Vakıf Üniversitelerinde YÖK Tavan Zam Sınırını Aşan Fahiş Öğrenim Ücretlerinin Tüketici Hakem Heyeti Aracılığıyla İadesi, Zamanaşımı Rejimi ve Yargısal Denetim

”Vakıf Üniversitelerinde YÖK Tavan Zam Sınırını Aşan Fahiş Öğrenim Ücretlerinin Tüketici Hakem Heyeti Aracılığıyla İadesi, Zamanaşımı Rejimi ve Yargısal Denetim”

Giriş

2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu çerçevesinde kamu tüzel kişiliğini haiz olarak faaliyet gösteren vakıf yükseköğretim kurumları, sundukları hizmetin Kamusal Niteliği gereği kamusal denetim ve idari sınırlamalara tabi kuruluşlardır. Anayasa’nın 42. maddesinde güvence altına alınan eğitim ve öğretim hakkı ile Sosyal Devlet İlkesi, vakıf üniversitelerinin mali politikalarını belirlerken sınırsız bir serbestiye sahip olmadıklarını, aksine kamusal makamların düzenleyici kararlarına uymakla yükümlü olduklarını gösterir. Bu doğrultuda, Yükseköğretim Kurulu (YÖK) tarafından idari bir tedbir olarak uygulamaya konulan ve ara sınıflardaki öğrenim ücreti artışlarını yüzde 25 tavan oranına bağlayan karar, kamu hizmetinin sürekliliğini ve öngörülebilirliği korumayı amaçlayan emredici bir düzenlemedir.

Ancak uygulamada, tavan zam sınırını aşan fahiş ücretleri dahi ödemek zorunda bırakılan öğrencilerin bu tutarları hukuken geri talep edip edemeyecekleri; iade mekanizmasında Tüketici Hakem Heyetlerinin görev sınırı ve söz konusu istemlerin tabi olduğu zamanaşımı süreleri ciddi bir hukuki tartışma konusudur. YÖK’ün emredici zam tavanının aşılması halinde meydana gelen haksız tahsilatın Tüketici Hakem Heyeti aracılığıyla geriye dönük iadesi imkânı, 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun, Türk Borçlar Kanunu’nun sebepsiz zenginleşmeye ilişkin hükümleri ve Yargıtay’ın kamu düzenini esas alan yerleşik içtihatları kapsamında bu çalışmanın temel inceleme konusunu oluşturmaktadır.

I. Vakıf Üniversitesi ile Öğrenci Arasındaki İlişkinin Tüketici Hukuku Boyutu ve Görevli Mercii

Vakıf üniversitesi ile öğrenci (veya öğrenci adına ödemeyi üstlenen veli) arasında kurulan hukuki ilişki, 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun’un 3. maddesi anlamında açık bir tüketici işlemidir. Bu hukuki ilişkide; yükseköğretim hizmetini sunan vakıf üniversitesi “sağlayıcı”, eğitimi kişisel ve mesleki gelişimi için satın alan öğrenci ise “tüketici” konumundadır.

1. YÖK Sınırını Aşan Ücretlerin Hukuki Niteliği: Sebepsiz Zenginleşme ve Haksız Şart

6502 sayılı Kanun’un 5. maddesi uyarınca, tüketici ile müzakere edilmeden sözleşmeye dâhil edilen ve tarafların hak ve yükümlülüklerinde tüketici aleyhine dengesizliğe neden olan şartlar haksız şarttır ve kesin olarak hükümsüzdür. Vakıf üniversitelerinin emredici YÖK kararlarına aykırı olarak sözleşmelere koyduğu “Ücret artışlarında Mütevelli Heyeti yetkilidir, tavan zam sınırları uygulanmaz” şeklindeki hükümler geçersizdir.

YÖK tarafından konulan %25’lik tavan zam sınırının (veya ilan edilen yasal oranların) üzerinde yapılan her türlü tahsilat, kamu düzeninden sayılan idari ve hukuki sınırlamalara aykırı olduğundan, haksız alınan bu fazla miktar yönünden üniversite Türk Borçlar Kanunu’nun 77. maddesi anlamında sebepsiz zenginleşmiş sayılır.

2. Tüketici Hakem Heyetine Başvuru Hakkı

Tüketici, idari tavan sınırı aşılarak kendisinden haksız yere tahsil edilen fazla tutarın iadesi amacıyla Tüketici Hakem Heyetine başvurabilir.

Öğrencinin veya velinin ilgili eğitim yılı için fahiş zammı ödemiş olması, bu tutarı kabul ettiği veya dava/başvuru hakkından vazgeçtiği anlamına gelmez. Zira yükseköğretim hizmetinde tüketici, kaydının silinmesi, ders seçiminin engellenmesi veya dönem kaybı yaşama riski nedeniyle fahiş ücreti ödemeye mecbur bırakılmaktadır. Hukukta bu durum “irade fesadı” ve “bağımlılık etkisi” çerçevesinde değerlendirilmekte olup, ödemenin yapılmış olması haksız alınan kısmın iadesine engel teşkil etmez.

3. Görev ve Parasal Sınır Değerlendirmesi

6502 sayılı Kanun’un 66. ve 68. maddeleri uyarınca, Tüketici Hakem Heyetlerine yapılacak başvurularda her yıl Ticaret Bakanlığı tarafından ilan edilen parasal sınırlar esastır:

• Eğer üniversiteden iadesi talep edilen fahiş zam farkı tutarı (toplam öğrenim ücreti değil, YÖK sınırını aşan haksız fark miktarı) ilgili yıl için belirlenmiş olan Tüketici Hakem Heyeti parasal sınırı içerisindeyse, il veya ilçe Tüketici Hakem Heyetine başvuru yapılması zorunludur.

• İade talep edilen fazla ödeme tutarı bu parasal sınırı aşıyorsa, uyuşmazlığın çözümü için Dava Şartı Arabuluculuk sürecinin işletilmesinin ardından Tüketici Mahkemesinde dava açılması gerekmektedir.

II. YÖK Sınırını Aşan Ücret İadelerinde Zamanaşımı Rejimi

Vakıf üniversitelerine ödenmiş olan fahiş zam farklarının geriye dönük olarak talep edilmesinde hangi zamanaşımı süresinin uygulanacağı, borçlar hukuku ve tüketici hukuku ilkeleri açısından en kritik hususlardan biridir.

1. Sebepsiz Zenginleşme Hükümlerine Göre Zamanaşımı (TBK m. 82)

Üniversitenin YÖK’ün belirlediği %25’lik idari tavan sınırını aşarak tahsil ettiği ücretler hukuki sebepten yoksun hale geldiği için iade talepleri Türk Borçlar Kanunu’nun 82. maddesinde düzenlenen sebepsiz zenginleşme zamanaşımına tabidir.

TBK m. 82 hükmüne göre:

• Kısa Zamanaşımı (2 Yıl): Hak sahibinin (öğrenci veya velinin), ödemenin YÖK’ün emredici tavan sınırını aştığını ve bu nedenle üniversitenin haksız zenginleştiğini öğrendiği tarihten itibaren 2 yıl içerisinde iade talebinde bulunması veya Tüketici Hakem Heyetine başvurması gerekir.

• Uzun Zamanaşımı (10 Yıl): Zenginleşmenin gerçekleştiği, yani ödemenin yapıldığı tarihten itibaren her hâlde 10 yılın geçmesiyle iade istemi zamanaşımına uğrar.

2. Sözleşmesel Sorumluluğa Göre Zamanaşımı (TBK m. 146)

Tüketici ile vakıf üniversitesi arasındaki ilişki aynı zamanda bir hizmet sözleşmesine dayandığından, uygulayıcı yargı organları ve doktrindeki bir kısım görüşe göre sözleşmeye aykırılıktan doğan edim iadelerinde Türk Borçlar Kanunu’nun 146. maddesinde yer alan genel 10 yıllık zamanaşımı süresi uygulanır.

Bu çerçevede; öğrencilerin geçmiş yıllarda YÖK sınırlarını aşan oranlarda ödedikleri haksız ücret farklarını, ödeme tarihinden itibaren 10 yıllık zamanaşımı süresi dolmadan Tüketici Hakem Heyeti veya Tüketici Mahkemeleri aracılığıyla talep etmeleri mümkündür.

3. Zamanaşımının Başlangıcı ve İhtirazi Kayıt Etkisi

Zamanaşımı süresi, fahiş ücretin üniversite banka hesabına fiilen ödendiği tarihte işlemeye başlar. Ancak ödeme yapılırken banka dekontuna “YÖK’ün %25 zam tavanına ve mevzuata aykırı tahsil edilen fahiş kısmın iadesi hakkım saklı kalmak kaydıyla (ihtirazi kayıtla) ödenmiştir” şeklinde şerh düşülmesi, tüketicinin iradesini saklı tuttuğunu açıkça gösterir. İhtirazi kayıt konulmamış olması dahi, YÖK kararının emredici ve kamu düzeninden olması sebebiyle iade hakkını ortadan kaldırmaz.

III. Yargıtay İçtihatları Işığında Fahiş Zam İadeleri ve Hukuki İlkeler

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve tüketici uyuşmazlıklarına bakmakla görevli Yargıtay Hukuk Daireleri (kapatılan 13. Hukuk Dairesi ve görevli 3. Hukuk Dairesi), özel eğitim kurumları ve vakıf üniversitelerinin ücret politikalarına ilişkin kararlarında tüketicileri koruyan net esaslar benimsemiştir.

1. Kamu Düzeni ve Emredici İdari Sınırlamalar

Yargıtay’ın istikrarlı kararlarında; yükseköğretim kurumlarının belirleyeceği ücretlerin kamusal denetimden ve idari sınırlamalardan bağımsız olamayacağı vurgulanmaktadır. YÖK’ün belirlediği tavan zam oranları kamu düzenine ilişkin olup, taraflar arasındaki sözleşme hükümleri ile bu tavanın aşılması geçersiz sayılmaktadır. Yargıtay, emredici idari sınırları aşan tahsilatların “hukuki sebepten yoksun” olduğunu ve tüketiciye iadesinin gerektiğini açıkça belirtmektedir.

2. Mükerrer ve Haksız Tahsilatların İadesi Emsali

Yargıtay 13. Hukuk Dairesi’nin emsal kararlarında; vakıf üniversitelerinin mevzuata ve YÖK kararlarına aykırı olarak öğrencilerden tahsil ettiği haksız veya mükerrer ücretlerin, ödeme tarihlerinden itibaren işleyecek yasal faiziyle birlikte tüketiciye aynen iade edilmesi gerektiğine hükmedilmiştir.

Yargıtay’ın bu yaklaşımı, YÖK’ün %25’lik tavan zam sınırını aşan uygulamalar bakımından da aynen geçerlidir. Üniversitenin “maliyetlerimiz arttı” veya “öğrenci sözleşmeyi imzalayarak ücreti kabul etti” şeklindeki savunmaları Yargıtay tarafından “tüketicinin zayıf konumunun kötüye kullanılması” olarak değerlendirilmekte ve reddedilmektedir.

3. Tüketici Hakem Heyeti Kararlarının İlam Niteliği

Yargıtay içtihatları uyarınca, Tüketici Hakem Heyetlerinin fahiş zam iadesine ilişkin verdiği kararlar tarafları bağlayıcı niteliktedir. Üniversite bu karara karşı 15 gün içinde Tüketici Mahkemesinde itiraz etmezse karar kesinleşir ve İcra ve İflas Kanunu uyarınca ilamlı icra takibine konu edilebilir.

IV. Hak Arama Sürecinde İzlenmesi Gereken Usul Adımları

YÖK’ün %25’lik zam tavanını aşan bir öğrenim ücretini ödemek zorunda kalan öğrenci veya velilerin, haksız alınan tutarı Tüketici Hakem Heyeti kanalıyla geri alabilmeleri için izlemeleri gereken usul adımları şunlardır:

1. Delillerin Toplanması ve Hesaplanması

İlk olarak, bir önceki yıl ödenen öğrenim ücreti ile YÖK’ün %25 zam tavanı uygulandığında ödenmesi gereken yasal tutar hesaplanmalıdır. Üniversitenin fiilen tahsil ettiği tutar ile yasal %25 sınırına göre ödenmesi gereken tutar arasındaki fark, iadesi istenecek net uyuşmazlık miktarını oluşturur.

İtiraz dilekçesine eklenecek temel deliller şunlardır:

• İlgili akademik yıla ait üniversite kayıt/ödeme dekontları.

• YÖK’ün vakıf üniversitelerine gönderdiği %25 zam tavanına ilişkin idari karar/yazı örneği.

• Üniversitenin ilan ettiği zamlı ücret tarifesi.

2. Tüketici Hakem Heyetine Başvuru Yapılması

Hesaplanan haksız fark tutarı ilan edilen yasal parasal sınır içerisindeyse, öğrencinin yerleşim yerindeki veya üniversitenin bulunduğu yerdeki Tüketici Hakem Heyetine başvuru yapılır. Başvuru, e-Devlet kapısı üzerinden Tüketici Bilgi Sistemi (TÜBİS) kullanılarak elektronik ortamda tamamen ücretsiz biçimde gerçekleştirilebilir.

Başvuru dilekçesinde; ödemenin YÖK’ün emredici %25 zam tavanına aykırı olarak fahiş yapıldığı, ödemenin eğitimin aksamaması amacıyla zorunlu olarak gerçekleştirildiği, aradaki fark tutarının sebepsiz zenginleşme teşkil ettiği belirtilmeli ve bu tutarın ödeme tarihinden itibaren işleyecek yasal faiziyle iadesi talep edilmelidir.

3. İade Kararının İnfazı ve İcra Süreci

Tüketici Hakem Heyeti, üniversiteden savunma ve bilgi/belge isteyerek incelemesini tamamlar. Yapılan inceleme sonucunda Hakem Heyeti, YÖK tavanını aşan kısmın tüketiciye iadesine karar verir. Kararın üniversiteye tebliğinden itibaren üniversite ücreti iade etmekle yükümlüdür. Ödeme yapılmaması halinde, kesinleşen Hakem Heyeti kararı icra müdürlüğü marifetiyle ilamlı icraya koyularak tahsil edilir.

V. Değerlendirme ve Sonuç

Vakıf yükseköğretim kurumlarında YÖK tarafından belirlenen %25’lik zam tavanının üzerinde ücret tahsil edilmesi, idare hukukunun emredici normlarına, 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun’un haksız şart yasağına ve Türk Borçlar Kanunu’nun dürüstlük kuralına açıkça aykırıdır. Öğrencinin eğitim hakkının kesintiye uğramaması adına bu fahiş tutarı ödemiş olması, haksız alınan kısmın iadesini talep etme hakkını ortadan kaldırmaz.

YÖK sınırını aşan ödemeler hukuki dayanaktan yoksun kaldığı için sebepsiz zenginleşme teşkil eder. Öğrenciler ve veliler, ödeme tarihinden itibaren TBK m. 82 uyarınca 2 yıllık öğrenme ve her hâlde 10 yıllık genel zamanaşımı süreleri içerisinde haksız tahsil edilen fark tutarını Tüketici Hakem Heyetine başvurarak yasal faiziyle birlikte geri alma hakkına sahiptir. Yargıtay’ın yerleşik içtihatları da idari tavan sınırları aşılarak alınan ücretlerin tüketiciye aynen iadesi yönündedir.

Bu doğrultuda, fahiş zam mağduriyeti yaşayan tüketicilerin ödeme dekontları ve YÖK kararları ile birlikte Tüketici Hakem Heyetlerine başvurarak hukuki haklarını aramaları, hem kişisel mağduriyetlerinin giderilmesini sağlayacak hem de vakıf üniversitelerinin kamusal denetime ve hukuka uygun hareket etmesini zorunlu kılacaktır.