şartları geçerli sayılabilir.

Yabancı Hastaya Düzenlenen Fatura ve Sözleşmelerdeki Geçersizlik İçin Hangi Mahkemeye Başvurulur?

Fatura ve sözleşmedeki geçersizlik halleri, fahiş fiyatlar veya ayıplı hizmet iddiaları için dava açılmadan önce Tüketici Dava Şartı Arabuluculuk sürecine başvurulması kanuni bir zorunluluktur.

Arabuluculuk aşamasında anlaşma sağlanamaması halinde, uyuşmazlığın çözümü için Tüketici Mahkemeleri görevlidir. Yabancı hasta bu davaları Türkiye’ye bizzat gelmesine gerek kalmadan yetkili avukatı aracılığıyla yürütebilir.