Kat Mülkiyetinin Terkini Nedir, Hangi Durumlarda Yapılır?
Kat mülkiyetinin terkini, günlük dilde çoğu zaman “apartman tapusunun arsaya dönmesi” diye anlatılır. Hukuken ise mesele, kat mülkiyeti kütüğündeki kaydın silinmesi ve taşınmazın yeniden genel kütükte paylı mülkiyet esasına göre gösterilmesidir. Bu işlem özellikle binanın tamamen yıkılması, kamulaştırma, bağımsız bölümlerin harap olması veya 6306 sayılı Kanun kapsamındaki dönüşüm süreçlerinde önem kazanır. [1][2]
Uygulamada “terkin” kelimesi tek başına yeterli değildir. Çünkü her dosyada terkinin sebebi, gerekli belgeler, maliklerin onay ihtiyacı ve sonrasında izlenecek yol değişir. Bu yüzden, sadece yıkımın gerçekleşmiş olması değil, yıkımın hangi hukuki rejim içinde meydana geldiği de belirleyicidir. [1][2]
Kat mülkiyetinin sona ermesinden sonra ortaya çıkan paylı mülkiyet ilişkisi, yeni yapı kurulacaksa yeniden kat irtifakı ve sonra kat mülkiyeti tesis edilmesini; ortaklık devam edecekse arsa payları ve şerhler bakımından dikkatli bir tapu incelemesini gerektirir. Bu nedenle gayrimenkul işlemlerinde paylı mülkiyet, kat irtifakı ve kat mülkiyeti kayıtlarının birlikte değerlendirilmesi önemlidir. [1][2]
Kat mülkiyetinin terkini ne demektir?
634 sayılı Kat Mülkiyeti Kanunu’na göre kat mülkiyeti, kat mülkiyeti kütüğündeki sicil kaydının silinmesiyle sona erer. Kanunda ayrıca, kat mülkiyeti sona erince kütükteki sayfaların kapatılacağı ve taşınmazın arsa payları oranında ortak mülkiyet esaslarına göre genel kütüğe tescil edileceği düzenlenmiştir. Bu nedenle terkin, sadece teknik bir tapu düzeltmesi değil; bağımsız bölüm rejiminden paylı mülkiyet rejimine geçiş sonucunu doğuran bir işlemdir. [1]
Buradaki önemli nokta şudur: Kat mülkiyetinin terkini ile bağımsız bölüm tapuları ortadan kalkar; maliklerin hakkı tamamen yok olmaz, fakat hak artık bağımsız bölüm mülkiyeti olarak değil, arsa üzerindeki paylı mülkiyet payı olarak devam eder. Şerh ve bazı haklar da ilgili kanuni rejime göre paylar üzerinde sürer. [1][2]
Hangi durumlarda kat mülkiyetinin terkini yapılır?
1. Anagayrimenkulün arsasıyla birlikte tamamen yok olması veya kamulaştırılması
Kat Mülkiyeti Kanunu m. 46 kapsamında, anagayrimenkulün arsasıyla birlikte tamamen yok olması veya kamulaştırılması hâlinde kat mülkiyeti sona erer. Kamulaştırma varsa her bağımsız bölümün bedeli, bağlı bulunduğu arsa payı ve eklentileri de dikkate alınarak ayrı ayrı takdir edilir ve ilgili bölüm malikine ödenir. [1][3]
2. Anayapının tümünün harap olması
Kat Mülkiyeti Kanunu m. 47’ye göre anayapının tümü harap olmuşsa, anagayrimenkul üzerindeki kat mülkiyeti kendiliğinden sona erer. Burada sona erme için ayrıca bütün maliklerin yeniden karar alması şartı değil, kanunda öngörülen durumun gerçekleşmesi esas alınmıştır. [1]
3. Bir veya birden fazla bağımsız bölümün tamamen harap olması
Aynı maddenin devamında daha sınırlı bir yıkım ihtimali düzenlenmiştir. Bir bağımsız bölüm tamamen harap olur ve maliki iki yıl içinde bu bölümü yeniden yaptırmazsa, diğer kat malikleri veya bunlardan bir kısmı bir yıl içinde o bölüme ait arsa payının, değeri karşılığında ve arsa payları oranında kendilerine devrini hâkimden isteyebilir. Kanundaki süre ve devamındaki yükümlülüklere uyulmazsa, sonunda anagayrimenkul üzerindeki kat mülkiyeti kendiliğinden sona erebilir. Birden fazla bağımsız bölüm harap olmuşsa, yeniden yaptırma iradesinin altı ay içinde yazılı bildirilmesi de gerekir. [1]
4. Kentsel dönüşümde riskli yapının yıkılması
6306 sayılı Kanun m. 6/1’e göre, üzerindeki bina yıkılarak arsa hâline gelen taşınmazlarda daha önce kurulmuş kat irtifakı veya kat mülkiyeti, ilgililerin muvafakatleri aranmaksızın Bakanlığın talebi üzerine tapu müdürlüğünce resen terkin edilir. Ardından taşınmaz, önceki vasfı ile değerlemede bulunularak veya malik ile yapılan anlaşma şartları kütükte gösterilerek, malikleri adına payları oranında tescil edilir. [2]
Durumlara göre kısa karşılaştırma
| Durum | Hukuki dayanak | Terkinin niteliği | Sonuç |
|---|---|---|---|
| Arsanın tamamen yok olması veya kamulaştırma | KMK m. 46 | Sicil kaydının silinmesiyle sona erme | Taşınmaz genel kütükte paylı mülkiyete döner; kamulaştırmada bedel bölüm bazında takdir edilir |
| Anayapının tümünün harap olması | KMK m. 47 | Kendiliğinden sona erme | Kat mülkiyeti rejimi biter, ortak mülkiyet hükümleri uygulanır |
| Bir bağımsız bölümün harap olması ve sürelere uyulmaması | KMK m. 47 | Kanundaki sürelerin sonunda sona erme ihtimali | Arsa payı devri ve devamında tüm kat mülkiyetinin sona ermesi gündeme gelebilir |
| Riskli yapı yıkımı sonrası dönüşüm | 6306 s. Kanun m. 6 | Bakanlık talebiyle resen terkin | Paylı mülkiyete dönüş, ardından yeniden değerlendirme ve çoğunluk kararları |
Yukarıdaki ayrım önemlidir; çünkü her terkin aynı usulle yapılmaz. Özellikle 6306 sayılı Kanun kapsamındaki resen terkin ile Kat Mülkiyeti Kanunu’ndaki kendiliğinden sona erme veya mahkeme kararıyla ilerleyen süreçler birbirinden farklıdır. [1][2]
Tapuda ve uygulamada süreç nasıl ilerler?
- Terkin sebebi belirlenir. Yıkımın tam mı kısmi mi olduğu, kamulaştırma bulunup bulunmadığı veya işlemin 6306 sayılı Kanun kapsamında mı yürüdüğü tespit edilir. [1][2]
- Bildirim yapılır. Kat Mülkiyeti Kanunu m. 48’e göre anagayrimenkulün veya anayapının tümünün ya da bir kısmının harap olması hâlinde durum, yönetici tarafından tapu idaresine ve bütün kat maliklerine; yönetici yoksa bağımsız bölümü harap olan malik tarafından tapu idaresine derhal bildirilir. [1]
- Tapu kaydı kapatılır ve yeni tescil yapılır. Kat mülkiyeti sona erdiğinde kat mülkiyeti kütüğündeki sayfalar kapatılır; taşınmaz arsa payları oranında genel kütüğe geçirilir. 6306 sayılı Kanun’da ise bu işlem Bakanlığın talebi üzerine resen yapılır. [1][2]
- Yeni hukuki rejim belirlenir. Malikler artık bağımsız bölüm maliki değil, paylı mülkiyet paydaşı olarak işlem yapar. Şerh ve hakların paylar üzerinde nasıl devam ettiği ayrıca incelenmelidir. [1][2]
- Yeniden yapı kurulacaksa yeni tesis işlemleri yapılır. Kanun, tümü harap olan anayapının arsasında yeniden kat mülkiyeti esasına göre yapı yapılmak istenirse kat irtifakı ve kat mülkiyeti kurulmasına ilişkin hükümlerin uygulanacağını açıkça söyler. [1]
Kentsel dönüşümde terkin sonrası çoğunluk kararı neden önemlidir?
6306 sayılı Kanun, bina yıkılıp arsa hâline geldikten sonra parselin nasıl değerlendirileceğini de düzenler. Buna göre yeniden bina yaptırılması, payların satışı, kat karşılığı veya hasılat paylaşımı gibi yöntemlerle değerlendirme konusunda paydaşların hisseleri oranında en az üçte iki çoğunluğu aranır. Bu karara katılmayanların arsa payları için açık artırma usulü öngörülmüş, ayrıca gerekli şartlarda acele kamulaştırma imkânı da düzenlenmiştir. [2]
Bu aşama çoğu zaman terkin işleminden daha fazla uyuşmazlık doğurur. Çünkü sorun sadece tapudaki kaydın silinmesi değil; yeni projede kimin hangi bağımsız bölümü alacağı, arsa paylarının nasıl korunacağı ve mevcut şerhlerin nasıl taşınacağıdır. Somut olayın özelliklerine göre farklı sonuçlar çıkabildiğinden, güncel sicil kayıtları ve sözleşmeler birlikte incelenmelidir. [2]
Anayasa Mahkemesi kararları
- Anayasa Mahkemesi, E. 2023/156, K. 2024/19, 23.01.2024 Kararda, Kat Mülkiyeti Kanunu m. 46’daki kamulaştırma hâlinde bağımsız bölüm bedelinin arsa payı ve eklentiler gözetilerek ayrı ayrı takdir edilmesine ilişkin düzenleme incelenmiştir. [3]
- Anayasa Mahkemesi, E. 2023/192, K. 2024/161, 24.09.2024 Kararda, Kat Mülkiyeti Kanunu kapsamındaki kat irtifakına ilişkin hükümler değerlendirilmiştir. [4]
- Anayasa Mahkemesi, E. 2012/87, K. 2014/41, 27.02.2014 Bu karar, 6306 sayılı Kanun m. 6’daki yıkım sonrası kat mülkiyeti veya kat irtifakının terkin edilip taşınmazın paylı mülkiyet olarak tesciline ilişkin sistemi incelemiştir. [5]
Sık Sorulan Sorular
Kat mülkiyetinin terkini ile maliklerin hakkı tamamen biter mi?
Hayır. Terkin sonrası hak çoğu durumda bağımsız bölüm mülkiyeti olarak değil, arsa üzerindeki paylı mülkiyet payı olarak devam eder. Yani hak biçim değiştirir; tamamen ortadan kalkmaz. [1][2]
Terkin için her zaman tüm maliklerin onayı gerekir mi?
Her zaman gerekmez. Özellikle 6306 sayılı Kanun m. 6’da, bina yıkılıp arsa hâline gelmişse ilgililerin muvafakati aranmaksızın Bakanlığın talebi üzerine resen terkin öngörülmüştür; diğer hâllerde ise sebebe göre farklı usuller uygulanır. [1][2]
Binanın tamamen yıkılmasıyla kat mülkiyeti otomatik olarak sona erer mi?
Kat Mülkiyeti Kanunu m. 47, anayapının tümü harap olmuşsa kat mülkiyetinin kendiliğinden sona ereceğini söyler. Ancak tapu sicilinde buna uygun terkin ve genel kütük tescili işlemlerinin de fiilen tamamlanması gerekir. [1]
Kentsel dönüşümde terkin sonrası yeni bina için hangi çoğunluk aranır?
6306 sayılı Kanun’a göre parselin yeniden değerlendirilmesi, yeniden bina yaptırılması ve benzeri kararlar için paydaşların hisseleri oranında en az üçte iki çoğunluğu aranır. Somut işlem türüne göre ek belge ve prosedürler de gündeme gelebilir. [2]
Tek bir bağımsız bölüm yıkılırsa hemen bütün kat mülkiyeti biter mi?
Her zaman hayır. Kanun önce malike yeniden yaptırma için iki yıllık süre tanır; ardından diğer kat maliklerine bir yıllık dava imkânı verir. Bu sürelere ve kanundaki yükümlülüklere uyulmaması hâlinde tüm kat mülkiyetinin sona ermesi gündeme gelebilir. [1]
Kat mülkiyetinin terkini, çoğu zaman yalnızca tapuda yapılacak bir işlem gibi görünse de gerçekte mülkiyet rejimini, arsa paylarını, şerhleri ve yeni yapı sürecini doğrudan etkiler. Özellikle yıkımın sebebi, dönüşüm dosyasındaki çoğunluk kararları ve mevcut tapu kayıtları sonucu değiştirebildiğinden, işlem öncesinde güncel sicil ve mevzuatın birlikte değerlendirilmesi yararlı olur.
Kaynaklar
- KAT MÜLKİYETİ KANUNU – UYAP Mevzuat ve İçtihat Programı
- 6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun – TBMM
- Anayasa Mahkemesi, E. 2023/156, K. 2024/19, 23.01.2024
- Anayasa Mahkemesi, E. 2023/192, K. 2024/161, 24.09.2024
- Anayasa Mahkemesi, E. 2012/87, K. 2014/41, 27.02.2014
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Somut durumunuz için bir avukata danışmanız önerilir. Yazı, yayın tarihindeki mevzuata göre hazırlanmıştır.
