Petrol ve Gaz Ticaretinde Teslim Şekilleri ve Incoterms® Kuralları

Uluslararası petrol ve gaz ticaretinde fiyat kadar önemli olan konulardan biri de teslim şeklidir. Ham petrol, motorin, benzin, LPG veya LNG milyonlarca dolarlık kargolar hâlinde taşındığından, ürünün hangi noktada teslim edilmiş sayılacağı, taşıma masraflarını kimin ödeyeceği, hasar ve ziya riskinin hangi anda alıcıya geçeceği ve sigortayı kimin yaptıracağı sözleşmede açıkça belirlenmelidir.

Bu amaçla uluslararası ticarette en yaygın kullanılan sistemlerden biri Incoterms® kurallarıdır. International Chamber of Commerce (ICC) tarafından hazırlanan Incoterms® kuralları; alıcı ve satıcı arasında teslim, taşıma, masraflar, risk, ihracat ve ithalat formaliteleri gibi temel sorumlulukları standartlaştırmaktadır. 14 Ağustos 2026 itibarıyla yürürlükteki en güncel versiyon Incoterms® 2020 kurallarıdır ve bu versiyon 1 Ocak 2020 tarihinde yürürlüğe girmiştir. (ICC – International Chamber of Commerce)

Ancak petrol ve doğal gaz ticaretinde önemli bir hata, sözleşmeye yalnızca;

“FOB”

veya;

“CIF Türkiye”

yazılmasının bütün teslim sorunlarını çözeceğini düşünmektir.

Incoterms® kuralları son derece önemli olmakla birlikte petrol ve gaz sözleşmelerindeki mülkiyetin geçişi, ürün kalitesi, ödeme, fiyat formülü, yaptırımlar, temerrüt, mücbir sebep, uygulanacak hukuk ve uyuşmazlık çözümü gibi konuları tek başına düzenlemez. ICC de Incoterms® kurallarının satış sözleşmesinin yerini almadığını ve malın mülkiyetinin ne zaman geçtiğini belirlemediğini açıkça vurgulamaktadır. (ICC Akademi)

Bu nedenle petrol ve gaz ticaretinde doğru yaklaşım, uygun Incoterms® kuralını seçmek ve ardından enerji ticaretinin özelliklerine göre ayrıntılı sözleşme hükümleri oluşturmaktır.

Incoterms® Nedir?

Incoterms®, “International Commercial Terms” ifadesinden doğan ve ICC tarafından uluslararası ve yurt içi mal satışlarında kullanılmak üzere hazırlanan standart ticari kurallardır.

Güncel Incoterms® 2020 sisteminde toplam 11 teslim kuralı bulunmaktadır. Bunların yedisi her türlü taşıma yönteminde, dördü ise yalnızca deniz ve iç su yolu taşımalarında kullanılabilir. (ICC Akademi)

Her türlü taşıma için kullanılabilecek kurallar:

• EXW – Ex Works
• FCA – Free Carrier
• CPT – Carriage Paid To
• CIP – Carriage and Insurance Paid To
• DAP – Delivered at Place
• DPU – Delivered at Place Unloaded
• DDP – Delivered Duty Paid

Yalnızca deniz ve iç su yolu taşımalarında kullanılabilecek kurallar ise:

• FAS – Free Alongside Ship
• FOB – Free On Board
• CFR – Cost and Freight
• CIF – Cost, Insurance and Freight

şeklindedir. (ICC Akademi)

Petrol, LPG ve LNG ticaretinde özellikle FOB, CFR ve CIF teslim şekilleri önem taşırken, ticari modele göre FCA, CPT, CIP veya DAP gibi teslim şekillerinden de yararlanılabilir.

Petrol Ticaretinde En Sık Kullanılan Teslim Şekilleri Nelerdir?

Ham petrol ve rafine petrol ürünlerinin büyük bölümü tankerlerle deniz yoluyla taşındığından deniz taşımacılığına özgü Incoterms® kuralları özellikle önemlidir.

Petrol ticaretinde başlıca;

FOB, CFR ve CIF

teslim şekilleriyle karşılaşılır.

Ancak bu üç terim arasındaki temel fark yalnızca navlunu kimin ödediği değildir.

Asıl dikkat edilmesi gereken husus riskin hangi anda satıcıdan alıcıya geçtiğidir.

FOB Teslim Nedir?

FOB, “Free On Board” anlamına gelir.

FOB yalnızca deniz ve iç su yolu taşımalarında kullanılabilir.

Incoterms® 2020 kapsamında FOB teslimde satıcı, ürünü alıcının belirlediği gemiye yüklediği anda teslim borcunu yerine getirir ve malın ziya veya hasar riski bu noktada alıcıya geçer. Ana deniz taşımasını ise alıcı organize eder. (ICC Akademi)

Petrol ticaretinde örneğin şu şekilde bir hüküm kurulabilir:

FOB Primorsk Port, Russian Federation – Incoterms® 2020

veya;

FOB Ras Tanura, Saudi Arabia – Incoterms® 2020

Bu modelde alıcının;

• tankeri temin etmesi,
• navlun sözleşmesini yapması,
• deniz taşıma maliyetini karşılaması,
• uygun sigorta düzenini oluşturması

gerekir.

FOB Petrol Alımında Alıcının En Büyük Riski Nedir?

FOB modelinde geminin temini ve deniz taşımacılığı büyük ölçüde alıcı tarafında bulunduğundan alıcının operasyonel sorumluluğu yüksektir.

Örneğin alıcının belirlediği tanker zamanında yükleme limanına ulaşamazsa;

• terminal slotu kaybedilebilir,
• bekleme masrafı doğabilir,
• yükleme programı bozulabilir,
• demuraj veya başka zararlar ortaya çıkabilir.

Bu nedenle petrol sözleşmesinde yalnızca “FOB” yazılması yeterli değildir.

Ayrıca;

laycan, nomination, vessel approval, loading rate, demurrage ve notice of readiness

hükümlerinin ayrıntılı şekilde düzenlenmesi gerekir.

FOB Teslimde Petrolün Mülkiyeti de Gemide mi Geçer?

Mutlaka değil.

Bu, Incoterms® kurallarıyla ilgili en yaygın yanlış anlamalardan biridir.

FOB kuralı ürünün riskinin ne zaman geçtiğini belirler. Ancak ürünün hukuki mülkiyetinin hangi anda alıcıya geçeceğini tek başına belirlemez.

ICC de Incoterms® kurallarının mülkiyetin geçişini düzenlemediğini açıkça belirtmektedir. (ICC Akademi)

Taraflar sözleşmede örneğin;

“Title to the Product shall pass upon full payment.”

şeklinde ayrıca hüküm kurabilir.

Bu durumda risk ürün gemiye yüklendiğinde alıcıya geçerken hukuki mülkiyet ödemenin tamamlanmasına kadar satıcıda kalabilir.

Bu nedenle petrol sözleşmelerinde risk transferi ile title transferi mutlaka ayrı ayrı düzenlenmelidir.

CFR Teslim Nedir?

CFR, “Cost and Freight” anlamına gelir ve yalnızca deniz ve iç su yolu taşımalarında kullanılabilir.

CFR teslimde satıcı;

• ürünü gemiye yükler,
• varış limanına kadar navlunu organize eder ve öder.

Ancak önemli nokta şudur:

Risk, ürün varış limanına geldiğinde değil, yükleme limanında gemiye yüklendiğinde alıcıya geçer.

Incoterms® kurallarındaki “C” grubu teslim şekillerinin en fazla yanlış anlaşılan özelliği budur. ICC, CFR ve diğer C grubu kurallarda satıcının varış noktasına kadar taşıma maliyetini ödemesine rağmen riskin daha önce, çıkış noktasındaki teslim sırasında alıcıya geçtiğini özellikle belirtmektedir. (ICC Akademi)

Örneğin;

CFR İzmit, Türkiye – Incoterms® 2020

şeklindeki bir satışta satıcı taşıma ücretini İzmit’e kadar ödeyebilir.

Ancak petrol yükleme limanında gemiye yüklendikten sonra denizde zarar görürse risk kural olarak alıcıya geçmiş durumdadır.

CFR ile FOB Arasındaki Temel Fark Nedir?

FOB ve CFR’de riskin geçiş noktası büyük ölçüde aynıdır: ürün yükleme limanında gemiye yüklenir.

Temel fark taşıma sözleşmesinin kim tarafından yapıldığıdır.

FOB’da: Ana taşıma alıcı tarafından organize edilir.

CFR’de: Ana taşıma satıcı tarafından organize edilir ve navlun satıcı tarafından ödenir.

Buna rağmen CFR sözleşmesinde navlunu satıcının ödemesi, taşıma süresindeki bütün risklerin satıcıya ait olduğu anlamına gelmez. (ICC Akademi)

CIF Teslim Nedir?

CIF, “Cost, Insurance and Freight” anlamına gelir.

CIF de yalnızca deniz veya iç su yolu taşımalarında kullanılabilir.

CIF modelinde satıcı;

• ürünü gemiye yükler,
• varış limanına kadar navlunu öder,
• ayrıca alıcı lehine belirli asgari sigorta teminatını sağlar.

Ancak risk yine yükleme limanında ürün gemiye yüklendiği anda alıcıya geçer. (ICC Akademi)

Örneğin:

CIF Aliağa, Türkiye – Incoterms® 2020

şeklindeki satışta satıcı Aliağa’ya kadar navlun ve öngörülen sigorta maliyetini üstlenebilir.

Fakat riskin Aliağa’da geçtiği düşünülmemelidir.

CIF Teslimde Sigortayı Satıcı mı Yaptırır?

Evet.

CIF’in CFR’den temel farklarından biri budur.

CIF altında satıcının alıcı lehine taşıma sigortası sağlaması gerekir. Buna karşılık CFR’de satıcının bu yönde bir Incoterms® yükümlülüğü bulunmamaktadır. (ICC Akademi)

Ancak petrol ticaretinde önemli bir ayrıntı bulunmaktadır.

Incoterms® 2020 kapsamında CIF için satıcının sağlamak zorunda olduğu sigorta seviyesi görece asgari teminat düzeyindedir. Buna karşılık CIP’deki sigorta seviyesi daha geniştir. (ICC – International Chamber of Commerce)

Bu nedenle milyonlarca dolarlık petrol kargolarında yalnızca;

“CIF olduğu için sigorta sorunu yoktur.”

denilmemelidir.

Sigorta sözleşmesinde ayrıca;

• contamination,
• shortage,
• leakage,
• war risks,
• strikes,
• piracy,
• sanctions,
• ship-to-ship transfer

gibi risklerin teminat kapsamında bulunup bulunmadığı değerlendirilmelidir.

CIF Petrol Alımında En Sık Yapılan Hata Nedir?

En sık yapılan hata;

“CIF olduğu için ürün Türkiye’ye ulaşıncaya kadar bütün risk satıcıdadır.”

düşüncesidir.

Bu doğru değildir.

CIF’te taşıma ve sigorta maliyetinin satıcı tarafından karşılanması, risk geçiş noktasını değiştirmez.

Risk kural olarak yükleme limanında gemiye yükleme tamamlandığında alıcıya geçer. (ICC Akademi)

Bu nedenle petrol sözleşmelerinde risk ile maliyetin farklı tarihlerde ve noktalarda taraf değiştirebileceği özellikle dikkate alınmalıdır.

FAS Petrol Ticaretinde Kullanılabilir mi?

FAS, “Free Alongside Ship” anlamına gelir.

Bu teslim şeklinde satıcı ürünü alıcının belirlediği geminin yanına, örneğin terminalde veya mavnada teslim ettiğinde risk geçebilir. FAS yalnızca deniz ve iç su yolu taşımalarında kullanılabilir. (ICC Akademi)

Bununla birlikte tanker üzerinden gerçekleştirilen klasik büyük hacimli ham petrol satışlarında FOB, CFR ve CIF yapıları uygulamada daha merkezi konumdadır.

LPG Ticaretinde Hangi Incoterms® Kuralları Kullanılabilir?

LPG’nin büyük tankerlerle deniz yoluyla ithal edildiği işlemlerde FOB, CFR veya CIF kullanılabilir.

Örneğin;

FOB Ras Laffan, Qatar – Incoterms® 2020

veya;

CIF Dörtyol, Türkiye – Incoterms® 2020

şeklinde düzenleme yapılabilir.

Ancak LPG tehlikeli bir enerji ürünü olduğundan yalnızca Incoterms® kuralının seçilmesi yeterli değildir.

Sözleşmede ayrıca;

• LPG’nin propan-bütan oranı,
• basınç ve sıcaklık şartları,
• kalite kriterleri,
• gemi-terminal uyumluluğu,
• miktar ölçümü,
• yükleme ve boşaltma hızı,
• demuraj

açıkça düzenlenmelidir.

LNG Ticaretinde FOB Kullanılabilir mi?

Evet.

Uluslararası LNG ticaretinde FOB yapısı önemli sözleşme modellerinden biridir.

FOB LNG satışında alıcı genellikle LNG tankerini temin ederek yükleme terminaline gönderir.

Bu yapı özellikle alıcının;

• kendi LNG tanker filosuna,
• uzun dönemli charter sözleşmesine,
• farklı LNG kaynaklarını yönlendirebileceği ticaret portföyüne

sahip olduğu işlemlerde tercih edilebilir.

Ancak LNG ticaretinde standart FOB kuralının yanında terminal teknik şartları nedeniyle çok daha ayrıntılı hükümler gerekir.

Örneğin risk geçişinin;

LNG loading flange

veya başka bir ölçüm ve bağlantı noktasında gerçekleşeceği ayrıca tanımlanabilir.

Bu noktada Incoterms® kuralı ile LNG satış sözleşmesindeki özel hükmün birbiriyle uyumlu olması gerekir.

LNG Ticaretinde CIF Kullanılabilir mi?

Deniz yoluyla taşınan LNG bakımından taraflar CIF yapısını kullanabilir.

Ancak LNG ticareti operasyonel olarak klasik kuru yük taşımacılığından çok daha karmaşık olduğundan yalnızca CIF kuralıyla yetinilmemelidir.

Özellikle;

• LNG terminal slotu,
• tanker uyumluluğu,
• boil-off gas,
• heel,
• custody transfer,
• LNG kompozisyonu,
• yeniden gazlaştırma bağlantısı,
• unloading window

ayrıca düzenlenmelidir.

Incoterms® kuralları bu teknik hususların tamamını düzenlemez.

LNG Sözleşmelerinde DAP Kullanılabilir mi?

DAP, “Delivered at Place” anlamına gelir ve her türlü taşıma yönteminde kullanılabilir.

DAP altında satıcı, malları kararlaştırılan varış yerinde boşaltmaya hazır şekilde alıcının tasarrufuna sunduğunda teslim gerçekleşir ve risk bu noktaya kadar satıcı üzerinde kalır. DAP ile C grubu kurallar arasındaki önemli farklardan biri budur: DAP’ta risk varış noktasına kadar satıcıdadır. (ICC Akademi)

Bu nedenle uygun sözleşme yapısında LNG bakımından da belirli bir terminal teslim noktası DAP mantığıyla oluşturulabilir.

Ancak terminal operasyonunun teknik özellikleri mutlaka ayrıca yazılmalıdır.

DES Teslim Hâlen Kullanılabilir mi?

Petrol ve LNG sözleşmelerinde eski veya sektör özelindeki belgelerde DES – Delivered Ex Ship ifadesine rastlanabilir.

Ancak DES güncel Incoterms® 2020 kurallarından biri değildir.

DES, Incoterms® 2000 döneminde kullanılan bir teslim kuralıydı; daha sonraki Incoterms® revizyonlarında sistemden çıkarılmıştır. ICC’nin tarihçesinde 2010 düzenlemesiyle DES dâhil bazı eski kuralların yerine yeni D grubu kuralların getirildiği görülmektedir. (ICC – International Chamber of Commerce)

Tarafların sözleşmede “DES” ifadesini kullanması özel sözleşme serbestisi kapsamında mümkün olabilir; ancak bu durumda;

DES’in ne anlama geldiği ve hangi versiyona atıf yapıldığı

açıkça yazılmalıdır.

Aksi hâlde;

“DES Marmara Ereğlisi”

ifadesi ciddi yorum uyuşmazlığı yaratabilir.

FCA Petrol ve Gaz Ticaretinde Ne Zaman Kullanılır?

FCA, “Free Carrier” anlamına gelir ve her türlü taşıma yönteminde kullanılabilir.

Özellikle ürünün;

• kara tankerine,
• demir yolu taşıyıcısına,
• multimodal taşıma şirketine

belirli bir noktada teslim edildiği işlemlerde FCA uygun olabilir.

FCA’da teslim ve risk geçişi, malın kararlaştırılan yerde alıcının belirlediği taşıyıcıya verilmesiyle gerçekleşir. (ICC Akademi)

Örneğin kara tankerleriyle sınır ötesi taşınan bazı petrol ürünlerinde;

FCA Seller’s Terminal, [yer], Incoterms® 2020

şeklinde bir teslim modeli değerlendirilebilir.

CPT ve CIP Ne Zaman Kullanılabilir?

CPT ve CIP, her türlü taşıma şekline uygulanabilir.

CPT’de satıcı taşıma ücretini kararlaştırılan varış noktasına kadar öder ancak risk, ürünün taşıyıcıya teslim edildiği daha erken noktada alıcıya geçer.

CIP’te ise buna ek olarak satıcı sigorta temin eder. ICC’nin Incoterms® 2020 düzenlemesinde CIP için öngörülen sigorta seviyesi CIF’e göre daha kapsamlıdır. (ICC Akademi)

Özellikle multimodal taşınan petrol türevlerinde CPT veya CIP değerlendirilebilir.

DPU Teslim Nedir?

DPU, “Delivered at Place Unloaded” anlamına gelir.

DAP’tan önemli farkı, satıcının malları varış noktasında boşaltılmış şekilde teslim etmesi gerekmesidir.

Incoterms® 2020 ile eski DAT teriminin yerine DPU getirilmiştir. (ICC – International Chamber of Commerce)

Petrol ve gaz sektöründe DPU kullanılacaksa tehlikeli enerji ürünlerinin boşaltılmasının hangi teknik operasyonda tamamlanmış sayılacağı açıkça belirlenmelidir.

Örneğin tanker kamyonun terminal tankına boşaltılması gibi işlemlerde teslim noktası tartışma yaratabilir.

DDP Petrol ve Gaz İthalatında Kullanılmalı mıdır?

DDP, “Delivered Duty Paid” anlamına gelir ve satıcıya Incoterms® sistemindeki en ağır yükümlülüklerden birini getirir.

DDP’de satıcı, ithalat gümrük işlemlerini ve ithalat vergilerine ilişkin sorumluluğu da üstlenmektedir. ICC’nin açıklamalarına göre diğer Incoterms® kurallarının aksine DDP’de ithalat formaliteleri satıcı tarafından tamamlanır. (ICC Akademi)

Ancak petrol, LPG ve doğal gaz gibi lisansa tabi enerji ürünlerinde DDP son derece dikkatli kullanılmalıdır.

Türkiye’de petrol piyasasında rafinerici, dağıtıcı, depolama ve diğer faaliyetler EPDK tarafından ayrı lisans türleri altında düzenlenmektedir. (EPDK)

Bu nedenle yabancı satıcının DDP kapsamında Türkiye’de ithalatçı sıfatıyla bütün ithalat işlemlerini gerçekleştireceği varsayımı, ürünün EPDK lisans rejimiyle uyumlu olmayabilir.

Özellikle sözleşme kurulmadan önce;

gümrükte ithalatçı kim olacak, EPDK lisansı kimin adına bulunacak ve vergiler kim tarafından ödenecek

soruları açıkça çözümlenmelidir.

DDP ifadesinin sözleşmeye eklenmesi, yabancı satıcıya Türk enerji mevzuatının vermediği bir ithalat yetkisi kazandırmaz.

Petrol ve Gaz Sözleşmelerinde Teslim Yeri Nasıl Yazılmalıdır?

Incoterms® kuralının yanında mümkün olduğunca tam teslim noktası yazılmalıdır.

Örneğin;

FOB Ras Tanura Port, Saudi Arabia – Incoterms® 2020

ifadesi;

FOB Saudi Arabia

ifadesinden çok daha güvenlidir.

Aynı şekilde;

CIF Aliağa Port, İzmir, Türkiye – Incoterms® 2020

şeklinde açık bir teslim noktası kullanılabilir.

ICC kuralları, teslim yeri ve risk geçiş noktasının doğru belirlenmesini Incoterms® sisteminin temel fonksiyonlarından biri olarak kabul etmektedir. (ICC – International Chamber of Commerce)

Petrol ve gaz terminallerinde ise yalnızca liman adı bile her zaman yeterli olmayabilir.

Gerekirse;

• berth,
• loading arm,
• flange,
• custody transfer point,
• metering station

seviyesinde teslim noktası belirlenmelidir.

Boru Hattıyla Doğal Gaz Ticaretinde Incoterms® Kullanılır mı?

Boru hattıyla doğal gaz ticareti deniz yoluyla yapılan klasik mal ticaretinden farklıdır.

Doğal gaz sürekli akış hâlinde bir boru hattından geçer ve ticari teslim genellikle;

sınır ölçüm istasyonu veya sözleşmede tanımlanan teslim noktasındaki ölçüm

üzerinden yapılır.

Bu nedenle boru gazı sözleşmelerinde yalnızca klasik bir Incoterms® kuralına güvenmek yerine ayrıntılı bir Delivery Point hükmünün oluşturulması daha uygundur.

Örneğin sözleşmede;

“Delivery Point shall mean the metering flange at the [X] Border Metering Station.”

benzeri bir tanımlama yapılabilir.

Bunun yanında;

• ölçüm yöntemi,
• basınç,
• gaz kalitesi,
• günlük kontrat miktarı,
• nominasyon,
• imbalance,
• off-spec gas

gibi konular ayrıca düzenlenmelidir.

Incoterms® kuralları bunların yerine geçmez.

Incoterms® Kuralları Ödeme Şeklini Belirler mi?

Hayır.

Incoterms® kuralı;

akreditif, peşin ödeme, banka havalesi veya açık hesap

gibi ödeme yöntemlerini belirlemez.

Örneğin;

CIF Aliağa – Incoterms® 2020

yazılması, alıcının ürün bedelini yükleme öncesinde mi yoksa teslimden sonra mı ödeyeceğini göstermez.

Ödeme ayrıca sözleşmede düzenlenmelidir.

ICC de Incoterms® kurallarının ödeme ve satış sözleşmesinin diğer temel hükümlerinin yerine geçmediğini belirtmektedir. (ICC Akademi)

Incoterms® Kuralları Petrolün Kalitesini Belirler mi?

Hayır.

Bu konu petrol ticaretinde özellikle önemlidir.

FOB veya CIF ibaresi ürünün;

• API gravitesini,
• kükürt oranını,
• parlama noktasını,
• yoğunluğunu,
• viskozitesini,
• setan sayısını,
• LNG kompozisyonunu

belirlemez.

Bu nedenle sözleşmede ayrıntılı bir Quality Specification bölümü bulunmalıdır.

Ayrıca kalite tespitinin;

• yükleme limanında mı,
• boşaltma limanında mı,
• bağımsız gözetim şirketi tarafından mı

yapılacağı açıkça yazılmalıdır.

Risk Geçişi ile Kalite Kabulü Aynı Şey midir?

Hayır.

Örneğin CIF satışta risk yükleme limanında alıcıya geçmiş olabilir.

Ancak sözleşmede ürünün kalite kriterlerinin bağımsız laboratuvar raporuyla tespit edileceği ve uygunsuz ürün nedeniyle satıcının sorumluluğunun devam edeceği ayrıca kararlaştırılabilir.

Bu nedenle;

“Risk geçti, satıcının bütün sorumluluğu sona erdi.”

sonucu her durumda doğru değildir.

Satıcının sözleşmeye aykırı veya ayıplı ürün teslim etmesinden doğan sorumluluk ayrı bir hukuki meseledir.

Incoterms® Demurajı Düzenler mi?

Incoterms® kuralları petrol ticaretindeki bütün demuraj mekanizmasını ayrıntılı olarak düzenlemez.

Bu nedenle özellikle petrol, LPG ve LNG sözleşmelerinde;

• laytime,
• notice of readiness,
• allowable laytime,
• demurrage rate,
• demurrage claim period,
• terminal congestion

ayrı maddeler hâlinde düzenlenmelidir.

Örneğin tanker zamanında limana gelmiş ancak alıcının tanklarında yeterli kapasite olmadığı için üç gün beklemiş olabilir.

Bu durumda milyonlarca liralık demuraj ortaya çıkabilir.

Kimin sorumlu olduğu Incoterms® kuralının yanında özel sözleşme hükümleriyle belirlenmelidir.

Incoterms® Yaptırımları Düzenler mi?

Hayır.

Petrol ve gaz ticaretinde bu husus özellikle Rusya ve İran gibi yüksek yaptırım riski bulunan işlemlerde önemlidir.

FOB, CIF veya DAP seçilmiş olması;

• satıcının yaptırım listesinde bulunması,
• bankanın ödemeyi reddetmesi,
• tankerin yaptırım listesine alınması,
• sigortanın geçersiz hâle gelmesi

durumlarını çözmez.

Bu nedenle sözleşmeye ayrıca sanctions clause eklenmelidir.

Incoterms® Mücbir Sebebi Düzenler mi?

Incoterms® kuralı tek başına kapsamlı bir mücbir sebep rejimi oluşturmaz.

Petrol veya gaz sözleşmesinde;

• savaş,
• liman kapanması,
• ihracat yasağı,
• boru hattı kesintisi,
• rafineri arızası,
• LNG terminalinin kapanması,
• doğal afet

gibi olayların sonuçları ayrıca düzenlenmelidir.

Aynı şekilde uzun süreli mücbir sebep hâlinde sözleşmenin sona erdirilip erdirilemeyeceği belirlenmelidir.

Incoterms® Uygulanacak Hukuku Belirler mi?

Hayır.

Sözleşmeye;

“FOB Rotterdam – Incoterms® 2020”

yazılması, sözleşmeye Hollanda hukukunun uygulanacağı anlamına gelmez.

Tarafların ayrıca;

Governing Law

maddesi oluşturması gerekir.

Örneğin;

• İngiliz hukuku,
• İsviçre hukuku,
• Türk hukuku,
• başka bir ülke hukuku

kararlaştırılabilir.

Aynı şekilde uyuşmazlığın ICC tahkimi, LCIA tahkimi veya devlet mahkemesinde çözüleceği ayrıca belirlenmelidir. ICC de Incoterms® kuralının uygulanacak hukuku veya uyuşmazlık çözüm yöntemini belirlemediğini açıkça ifade etmektedir. (ICC Akademi)

Petrol ve Gaz Ticaretinde Incoterms® Seçerken Nelere Dikkat Edilmelidir?

Petrol ve gaz sözleşmesi hazırlanırken yalnızca hangi tarafın navlunu ödemek istediğine göre teslim şekli seçilmemelidir.

Öncelikle şu sorular cevaplandırılmalıdır:

1. Ürün hangi taşıma yöntemiyle getirilecek?
2. Gemiyi kim kiralayacak?
3. Tanker seçimini kim yapacak?
4. Risk hangi noktada geçecek?
5. Mülkiyet hangi anda geçecek?
6. Sigortayı kim yaptıracak?
7. Navlunu kim ödeyecek?
8. Yükleme ve boşaltma limanlarını kim belirleyecek?
9. Terminal kapasitesini kim sağlayacak?
10. İthalat gümrük işlemlerini kim yapacak?
11. EPDK lisansı kimin adına bulunacak?
12. Miktar hangi noktada kesinleşecek?
13. Kalite hangi laboratuvar sonucuna göre belirlenecek?
14. Demuraj kime ait olacak?
15. Yaptırım nedeniyle gemi veya bankanın değişmesi gerekirse ne olacak?

Bu soruların cevabı belirlendikten sonra uygun Incoterms® kuralı seçilmelidir.

Petrol Ticaretinde FOB mı CIF mi Daha Avantajlıdır?

Bunun tek bir cevabı yoktur.

FOB, alıcının taşıma ve gemi konusunda güçlü bir operasyonel altyapısı varsa avantajlı olabilir. Alıcı tanker ve navlun maliyetini kendisi yönetebilir.

CIF ise alıcının nakliye organizasyonunu satıcıya bırakmak istediği işlemlerde daha pratik olabilir.

Ancak CIF’de riskin varış limanında değil yükleme limanında geçtiği unutulmamalıdır. Ayrıca CIF kapsamında satıcının sağlamak zorunda olduğu sigorta teminatının yüksek değerli enerji kargosu için tek başına yeterli olup olmadığı ayrıca incelenmelidir. (ICC Akademi)

Dolayısıyla hangi teslim şeklinin daha avantajlı olduğu;

ürün fiyatı + navlun + sigorta + tanker erişimi + terminal kapasitesi + finansman + yaptırım riski

birlikte değerlendirilerek belirlenmelidir.

Petrol ve Gaz Ticaretinde Incoterms® Maddesi Nasıl Yazılmalıdır?

Sözleşmeye yalnızca;

“CIF Turkey”

yazılması tavsiye edilmez.

Daha açık bir düzenleme örneğin;

“CIF Aliağa Port, İzmir, Türkiye – Incoterms® 2020”

şeklinde kurulabilir.

FOB işlemde ise;

“FOB [named loading port], Incoterms® 2020”

şeklinde açık yükleme limanı belirtilmelidir.

Bunun yanında Incoterms® kuralından farklı veya onu tamamlayıcı özel hükümler varsa bunların önceliği de sözleşmede açıklığa kavuşturulmalıdır.

Örneğin;

“In the event of any inconsistency between the Incoterms® 2020 Rule and the express provisions of this Agreement, the express provisions of this Agreement shall prevail.”

şeklinde bir öncelik hükmü kullanılabilir.

Böylece enerji ticaretine özgü özel hükümlerin standart Incoterms® kuralıyla çatışması hâlinde hangi düzenlemenin esas alınacağı belirlenmiş olur.

Sık Sorulan Sorular

Petrol ticaretinde en çok hangi Incoterms® kuralları kullanılır?

Deniz yoluyla taşınan ham petrol ve petrol ürünlerinde özellikle FOB, CFR ve CIF önemlidir. Bu üç kural yalnızca deniz ve iç su yolu taşımaları için kullanılabilir. (ICC Akademi)

FOB teslimde navlunu kim öder?

Ana deniz taşımasını kural olarak alıcı organize eder ve maliyetini üstlenir. Risk, ürün yükleme limanında gemiye yüklendiğinde alıcıya geçer. (ICC Akademi)

CIF teslimde risk Türkiye’deki limanda mı geçer?

Hayır. CIF’te satıcı varış limanına kadar navlun ve sigortayı sağlar; ancak risk kural olarak ürün yükleme limanında gemiye yüklendiğinde alıcıya geçer. (ICC Akademi)

CFR ile CIF arasındaki fark nedir?

Her ikisinde de satıcı varış limanına kadar taşıma maliyetini üstlenir. Temel fark, CIF’te satıcının ayrıca Incoterms® kurallarında öngörülen sigortayı sağlamasıdır. (ICC Akademi)

CIF sigortası bütün riskleri karşılar mı?

Mutlaka değil. Incoterms® 2020 kapsamında CIF için öngörülen zorunlu sigorta seviyesi asgari niteliktedir. Petrol ve LNG gibi yüksek değerli kargolarda ek teminat ihtiyacı ayrıca değerlendirilmelidir. (ICC – International Chamber of Commerce)

LNG ticaretinde FOB kullanılabilir mi?

Evet. Ancak LNG terminalinin teknik şartları, gemi uyumluluğu, custody transfer noktası, miktar, kalite, terminal slotu ve demuraj hükümleri ayrıca düzenlenmelidir.

Boru gazı satışında FOB veya CIF kullanılabilir mi?

FOB ve CIF yalnızca deniz ve iç su yolu taşımalarına özgü kurallardır. Boru hattıyla doğal gaz ticaretinde teslim noktasının ve ölçüm istasyonunun sözleşmede ayrıca tanımlanması daha uygun bir yapıdır. (ICC Akademi)

Incoterms® ürünün mülkiyetinin ne zaman geçtiğini belirler mi?

Hayır. Incoterms® risk geçişini düzenler; ancak mülkiyetin geçişi sözleşmede ayrıca belirlenmelidir. (ICC Akademi)

Incoterms® ödeme şeklini belirler mi?

Hayır. Akreditif, peşin ödeme, banka transferi veya başka bir ödeme yöntemi satış sözleşmesinde ayrıca düzenlenmelidir.

DDP petrol ithalatında güvenli midir?

Her zaman değil. DDP’de satıcı ithalat formalitelerini üstlenmektedir. Türkiye’de petrol ve diğer enerji ürünlerinin özel EPDK lisans rejimine tabi olması nedeniyle DDP kullanılmadan önce yabancı satıcının ithalatçı rolünün Türk mevzuatıyla uyumlu olup olmadığı ayrıca incelenmelidir. (ICC Akademi)

Incoterms® 2020 hâlen güncel midir?

Evet. 14 Ağustos 2026 itibarıyla ICC tarafından yayımlanmış en güncel versiyon Incoterms® 2020’dir. (ICC – International Chamber of Commerce)

Sonuç

Petrol ve gaz ticaretinde teslim şekilleri ve Incoterms® kuralları, milyonlarca dolarlık enerji sözleşmelerinde risk ve maliyet paylaşımının temel unsurlarından biridir.

Ham petrol, motorin, benzin, LPG ve LNG’nin deniz yoluyla taşındığı işlemlerde özellikle FOB, CFR ve CIF teslim şekilleri önem taşır. Ancak bu kurallar arasındaki fark yalnızca navlunu kimin ödediği değildir.

En önemli konu riskin hangi noktada satıcıdan alıcıya geçtiğidir.

FOB’da ürün gemiye yüklendiğinde risk alıcıya geçerken ana taşıma alıcı tarafından organize edilir. CFR’de satıcı navlunu öder ancak risk yine yükleme limanında geçer. CIF’te ise satıcı navluna ek olarak sigorta da sağlar; buna rağmen risk kural olarak yine yükleme limanında ürünün gemiye yüklenmesiyle alıcıya geçmektedir. (ICC Akademi)

Bu nedenle özellikle;

“CIF aldım, ürün Türkiye’ye gelene kadar bütün risk satıcıdadır.”

şeklindeki yaklaşım yanlıştır.

LNG ticaretinde ise Incoterms® kurallarının yanında terminal slotu, gemi uygunluğu, LNG kalitesi, custody transfer noktası, boil-off, demuraj ve yeniden gazlaştırma gibi teknik konuların ayrıca düzenlenmesi gerekir.

Boru hattıyla doğal gaz satışında ise klasik FOB veya CIF mantığından çok, teslim noktası ve ölçüm istasyonu üzerine kurulan ayrıntılı sözleşme hükümleri önem taşır.

En önemlisi, Incoterms® kurallarının satış sözleşmesinin tamamı olmadığı unutulmamalıdır. ICC’nin de açıkça belirttiği üzere bu kurallar mülkiyet geçişini, ödeme hükümlerini, uygulanacak hukuku veya uyuşmazlık çözüm yöntemini kendiliğinden belirlemez. (ICC Akademi)

Bu nedenle petrol ve gaz ticaret sözleşmelerinde Incoterms® kuralına ek olarak;

mülkiyetin geçişi, ürün kalitesi, miktar ölçümü, ödeme, demuraj, yaptırımlar, mücbir sebep, mevzuat değişikliği, uygulanacak hukuk ve tahkim

ayrıca düzenlenmelidir.

Özellikle Türkiye’ye petrol, LPG veya doğal gaz ithal edilen işlemlerde teslim şekli belirlenirken EPDK lisans sistemi ve gümrük mevzuatı da göz önünde bulundurulmalıdır. Örneğin DDP’nin satıcıya ithalat formalitelerini yüklemesi, Türkiye’deki lisansa tabi enerji ürünlerinde her zaman uygulanabilir bir yapı oluşturmayabilir. Petrol piyasasında rafinerici, dağıtıcı ve diğer faaliyetlerin ayrı EPDK lisansları altında yürütülmesi bu nedenle teslim şekli seçilirken dikkate alınmalıdır. (EPDK)

Sonuç olarak petrol ve gaz ticaretinde en güvenli sözleşme, yalnızca;

“FOB”, “CFR” veya “CIF”

yazan sözleşme değil; hangi limanda, hangi terminalde, hangi bağlantı veya ölçüm noktasında riskin ve maliyetin hangi tarafa geçeceğini açıkça belirleyen ve Incoterms® 2020 kuralını enerji ticaretine özgü hükümlerle tamamlayan sözleşmedir.