Yabancı Hastalar Bakımından Türk Mahkemelerinde Teminat Gösterme Yükümlülüğü (MÖHUK m. 48): Sağlık Turizmi Davalarında Hukuki Sorumluluk, Muafiyetler ve Usul Esasları

Yabancı Hastalar Bakımından Türk Mahkemelerinde Teminat Gösterme Yükümlülüğü (MÖHUK m. 48): Sağlık Turizmi Davalarında Hukuki Sorumluluk, Muafiyetler ve Usul Esasları

Sağlık turizmi kapsamında Türkiye’de tedavi olan yabancı hastaların, sunulan sağlık hizmetinin ayıplı olmasından (malpraktis), sözleşmeye aykırılıktan veya haksız fiilden doğan zararlar nedeniyle Türk mahkemelerinde dava açması ya da icra takibi başlatması durumunda Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hakkındaki Kanun (MÖHUK) m. 48 uyarınca teminat gösterme yükümlülüğü gündeme gelmektedir.

Bu düzenleme, yabancı davacının davada haksız çıkması halinde davalı durumundaki Türk doktor, hastane veya aracı acentenin uğrayacağı yargılama giderleri ile vekalet ücretini güvence altına almayı amaçlamaktadır. Ancak sağlık turizmi uyuşmazlıklarında mütekabiliyet (karşılıklılık) sözleşmeleri ve uluslararası anlaşmalar çerçevesinde bu yükümlülüğün önemli muafiyetleri mevcuttur.

MÖHUK m. 48, Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) ve uluslararası sözleşmeler çerçevesinde yabancı hastaların Türk mahkemelerinde teminat gösterme yükümlülüğüne ilişkin 20 temel esas şu şekildedir:

MÖHUK m. 48 Kapsamında Teminat Gösterme Yükümlülüğü Nedir?

MÖHUK m. 48/1 uyarınca, Türk mahkemelerinde dava açan, davaya katılan (müdahil olan) veya icra takibi yapan yabancı gerçek veya tüzel kişiler, yargılama ve takip giderleri ile karşı tarafın muhtemel zararlarını karşılamak üzere mahkemenin belirleyeceği bir teminatı göstermekle yükümlüdür.

Teminat Gösterme Yükümlülüğünün Amacı Nedir?

Bu kuralın temel amacı; Türk mahkemelerinde dava açan ancak Türkiye’de yerleşim yeri veya mal varlığı bulunmayan yabancı hastanın davayı kaybetmesi halinde, davalı doktor veya hastanenin lehine hükmedilecek vekalet ücreti ve yargılama giderlerini tahsil edememe riskini bertaraf etmektir.

Sağlık Turizmi Davalarında Teminat Yükümlülüğü Otomatik Olarak Uygulanır mı?

Hayır. Hakem veya mahkeme hakimi, MÖHUK m. 48 uyarınca teminat yükümlülüğünü re’sen (kendiliğinden) dikkate alabileceği gibi, davalı tarafın (hastane/hekim) itirazı üzerine de inceleyebilir. Ancak öncelikle hastanın mütekabiliyet ilkesinden yararlanıp yararlanmadığı araştırılmalıdır.

“Mütekabiliyet (Karşılıklılık)” İlkesi Teminat Yükümlülüğünü Nasıl Kaldırır?

MÖHUK m. 48/2 uyarınca, davanın açıldığı mahkeme, yabancı hastanın vatandaşı olduğu ülke ile Türkiye arasında fiili veya hukuki mütekabiliyet ya da anlaşma (sözleşme) varlığı halinde yabancı hastayı teminat göstermekten muaf tutar.

Yabancı Hastayı Teminattan Muaf Tutan Uluslararası Anlaşmalar Nelerdir?

Türkiye’nin taraf olduğu uluslararası sözleşmeler uyarınca birçok yabancı ülke vatandaşı teminattan muaftır:

• Lahey Hukuk Usulüne Dair Sözleşme (1954): Sözleşmeye taraf ülke vatandaşları Türk mahkemelerinde teminattan muaftır.

• İki Taraflı Hukuki Adli Yardım Sözleşmeleri: Türkiye’nin Almanya, Avusturya, İngiltere, Rusya, Azerbaycan, İran vb. pek çok devletle imzaladığı adli yardım sözleşmeleri teminat muafiyeti sağlar.

Yabancı Hasta Hangi Durumlarda Teminat Göstermekten Muaftır?

Sağlık turizmi hastası şu hallerde teminat yatırmaktan kurtulur:

• Vatandaşı olduğu ülke ile Türkiye arasında teminat muafiyeti sağlanan ikili veya çok taraflı sözleşme bulunması,

• Yabancı ülkenin Türk vatandaşlarına mahkemelerinde teminatsız dava açma hakkı tanıması (fiili mütekabiliyet),

• Yabancı hastanın Türkiye’de adli yardımdan (HMK m. 334) yararlanma talebinin kabul edilmesi.

MÖHUK m. 48 ile HMK m. 84 (Gider Avansı/Teminat) Arasındaki İlişki Nedir?

MÖHUK m. 48 sadece yabancılık unsuruna dayanan özel bir teminat türüdür. HMK m. 84 ise davacının Türkiye’de yerleşim yerinin bulunmaması durumunda uygulanan genel usul kuralıdır. Uygulamada yabancı hastalar bakımından öncelikle MÖHUK m. 48 (mütekabiliyet esası) dikkate alınır.

Teminat Miktarı Nasıl Belirlenir?

Mahkeme hakimi teminat miktarını serbestçe takdir eder. Belirlenecek tutar; davanın harca esas değeri, yargılamanın muhtemel süresi, davanın karmaşıklığı, keşif ve bilirkişi giderleri ile davalı hekim/hastane lehkine takdir edilecek nisbi vekalet ücreti göz önüne alınarak hesaplanır.

Teminat Hangi Türde Gösterilebilmektedir?

HMK m. 87 ve MÖHUK ilkeleri doğrultusunda teminat:

• Mahkeme veznesine nakit Türk Lirası veya konvertibl döviz yatırılması,

• Kesin ve süresiz Banka Teminat Mektubu sunulması,

• Devlet tahvili veya ipotek tesis edilmesi şeklinde gösterilebilir.

Teminat Gösterilmesi İçin Yabancı Hastaya Ne Kadar Süre Verilir?

Mahkeme, yabancı hastaya teminatı yatırması için HMK hükümleri uyarınca kesin süre (genellikle 2 ila 4 hafta) verir. Bu süre içerisinde teminatın yatırılması veya muafiyet belgelerinin sunulması zorunludur.

Yabancı Hasta Verilen Sürede Teminatı Yatırmazsa Ne Olur?

Yabancı hastanın mahkemece verilen kesin süreye rağmen teminatı yatırmaması ve geçerli bir muafiyet nedeni sunamaması halinde davası HMK m. 114/1-d ve m. 115/2 uyarınca dava şartı yokluğundan usulden reddedilir.

Teminat Gösterme Kararına Karşı İtiraz Yolu Açık mıdır?

Evet. Yabancı hasta ve vekili, teminat kararına karşı mütekabiliyet ilkesini, ikili anlaşmaları veya adli yardım talebini gerekçe göstererek ara karardan dönülmesini (itiraz) talep edebilir. Ara kararın kabul edilmemesi halinde konu istinaf/temyiz incelemesine taşınabilir.

“Müfakat / Karşılıklılık” Araştırması Nasıl Yapılır?

Mahkeme, yabancı hastanın vatandaşı olduğu devlet ile Türkiye arasında teminat muafiyeti bulunup bulunmadığını T.C. Adalet Bakanlığı Dış İlişkiler ve Avrupa Birliği Genel Müdürlüğü’ne yazılacak müzekkere ile resen teyit eder.

Adli Yardım Talebi Teminat Yükümlülüğünü Engeller mi?

Evet. Sağlık hizmeti alırken mağdur olduğunu ve mali durumunun teminat yatırmaya veya yargılama giderlerini karşılamaya yetmediğini belgeleyen yabancı hasta HMK m. 334 uyarınca adli yardım talep edebilir. Adli yardım talebi kabul edilirse hastadan teminat istenmez.

Tüketici Mahkemelerinde Teminat Yükümlülüğü Nasıl İşler?

Sağlık turizmi uyuşmazlıkları “Tüketici İşlemi” sayıldığından dava Tüketici Mahkemelerinde görülür. Tüketici Hukukunun hastayı/tüketiciyi koruyucu ruhu gereği, yabancı hastaların hak arama hürriyetinin kısıtlanmaması için teminat takdirinde hakimler daha esnek davranmaktadır.

Yabancı Hastanın Türkiye’de Mal Varlığının Bulunması Teminatı Kaldırır mı?

Yabancı hastanın Türkiye sınırları içerisinde davayı kaybetmesi halinde yargılama giderlerini karşılamaya yetecek düzeyde taşınmazı, banka hesabı veya kayda değer mal varlığı bulunuyorsa, mahkeme teminat gösterilmesine gerek olmadığına karar verebilir.

Davalı Sağlık Tesisinin Teminat Talebi Ne Zaman İleri Sürülmelidir?

Davalı hastane veya hekim, MÖHUK m. 48 uyarınca teminat gösterilmesi talebini ilk derece mahkemesinde Cevap Dilekçesi (ilk itirazlar) aşamasında sunmalıdır. Ancak teminat kuralı kamu düzeniyle de ilgili görülebildiğinden yargılamanın ilerleyen aşamalarında da değerlendirilebilir.

Davanın Kazanılması Halinde Yatırılan Teminat Nasıl İade Edilir?

Yabancı hastanın açtığı malpraktis veya tazminat davasını kazanması (davanın kabulü) ve kararın kesinleşmesi halinde, mahkeme veznesine yatırılan nakit teminat veya banka teminat mektubu hastaya veya yetkili vekiline eksiksiz iade edilir.

Davanın Kaybedilmesi Halinde Teminattan Nasıl Faydalanılır?

Yabancı hastanın davasının reddedilmesi durumunda; davalı doktor ve hastane lehine hükmedilen mahkeme masrafları ile vekalet ücreti mahkeme kararına istinaden doğrudan mahkeme veznesindeki teminattan tahsil edilir.

Yabancı Hasta Vekillerinin (Avukatların) Dikkat Etmesi Gereken Hususlar Nelerdir?

• Dava açılmadan önce yabancı hastanın vatandaşı olduğu ülke ile Türkiye arasındaki ikili ve çok taraflı adli yardım anlaşmaları kontrol edilmelidir.

• Muafiyet sağlayan anlaşma hükümleri veya adli yardım belgeleri Dava Dilekçesine eklenmelidir.

• Mahkemece verilen kesin sürede teminat yatırılmazsa davanın reddedileceği unutulmamalıdır.