Sigortasız Çalıştırılan İşçi Ne Yapabilir? Hakları ve Hizmet Tespit Davası 2026

Sigortasız çalıştırılan işçi ne yapabilir? İşveren tarafından SGK’ya hiç bildirilmeyen veya çalışma günleri ve gerçek ücreti eksik bildirilen işçi; Sosyal Güvenlik Kurumuna şikâyette bulunabilir, çalışma süresinin tespiti için şartları varsa hizmet tespit davası açabilir ve ayrıca kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, ücret, fazla mesai ve diğer işçilik alacaklarını talep edebilir.

Bir işçinin sigortasının yapılmamış olması, işveren ile arasındaki iş ilişkisini kendiliğinden ortadan kaldırmaz.

Önemli olan işçinin hangi tarihler arasında, hangi işyerinde, hangi ücretle ve fiilen çalıştığının ispatlanabilmesidir.

Sosyal Güvenlik Kurumu kayıt dışı istihdamı yalnızca hiç sigorta yapılmaması olarak değerlendirmemektedir. Çalışma günlerinin veya sigorta primine esas kazancın eksik bildirilmesi de kayıt dışı istihdam kapsamında değerlendirilmektedir.

Sigortasız İşçi Çalıştırmak Yasal mı?

Hayır.

İşveren, çalışanını kanunda belirtilen şekilde Sosyal Güvenlik Kurumuna bildirmek ve sigorta primlerini ödemekle yükümlüdür.

İşveren ile çalışan arasında;

“Seni ilk birkaç ay sigortasız çalıştıralım.”

veya

“Deneme süresi bittikten sonra sigortanı yapacağız.”

şeklinde anlaşma yapılması bu yükümlülüğü ortadan kaldırmaz.

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının güncel açıklamasında da çalışanların işe başladıkları tarihten itibaren sigortalı bildirilmeleri gerektiği, deneme süresi veya başka bir gerekçeyle sigortasız çalıştırılamayacakları açıkça belirtilmektedir.

Dolayısıyla deneme süresinde de sigorta yapılması gerekir.

Sigortasız Çalışma Ne Demektir?

Sigortasız çalışma denildiğinde çoğu kişinin aklına yalnızca çalışanın SGK’ya hiç bildirilmemesi gelmektedir.

Oysa kayıt dışı çalışma farklı şekillerde ortaya çıkabilir.

1. İşçinin SGK’ya hiç bildirilmemesi

Çalışan fiilen işyerinde çalışmaktadır ancak SGK hizmet dökümünde bu işyerine ilişkin hiçbir kayıt bulunmamaktadır.

2. Sigorta günlerinin eksik bildirilmesi

İşçi ay boyunca tam çalışmasına rağmen örneğin SGK’ya yalnızca 10 veya 15 günlük çalışması bildirilmiş olabilir.

3. Gerçek maaşın SGK’ya eksik bildirilmesi

İşçi gerçekte aylık 60.000 TL ücret alırken SGK bildiriminde ücreti asgari ücret veya daha düşük bir prime esas kazanç üzerinden gösterilmiş olabilir.

SGK da bu üç durumu kayıt dışı istihdam biçimleri arasında saymaktadır.

Sigortam Yapılmamış, Ne Yapmalıyım?

Öncelikle e-Devlet üzerinden SGK hizmet dökümünün kontrol edilmesi gerekir.

İşçinin çalıştığı dönemler hiç görünmüyorsa veya çalışma günleri eksik görünüyorsa işverenle yapılan yazışmaların, banka kayıtlarının ve diğer çalışma belgelerinin korunması önemlidir.

Sigortasız çalışan işçi somut durumuna göre;

• İşverenden sigorta girişinin yapılmasını isteyebilir,
• SGK’ya şikâyette bulunabilir,
• ALO 170 üzerinden ihbar veya şikâyet oluşturabilir,
• Çalışmasını gösteren delilleri toplayabilir,
• Şartları oluşmuşsa hizmet tespit davası açabilir,
• İşçilik alacaklarını ayrıca talep edebilir.

Özellikle geçmiş yıllara ilişkin sigortasız çalışma varsa beş yıllık hak düşürücü süre bakımından ayrıca dikkatli olunmalıdır.

Sigortasız Çalışma Nereye Şikâyet Edilir?

Sigorta bildirimi yapılmayan veya eksik yapılan işçi, bağlı bulunulan Sosyal Güvenlik İl Müdürlüğüne veya Sosyal Güvenlik Merkezine başvurabilir.

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı da sigorta bildirimlerinin yapılmaması veya eksik yapılması halinde SGK il müdürlüğü veya sosyal güvenlik merkezine başvurulması gerektiğini belirtmektedir.

Bunun yanında ALO 170 Çalışma Hayatı İletişim Merkezi üzerinden de ihbar ve şikâyet yapılabilir.

ALO 170; çalışma hayatı ve sosyal güvenlikle ilgili soru, ihbar, şikâyet ve başvuruları kabul etmektedir ve 7 gün 24 saat hizmet vermektedir.

Sigortasız Çalışan İşçi ALO 170’i Arayabilir mi?

Evet.

İşçinin;

“Bu işyerinde çalışıyorum ancak sigortam yapılmıyor.”

şeklindeki şikâyeti ALO 170 üzerinden kayıt altına alınabilir.

Ancak yalnızca şikâyette bulunulması her olayda geçmişteki bütün çalışmaların otomatik olarak SGK kayıtlarına geçirilmesi anlamına gelmez.

SGK tarafından yapılacak denetim ve inceleme sonucunda çalışmanın tespit edilememesi veya işçinin işyerinden uzun süre önce ayrılmış olması halinde hizmet tespit davası açılması gerekebilir.

Sigortasız Çalışma Nasıl İspatlanır?

Sigortasız çalıştırılan işçiler açısından en önemli konu ispat meselesidir.

İşçinin yalnızca;

“Ben burada üç yıl çalıştım.”

demesi her durumda yeterli olmayabilir.

Çalışmanın mümkün olduğunca somut delillerle ortaya konulması gerekir.

Sigortasız çalışmanın ispatında somut olayın özelliklerine göre;

• Banka hesap hareketleri,
• Maaş ödemeleri,
• WhatsApp yazışmaları,
• E-postalar,
• İşyerine ilişkin fotoğraflar,
• Vardiya listeleri,
• Puantaj kayıtları,
• Personel listeleri,
• Görev çizelgeleri,
• İşyerine giriş-çıkış kayıtları,
• Kart basma kayıtları,
• İşyerindeki kamera kayıtları,
• İşveren tarafından verilen talimatlar,
• Kurumsal e-posta kayıtları,
• İşyerinde kullanılan program ve kullanıcı kayıtları,
• Teslim tutanakları,
• İşle ilgili faturalar veya belgeler,
• Tanık anlatımları,
• Komşu işyeri çalışanlarının beyanları,
• Aynı dönemde çalışan diğer işçilerin anlatımları

önem taşıyabilir.

Hangi delilin kullanılabileceği somut olayın niteliğine göre değerlendirilmelidir.

WhatsApp Mesajları Sigortasız Çalışmayı İspatlar mı?

Hukuka uygun şekilde elde edilmiş WhatsApp yazışmaları sigortasız çalışma iddiası açısından önemli delillerden biri olabilir.

Örneğin işveren veya yöneticinin;

“Yarın saat 09.00’da işyerinde ol.”

“Bu haftaki vardiyan gece.”

“Maaşını cuma günü göndereceğim.”

“Sigortanı gelecek ay başlatacağız.”

şeklindeki yazışmaları çalışma ilişkisinin ortaya konulmasına katkı sağlayabilir.

Ancak tek bir WhatsApp mesajına güvenmek yerine mümkün olduğunca birden fazla delilin birlikte sunulması daha sağlıklı olacaktır.

Bankadan Yapılan Maaş Ödemeleri Delil Olur mu?

Evet.

İşveren veya şirket tarafından işçinin hesabına düzenli olarak gönderilen para transferleri çalışma ilişkisi açısından oldukça önemli olabilir.

Ödeme açıklamasında;

• Maaş,
• Ücret,
• Avans,
• Prim

gibi ifadelerin bulunması ayrıca önem taşıyabilir.

Ancak banka kaydının nasıl değerlendirileceği somut uyuşmazlığın özelliklerine göre değişir.

Tanıkla Sigortasız Çalışma İspatlanabilir mi?

Tanık anlatımları hizmet tespit davalarında önemli deliller arasında yer alabilir.

Özellikle işçiyle aynı dönemde çalışan ve çalışması resmi kayıtlarla doğrulanabilen bordrolu çalışanların beyanları önem taşıyabilir.

Bunun yanında komşu işyerlerinde çalışan ve işçinin düzenli olarak o işyerinde çalıştığını bilen kişilerin anlatımları da değerlendirmeye alınabilir.

Ancak hizmet tespit davaları kamu düzenine ilişkin olduğundan mahkeme çoğu zaman yalnızca tarafların sunduğu tanıklarla yetinmeyerek çalışma olgusunu daha kapsamlı şekilde araştırabilir.

Hizmet Tespit Davası Nedir?

Hizmet tespit davası, işçinin SGK’ya bildirilmeyen veya eksik bildirilen çalışmalarının mahkeme kararıyla tespit edilmesini amaçlayan davadır.

Örneğin bir işçi;

1 Ocak 2022 tarihinde işe başlamış ancak işveren tarafından SGK girişi 1 Ocak 2024 tarihinde yapılmışsa, 2022 ve 2023 yıllarındaki sigortasız çalışmaların tespiti için şartları oluştuğunda hizmet tespit davası gündeme gelebilir.

Mahkeme işçinin ilgili tarihlerde fiilen çalıştığını tespit ederse kesinleşen karar sosyal güvenlik kayıtlarının düzeltilmesi açısından sonuç doğurabilir.

Hizmet Tespit Davası Kaç Yıl İçinde Açılır?

Bu konu özellikle önemlidir.

5510 sayılı Kanun kapsamındaki bildirimsiz çalışma bakımından kural olarak hizmetlerin geçtiği yılın sonundan başlayarak beş yıllık hak düşürücü süre bulunmaktadır.

SGK’nın kendi yayınında da hizmet tespit davası, sigortalı olarak hiç bildirilmeyen veya günleri eksik bildirilen kişinin çalışmalarının tespiti amacıyla hizmetlerin geçtiği yılın sonundan itibaren beş yıl içerisinde İş Mahkemesine başvurması şeklinde açıklanmaktadır.

Örneğin tamamen bildirimsiz bir çalışma 2021 yılı içerisinde gerçekleşmişse, beş yıllık sürenin hesabı ayrıca dikkatle yapılmalıdır.

Ancak burada çok önemli bir nokta bulunmaktadır:

Beş yıllık sürenin her sigortasız çalışma dosyasına hiçbir istisna olmadan uygulanacağını söylemek doğru değildir.

Çalışmanın SGK tarafından daha önce tespit edilmiş olması, işçi hakkında Kuruma bazı bildirimlerin yapılmış bulunması veya resmi kayıtların mevcut olması gibi durumlar hak düşürücü sürenin uygulanması açısından farklı sonuçlar doğurabilir.

SGK’nın yayımladığı Yargıtay kararları derlemesinde de, Kuruma bildirilen veya Kurumca tespit edilmiş çalışmalar yönünden beş yıllık sürenin farklı değerlendirildiği açıklanmaktadır.

Bu nedenle eski tarihli sigortasız çalışma bulunan dosyalarda “5 yıl geçti, hiçbir şey yapılamaz” şeklinde doğrudan sonuca varılmamalıdır.

10 Yıl Önce Sigortasız Çalıştım, Dava Açabilir miyim?

Bu sorunun cevabı dosyadaki kayıtlara göre değişmektedir.

Tamamen kayıtsız ve SGK tarafından hiçbir şekilde tespit edilmemiş çalışmalar bakımından beş yıllık hak düşürücü süre ciddi bir engel oluşturabilir.

Ancak;

• İşe giriş bildirgesi verilmiş olması,
• Bazı aylarda sigortanın yatırılmış olması,
• Çalışmanın SGK tarafından tespit edilmiş olması,
• Resmi belgelerde çalışmanın bulunması

gibi durumlarda hukuki değerlendirme farklılaşabilir.

Dolayısıyla uzun yıllar önce sigortasız çalışmış olan kişinin dosyasındaki SGK kayıtları incelenmeden kesin bir değerlendirme yapılmamalıdır.

İşveren Geriye Dönük Sigorta Yapabilir mi?

Belirli şartlar altında geçmiş dönemlere ilişkin bildirim yapılması teknik olarak mümkündür.

SGK’nın 2026 tarihli E-Bildirge V2 açıklamasında geçmiş dönemler için de aylık prim ve hizmet belgelerinin gönderilebildiği, ancak geçmiş dönem bildirimlerinin doğrudan kesinleşmeyip Sosyal Güvenlik Merkezi tarafından onaylandıktan sonra kesinleştiği belirtilmektedir.

Ancak işveren geçmiş dönemi bildirmeyi kabul etmiyorsa işçinin yalnızca;

“Sigortamı geriye dönük yap.”

demesi yeterli olmayabilir.

Bu durumda SGK denetimi veya şartları varsa hizmet tespit davası gündeme gelir.

İşveren “Deneme Süresindesin” Diyerek Sigorta Yapmayabilir mi?

Hayır.

Bu uygulamada çok sık karşılaşılan yanlışlardan biridir.

Deneme süresi sigortasız çalışma süresi değildir.

İş sözleşmesinde iki aylık deneme süresi bulunması, işverenin çalışanı iki ay boyunca sigortasız çalıştırabileceği anlamına gelmez.

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı açık şekilde, deneme süresi gerekçe gösterilerek sigortasız işçi çalıştırılamayacağını belirtmektedir.

Sigortasız Çalışan İşçi Kıdem Tazminatı Alabilir mi?

Şartları bulunuyorsa evet.

İşçinin SGK’ya bildirilmemiş olması tek başına kıdem tazminatı hakkını ortadan kaldırmaz.

Önemli olan işçinin;

• İş ilişkisini,
• Çalışma süresini,
• Ücretini,
• İş sözleşmesinin sona erme biçimini

ispatlayabilmesidir.

Örneğin üç yıl boyunca fiilen aynı işyerinde çalışan ancak hiç sigortası yapılmayan işçi, çalışma ilişkisini ve kıdem tazminatına hak kazandıran fesih koşullarını ispatladığı takdirde kıdem tazminatı talebinde bulunabilir.

Dolayısıyla;

“Sigortan yok, tazminat da alamazsın.”

şeklindeki ifade her durumda doğru değildir.

Sigortasız İşçi İhbar Tazminatı Alabilir mi?

Şartları varsa ihbar tazminatı da talep edilebilir.

Örneğin belirsiz süreli iş sözleşmesiyle çalışan işçi, bildirim süresi verilmeden ve haklı bir neden bulunmadan işten çıkarılmışsa çalışma ilişkisini ispatlaması halinde ihbar tazminatı gündeme gelebilir.

Burada yine SGK kaydının bulunmaması ile iş ilişkisinin gerçekte mevcut olup olmadığı birbirinden ayrılmalıdır.

Sigortasız Çalışan İşçi Fazla Mesai İsteyebilir mi?

Evet.

İşçinin sigortasız çalıştırılması;

• Fazla mesai,
• Ücret,
• Hafta tatili,
• Ulusal bayram ve genel tatil,
• Yıllık izin,
• Prim ve ikramiye

gibi işçilik alacaklarını kendiliğinden ortadan kaldırmaz.

Ancak bu alacakların her biri açısından kanunda belirtilen şartların ve ispat kurallarının ayrıca değerlendirilmesi gerekir.

Sigorta Eksik Yatırılıyorsa Ne Yapılabilir?

Bazı işçiler tamamen sigortasız değildir ancak işveren çalışma günlerini eksik bildirmektedir.

Örneğin işçi ayda 30 gün çalışmasına rağmen SGK hizmet dökümünde yalnızca 15 gün görünüyorsa bu da kayıt dışı istihdamdır.

Aynı şekilde işçinin gerçek maaşı yüksek olmasına rağmen SGK priminin daha düşük kazanç üzerinden yatırılması da ayrıca değerlendirilmelidir.

SGK, hem eksik gün bildirimini hem de kazancın eksik bildirilmesini kayıt dışı istihdam türleri arasında saymaktadır.

Maaşın Asgari Ücretten Gösterilmesi Halinde Ne Yapılabilir?

Uygulamada çalışanların;

“Maaşım 50.000 TL ama sigortam asgari ücretten yatıyor.”

şeklindeki şikâyetleriyle sık karşılaşılmaktadır.

İşçinin gerçek ücretinin SGK’ya düşük bildirilmesi, emeklilik ve diğer sosyal güvenlik haklarını etkileyebilir.

Gerçek ücretin belirlenmesinde;

• Banka kayıtları,
• Elden ödeme iddiası,
• İşçinin mesleği,
• Kıdemi,
• Görevi,
• Emsal ücret araştırmaları,
• Yazışmalar,
• Tanıklar

gibi deliller önem taşıyabilir.

Sigortasız Çalışırken İş Kazası Olursa Ne Olur?

İşçinin sigortasız olması, meydana gelen olayın iş kazası niteliğini kendiliğinden ortadan kaldırmaz.

Sigortasız çalışan bir kişinin iş kazası geçirmesi halinde olayın derhal kayıt altına alınması ve ilgili kurumlara başvurulması özellikle önemlidir.

SGK da kayıt dışı istihdamın iş kazası ve meslek hastalığı halinde çalışan açısından ciddi sosyal güvenlik kayıplarına neden olabileceğini, işveren bakımından ise hukuki ve idari sorumluluklar doğurabileceğini belirtmektedir.

Böyle bir durumda iş kazasının meydana geliş şekli, çalışma ilişkisi, kusur ve zarar ayrıca değerlendirilmelidir.

Hizmet Tespit Davasında Kime Dava Açılır?

Hizmet tespit davası, çalışmanın geçtiği dönemdeki işverene karşı açılır.

7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu kapsamında dava Sosyal Güvenlik Kurumuna ihbar edilir ve Kurum yargılamaya fer’î müdahil olarak katılabilir.

Adalet Bakanlığı yayınında aktarılan Yargıtay Hukuk Genel Kurulu kararında da hizmet tespit davasının işverene karşı açılması ve davanın SGK’ya ihbar edilmesi gerektiği belirtilmektedir.

Bu davalar kamu düzenine ilişkin özellik taşıdığından mahkeme çalışma olgusunun gerçekten bulunup bulunmadığını kapsamlı şekilde araştırabilir.

Hizmet Tespit Davası ile İşçilik Alacağı Davası Aynı Şey midir?

Hayır.

Bu iki dava birbiriyle bağlantılı olabilse de hukuki amaçları farklıdır.

Hizmet tespit davasında esas olarak sigortasız veya eksik bildirilen çalışma sürelerinin SGK açısından tespiti amaçlanır.

İşçilik alacağı davasında ise;

• Kıdem tazminatı,
• İhbar tazminatı,
• Ücret,
• Fazla mesai,
• Yıllık izin,
• Hafta tatili,
• Genel tatil

gibi parasal haklar talep edilir.

İşçi alacağı ve tazminatı davalarında kural olarak dava açılmadan önce zorunlu arabuluculuk uygulanmaktadır. Adalet Bakanlığının açıklamasında işçi veya işveren alacağı ve tazminatı ile işe iade taleplerinde arabuluculuğa başvurunun dava şartı olduğu belirtilmektedir.

Bu nedenle sigortasız çalışma dosyalarında sosyal güvenlik yönünden yapılacak işlem ile işçilik alacaklarına ilişkin süreç birbirinden ayrılarak değerlendirilmelidir.

Sık Sorulan Sorular

1 gün çalışan işçinin sigortası yapılmak zorunda mı?

Kural olarak çalışan işe başladığı tarihten itibaren sigortalı olmalıdır. “Önce birkaç gün deneyelim, sonra sigorta yaparız” şeklindeki uygulama sigorta yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.

Deneme süresinde sigorta yapılır mı?

Evet. Deneme süresinde de işçinin sigortasının yapılması gerekir. Deneme süresi, sigortasız çalışma hakkı vermez.

Sigortasız çalıştığımı nasıl ispatlarım?

Banka kayıtları, WhatsApp mesajları, işyeri belgeleri, vardiya listeleri, e-postalar, tanıklar ve diğer hukuka uygun deliller birlikte kullanılabilir.

Sigortasız işçi tazminat alabilir mi?

Şartları mevcutsa evet. Sigorta kaydının bulunmaması işçilik haklarını kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Ancak iş ilişkisinin, çalışma süresinin ve ücretin ispatlanması gerekir.

Geriye dönük sigorta yaptırılabilir mi?

Şartları varsa geçmiş dönem çalışmalarının SGK kayıtlarına geçirilmesi mümkündür. İşverenin bildirim yapmaması halinde SGK incelemesi veya hizmet tespit davası gündeme gelebilir.

Hizmet tespit davası kaç yıl içinde açılır?

Tamamen bildirimsiz çalışma bakımından kural olarak hizmetin geçtiği yılın sonundan başlayarak 5 yıllık hak düşürücü süre bulunmaktadır. Ancak bu sürenin uygulanmadığı veya farklı değerlendirildiği istisnai durumlar olabilir.

Sigortam eksik yatıyor, şikâyet edebilir miyim?

Evet. İşçinin gün sayısının veya gerçek kazancının eksik bildirilmesi de kayıt dışı istihdam kapsamında değerlendirilmektedir.

İşveren sigorta yapmadığı için ceza alır mı?

Sigortalılık yükümlülüklerini yerine getirmeyen işverenler bakımından SGK tarafından idari yaptırımlar ve geriye dönük prim yükümlülükleri gündeme gelebilir. Yaptırım miktarı olayın niteliğine, döneme ve ihlal edilen yükümlülüklere göre değişir.

Sigortasız çalışıyorum, hemen işten ayrılmalı mıyım?

Her olayda doğrudan işten ayrılmak en uygun yöntem olmayabilir. Öncelikle hizmet dökümü ve delillerin kontrol edilmesi; ardından SGK başvurusu, fesih ve işçilik alacakları bakımından hukuki durumun birlikte değerlendirilmesi daha sağlıklı olacaktır.

Sigortasız Çalıştırılan İşçiler İçin Avukat Desteği

Sigortasız çalışma uyuşmazlıklarında en önemli konulardan biri delillerin zamanında toplanması ve hak düşürücü sürelerin kaçırılmamasıdır.

Özellikle işçinin uzun yıllar sigortasız çalıştırıldığı durumlarda;

• SGK hizmet dökümü,
• İşe giriş ve çıkış kayıtları,
• Banka hareketleri,
• WhatsApp yazışmaları,
• İşyerindeki diğer çalışanların SGK kayıtları,
• Tanıklar,
• Maaş ve ücret belgeleri

birlikte değerlendirilmelidir.

Avukat Ferhat Küle Hukuk Bürosu olarak sigortasız çalışma, eksik sigorta bildirimi, gerçek ücretin SGK’ya düşük bildirilmesi, hizmet tespit davaları ve sigortasız çalışmadan kaynaklanan kıdem, ihbar, ücret ve diğer işçilik alacakları konusunda hukuki danışmanlık ve avukatlık hizmeti sunmaktayız.

Özellikle hizmet tespit davalarında beş yıllık hak düşürücü süre bakımından dosyanın gecikmeden değerlendirilmesi önemlidir.

Av. Ferhat Küle
İstanbul