Tenfiz Davasında Karşılıklılık Şartı: Yabancı Mahkeme Kararlarının Türkiye’de Uygulanmasında Karşılıklılık İlkesi

Yabancı Mahkeme Kararlarının Türkiye’de Tenfizi ve Karşılıklılık Kavramı

Uluslararası hukuk ilişkilerinin gelişmesiyle birlikte farklı ülkelerde verilen mahkeme kararlarının başka ülkelerde sonuç doğurması önemli bir ihtiyaç hâline gelmiştir. Bir ülkede verilen mahkeme kararının başka bir ülkede uygulanabilmesi ise belirli şartların yerine getirilmesine bağlıdır.

Türkiye’de yabancı mahkeme kararlarının uygulanabilmesi için açılan tenfiz davalarında aranan şartlardan biri de karşılıklılık şartıdır.

Karşılıklılık, en genel anlamıyla iki devlet arasında yabancı mahkeme kararlarının tanınması ve tenfizi bakımından karşılıklı bir uygulamanın bulunmasını ifade eder. Başka bir ifadeyle bir devletin mahkemelerinden verilen kararların Türkiye’de etkili olabilmesi için, ilgili devlet hukukunda da Türk mahkeme kararlarının belirli şartlar altında kabul edilmesi beklenmektedir.

Bu şart, devletler arasındaki hukuki ilişkilerde denge sağlama amacı taşımaktadır. Ancak günümüzde uluslararası özel hukuk anlayışında karşılıklılık kavramı, geçmişteki katı uygulamalardan farklı şekilde değerlendirilmektedir.

Tenfiz Davasında Karşılıklılık Şartının Hukuki Dayanağı

Türk hukukunda yabancı mahkeme kararlarının tenfizine ilişkin temel düzenleme, 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun’da (MÖHUK) yer almaktadır.

MÖHUK kapsamında yabancı mahkeme kararlarının Türkiye’de tenfiz edilebilmesi için belirli şartların birlikte gerçekleşmesi gerekir.

Bu şartlar arasında;

• kararın yabancı mahkeme tarafından verilmiş olması,
• kararın kesinleşmiş ve icra kabiliyeti kazanmış olması,
• Türk mahkemelerinin münhasır yetkisine giren bir konuda verilmemiş olması,
• kamu düzenine açıkça aykırı bulunmaması,
• karşılıklılık şartının sağlanması

yer almaktadır.

Karşılıklılık şartı, yabancı bir mahkeme kararının Türkiye’de hukuki sonuç doğurabilmesi bakımından incelenen önemli unsurlardan biridir.

Karşılıklılık Şartının Amacı Nedir?

Karşılıklılık şartının temel amacı, Türk mahkeme kararlarının yabancı ülkelerde de belirli ölçüde kabul edilmesini güvence altına almaktır.

Devletler, kendi mahkemelerinin verdiği kararların başka ülkelerde tamamen etkisiz kalmasını istemezler. Bu nedenle yabancı kararların tanınması ve tenfizi konusunda karşılıklı uygulama aranması, uluslararası ilişkilerde bir denge unsuru olarak kabul edilmektedir.

Ancak burada dikkat edilmesi gereken nokta, karşılıklılık şartının yabancı mahkeme kararlarının Türkiye’de uygulanmasını tamamen engelleyen bir unsur olarak görülmemesi gerektiğidir.

Uluslararası özel hukukta temel amaç, farklı ülkelerin hukuk sistemleri arasında iş birliği sağlamaktır. Bu nedenle karşılıklılık değerlendirilirken günümüzde daha esnek yaklaşımlar benimsenmektedir.

Hukuki Karşılıklılık ve Fiili Karşılıklılık Ayrımı

Tenfiz davalarında karşılıklılık değerlendirmesi yapılırken iki farklı karşılıklılık türü gündeme gelir:

Hukuki Karşılıklılık

Hukuki karşılıklılık, iki ülke arasında yabancı mahkeme kararlarının tanınması ve tenfizine ilişkin bir hukuk kuralının bulunmasını ifade eder.

Bu durumda ilgili yabancı ülke mevzuatında, Türk mahkeme kararlarının kabul edilmesine yönelik düzenlemelerin bulunması yeterlidir.

Örneğin iki ülke arasında yabancı mahkeme kararlarının tanınmasını veya tenfizini düzenleyen bir uluslararası sözleşme bulunması hukuki karşılıklılığa örnek olarak gösterilebilir.

Fiili Karşılıklılık

Fiili karşılıklılık ise uygulamada gerçekten karşılıklı bir kabulün bulunması anlamına gelir.

Başka bir ifadeyle yalnızca kanunda düzenleme bulunması yeterli olmayıp, ilgili ülke mahkemelerinin Türk mahkeme kararlarını gerçekten tanıyıp tenfiz edip etmediği değerlendirilir.

Fiili karşılıklılık, özellikle geçmiş dönemlerde daha fazla önem taşıyan bir yaklaşım olmuştur.

Günümüzde ise uluslararası hukuk ilişkilerinin gelişmesiyle birlikte yalnızca uygulamadaki örneklere dayanarak katı değerlendirme yapılması eleştirilmektedir.

Tenfiz Davasında Karşılıklılık Nasıl İncelenir?

Tenfiz davasında karşılıklılık şartının varlığı, mahkeme tarafından kendiliğinden dikkate alınması gereken hususlardan biridir.

Mahkeme, yabancı ülke hukuk sistemini ve uygulamalarını değerlendirerek karşılıklılık bulunup bulunmadığını inceler.

Bu değerlendirme yapılırken;

• iki ülke arasında uluslararası sözleşme olup olmadığı,
• yabancı ülkenin kendi mevzuatında yabancı kararların tanınmasına ilişkin düzenlemeler bulunup bulunmadığı,
• uygulamada Türk mahkeme kararlarının kabul edilip edilmediği

gibi hususlar dikkate alınabilir.

Karşılıklılık incelemesi, tenfiz hâkiminin yabancı ülke hukukunu araştırmasını gerektirebilir. Bu nedenle uygulamada Adalet Bakanlığı görüşleri, yabancı hukuk metinleri ve önceki yargı kararları önem taşıyabilir.

Yargıtay Kararlarında Tenfiz Davasında Karşılıklılık Şartının Değerlendirilmesi

Yabancı mahkeme kararlarının Türkiye’de tenfizi bakımından karşılıklılık şartı, uygulamada en çok tartışılan konulardan biridir. Çünkü karşılıklılığın hangi ölçüte göre belirleneceği, her somut olayda farklı değerlendirmeler yapılmasını gerektirebilir.

Yargıtay’ın yerleşik uygulamasında, yabancı mahkeme kararlarının tenfizinde amaç, uluslararası hukuk ilişkilerini kolaylaştırmak ve yabancı kararların Türkiye’de etkili olmasını sağlamaktır. Bu nedenle karşılıklılık şartının değerlendirilmesinde aşırı katı bir yaklaşım benimsenmemesi gerektiği kabul edilmektedir.

Yargıtay kararlarında özellikle, yabancı ülke hukuk sisteminde Türk mahkeme kararlarının tanınması ve tenfiz edilmesine engel bulunup bulunmadığı üzerinde durulmaktadır.

Başka bir ifadeyle yabancı bir devlet hukukunda Türk kararlarının hiçbir şekilde kabul edilmeyeceğine ilişkin açık bir engel bulunmadığı sürece, karşılıklılık şartının gerçekleştiği kabul edilebilir.

Bu yaklaşım, uluslararası özel hukukta benimsenen iş birliği anlayışıyla da uyumludur.

Karşılıklılık Şartı Bulunmadan Tenfiz Davası Açılabilir mi?

Tenfiz davasında karşılıklılık şartı, yabancı mahkeme kararının Türkiye’de uygulanabilmesi için aranan şartlardan biridir. Ancak uygulamada her zaman iki ülke arasında açık bir anlaşmanın bulunması gerekmez.

Karşılıklılık;

• uluslararası sözleşmeler yoluyla,
• yabancı ülke mevzuatı yoluyla,
• yerleşmiş mahkeme uygulamaları yoluyla

sağlanabilir.

Bu nedenle iki ülke arasında özel olarak hazırlanmış bir tanıma ve tenfiz anlaşması bulunmaması, tek başına tenfiz talebinin reddedilmesi sonucunu doğurmaz.

Önemli olan, yabancı ülke hukukunda Türk mahkeme kararlarının kabul edilmesine yönelik hukuki bir imkanın bulunup bulunmadığıdır.

Örneğin bir ülkenin hukuk sisteminde yabancı mahkeme kararlarının belirli şartlarla tanınmasına izin veriliyorsa, karşılıklılık şartının sağlandığı kabul edilebilir.

Karşılıklılık Şartının Sağlanmaması Hâlinde Ne Olur?

Yabancı mahkeme kararlarının Türkiye’de tenfizi için gerekli şartlardan biri karşılıklılık olduğundan, bu şartın gerçekleşmemesi hâlinde tenfiz talebi reddedilebilir.

Ancak burada dikkat edilmesi gereken nokta, karşılıklılığın bulunmadığının açık şekilde ortaya konulması gerektiğidir.

Yalnızca yabancı ülke hukuk sistemi hakkında yeterli bilgi bulunmaması veya uygulamanın belirsiz olması nedeniyle tenfiz talebinin reddedilmesi doğru değildir.

Mahkeme, yabancı ülke hukukunu ve uygulamasını değerlendirerek somut bir sonuca ulaşmalıdır.

Bu nedenle tenfiz davalarında karşılıklılık incelemesi, yalnızca şekli bir değerlendirme olmayıp yabancı hukuk araştırmasını gerektiren teknik bir inceleme niteliğindedir.

Uluslararası Sözleşmelerin Karşılıklılık Şartına Etkisi

Yabancı mahkeme kararlarının Türkiye’de tenfizinde uluslararası sözleşmeler önemli bir yere sahiptir.

Türkiye’nin taraf olduğu bazı uluslararası sözleşmeler, yabancı kararların tanınması ve tenfizi konusunda kolaylaştırıcı hükümler içerebilir.

Bir uluslararası sözleşmenin uygulanabildiği durumlarda, ayrıca karşılıklılık şartının ayrıca tartışılması gerekmeyebilir. Çünkü taraf devletler arasında yabancı kararların kabulüne ilişkin ortak bir hukuki zemin oluşturulmuştur.

Uluslararası sözleşmelerin amacı, farklı ülkelerde verilen mahkeme kararlarının sınır ötesinde etkili olmasını sağlamaktır.

Bu durum özellikle;

• ticari uyuşmazlıklarda,
• aile hukukuna ilişkin kararlarda,
• tazminat kararlarında,
• sözleşmeden doğan alacaklarda

önem taşımaktadır.

Avrupa Ülkeleri Bakımından Tenfiz Davasında Karşılıklılık

Avrupa ülkeleri bakımından yabancı mahkeme kararlarının tanınması ve tenfizi konusunda çoğu zaman daha gelişmiş hukuki mekanizmalar bulunmaktadır.

Özellikle Almanya, Fransa, İtalya, Hollanda ve Belçika gibi ülkelerle Türkiye arasındaki hukuki ilişkilerde yabancı kararların uygulanması sıkça gündeme gelmektedir.

Bu ülkelerin hukuk sistemlerinde yabancı mahkeme kararlarının belirli şartlarla kabul edilmesine yönelik düzenlemeler bulunması nedeniyle karşılıklılık şartı çoğu zaman sorun oluşturmamaktadır.

Ancak her uyuşmazlık bakımından;

• kararın konusu,
• yetkili mahkemenin belirlenmesi,
• kamu düzeni değerlendirmesi,
• usul kurallarına uyulup uyulmadığı

ayrıca incelenmelidir.

Amerika Birleşik Devletleri Bakımından Karşılıklılık Değerlendirmesi

Amerika Birleşik Devletleri bakımından yabancı mahkeme kararlarının tanınması ve tenfizi, eyalet hukukları ve federal uygulamalar nedeniyle farklı değerlendirmelere konu olabilir.

ABD hukukunda yabancı mahkeme kararlarının kabulüne ilişkin genel ilkeler bulunmakla birlikte, uygulama eyaletlere göre farklılık gösterebilir.

Bu nedenle ABD mahkemelerinden alınan kararların Türkiye’de tenfizi bakımından karşılıklılık şartı değerlendirilirken yalnızca genel hukuk kurallarına değil, ilgili eyalet uygulamalarına da bakılması gerekebilir.

Uluslararası ticari ilişkiler bakımından özellikle ABD mahkemelerinden alınan kararların Türkiye’de uygulanabilirliği, tarafların sözleşme düzenlemeleri ve uyuşmazlığın niteliği bakımından ayrıca değerlendirilmelidir.

Karşılıklılık Şartı ile Kamu Düzeni Arasındaki Fark

Tenfiz davalarında karşılıklılık şartı ile kamu düzeni kavramı zaman zaman karıştırılabilmektedir. Ancak bu iki kavram farklı hukuki amaçlara hizmet eder.

Karşılıklılık şartı, iki ülke arasındaki hukuki kabul ilişkisinin bulunup bulunmadığını ifade eder.

Kamu düzeni ise yabancı mahkeme kararının Türkiye’de uygulanmasının Türk hukukunun temel ilkelerine aykırı olup olmadığını değerlendirir.

Örneğin bir yabancı mahkeme kararında Türk hukuk sisteminin temel değerlerine açıkça aykırı bir sonuç bulunuyorsa kamu düzeni engeli gündeme gelebilir.

Buna karşılık yabancı ülkenin Türk mahkeme kararlarını tanıyıp tanımadığı konusu karşılıklılık incelemesinin konusudur.

Bu ayrım, tenfiz davalarında doğru hukuki değerlendirme yapılması açısından büyük önem taşır.

Tenfiz Davasında Karşılıklılık Şartının Uygulamadaki Önemi

Yabancı mahkeme kararlarının Türkiye’de tenfizi, uluslararası hukuk ilişkilerinin önemli sonuçlarından biridir. Bir ülkede verilen mahkeme kararının başka bir ülkede etkili olabilmesi, devletler arasındaki hukuki iş birliğinin varlığına bağlıdır.

Bu noktada tenfiz davasında karşılıklılık şartı önemli bir denge unsuru olarak karşımıza çıkmaktadır.

Karşılıklılık şartı sayesinde devletler, kendi mahkemeleri tarafından verilen kararların yabancı ülkelerde de belirli ölçülerde kabul edilmesini güvence altına almaya çalışmaktadır.

Ancak günümüzde uluslararası ticaretin ve kişilerin ülkeler arası hareketliliğinin artmasıyla birlikte karşılıklılık şartına daha esnek yaklaşılmaktadır. Çünkü katı bir karşılıklılık anlayışı, yabancı kararların uygulanmasını zorlaştırarak uluslararası hukuki ilişkilerin gelişmesini engelleyebilir.

Bu nedenle modern milletlerarası özel hukuk anlayışında amaç, yabancı mahkeme kararlarının mümkün olduğunca etkili hâle getirilmesi ve hukuki güvenliğin sağlanmasıdır.

Tenfiz Davasında Karşılıklılık Şartı Hangi Durumlarda Sorun Olabilir?

Karşılıklılık şartı her yabancı mahkeme kararı bakımından aynı şekilde değerlendirilmez. Bazı ülkelerle yapılan hukuki ilişkilerde karşılıklılık konusunda herhangi bir sorun yaşanmazken, bazı ülkeler bakımından daha ayrıntılı inceleme yapılması gerekebilir.

Özellikle;

• yabancı ülke hukukunda yabancı kararların tanınmasına ilişkin açık düzenleme bulunmaması,
• yabancı mahkemelerin Türk kararlarını kabul etmemesi,
• geçmiş uygulamalarda Türk kararlarının reddedildiğine ilişkin örneklerin bulunması

karşılıklılık bakımından önem taşıyabilir.

Bununla birlikte yalnızca geçmişte yaşanmış tek bir olaydan hareketle genel bir karşılıklılık yokluğu sonucuna ulaşılması doğru değildir.

Her somut olayda ilgili ülkenin hukuk sistemi ve uygulaması birlikte değerlendirilmelidir.

Tenfiz Davasında Karşılıklılık Şartı Hakkında Sık Sorulan Sorular

Yabancı mahkeme kararının Türkiye’de tenfizi için mutlaka anlaşma olması gerekir mi?

Hayır. Türkiye ile yabancı devlet arasında özel bir tanıma ve tenfiz anlaşmasının bulunması her zaman zorunlu değildir.

Karşılıklılık, yalnızca uluslararası anlaşmalar yoluyla değil; yabancı ülke mevzuatı ve uygulaması yoluyla da sağlanabilir.

Karşılıklılık şartı yoksa yabancı mahkeme kararı kesinlikle Türkiye’de uygulanamaz mı?

Karşılıklılık şartının gerçekleşmediği tespit edilirse tenfiz talebinin reddedilmesi mümkündür. Ancak bunun için karşılıklılığın gerçekten bulunmadığının ortaya konulması gerekir.

Belirsizlik veya yeterli araştırma yapılmaması, tek başına ret sebebi olmamalıdır.

Türk mahkeme kararlarının yabancı ülkede kabul edilip edilmediğini kim araştırır?

Tenfiz davasında mahkeme, gerekli gördüğü ölçüde yabancı hukuk ve uygulama hakkında değerlendirme yapar.

Taraflar da yabancı ülke hukukuna ilişkin bilgi ve belgeleri mahkemeye sunabilir.

Karşılıklılık şartı ile kesinleşme şartı aynı şey midir?

Hayır. Bunlar farklı şartlardır.

Kesinleşme şartı, yabancı mahkeme kararının verildiği ülkede kesin ve icra edilebilir hâle gelmesini ifade eder.

Karşılıklılık şartı ise yabancı ülke ile Türkiye arasındaki tanıma ve tenfiz ilişkisinin bulunup bulunmadığıyla ilgilidir.

Hakem kararlarında da karşılıklılık şartı aranır mı?

Yabancı hakem kararlarının Türkiye’de uygulanması bakımından farklı uluslararası düzenlemeler bulunmaktadır. Özellikle New York Sözleşmesi kapsamında yabancı hakem kararlarının tanınması ve tenfizi özel kurallara tabidir.

Bu nedenle yabancı mahkeme kararları ile yabancı hakem kararları bakımından değerlendirme farklı yapılmalıdır.

Tenfiz Davasında Karşılıklılık Şartının Başarıyla Aşılması İçin Dikkat Edilmesi Gerekenler

Yabancı mahkeme kararının Türkiye’de tenfiz edilmesi için yalnızca karşılıklılık şartının sağlanması yeterli değildir. Tenfiz davasında tüm yasal şartların birlikte değerlendirilmesi gerekir.

Bu süreçte özellikle;

• yabancı mahkeme kararının kesinleşmiş olması,
• kararın yetkili bir mahkeme tarafından verilmesi,
• tarafların savunma haklarının korunması,
• Türk kamu düzenine aykırılık bulunmaması,
• gerekli belgelerin eksiksiz hazırlanması

önem taşır.

Karşılıklılık şartı, tenfiz sürecinin yalnızca bir parçasıdır. Ancak bu şartın doğru değerlendirilmemesi, yabancı mahkeme kararının Türkiye’de uygulanmasının önünde engel oluşturabilir.

Bu nedenle uluslararası nitelik taşıyan uyuşmazlıklarda sürecin yalnızca kararın alınması aşamasıyla değil, kararın uygulanacağı ülkenin hukuk sistemiyle birlikte değerlendirilmesi gerekir.

Sonuç: Tenfiz Davasında Karşılıklılık Şartının Rolü

Tenfiz davasında karşılıklılık şartı, yabancı mahkeme kararlarının Türkiye’de uygulanmasında önemli bir hukuki koşuldur.

Bu şartın temel amacı, devletler arasında karşılıklı hukuki güven oluşturmak ve Türk mahkemelerinin verdiği kararların yabancı ülkelerde de etkili olmasını sağlamaktır.

Bununla birlikte günümüzde milletlerarası özel hukuk anlayışı, karşılıklılık şartını yabancı kararların uygulanmasını tamamen engelleyen katı bir unsur olarak görmemektedir. Aksine, uluslararası hukuk ilişkilerinin gelişmesi ve hukuki güvenliğin sağlanması amacıyla daha esnek bir değerlendirme yapılmaktadır.

Yabancı mahkeme kararlarının Türkiye’de tenfizi bakımından önemli olan; karşılıklılık şartının yanı sıra kararın kesinleşmesi, kamu düzenine uygunluk, savunma hakkının korunması ve diğer kanuni şartların da birlikte sağlanmasıdır.

Uluslararası ilişkilerin giderek arttığı günümüzde yabancı mahkeme kararlarının Türkiye’de etkili hâle gelmesi, hem bireyler hem de ticari işletmeler açısından büyük önem taşımaktadır. Bu nedenle tenfiz davalarında karşılıklılık şartının doğru anlaşılması ve somut olay bakımından dikkatle değerlendirilmesi gerekir.