6306 Sayılı Kanun Kapsamında Riskli Yapı Tespitine Karşı İdari İtiraz Süreci ve İptal Davasının Hukuki Rejimi

Giriş

Türkiye’nin tektonik yapısı ve aktif fay hatları üzerinde bulunması, kentleşme politikalarında afet risklerinin azaltılmasını temel bir zorunluluk haline getirmiştir. Bu doğrultuda 2012 yılında yürürlüğe giren 6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun, yapı stokunun güvenli hale getirilmesi amacıyla teknik ve hukuki mekanizmalar ihdas etmiştir. Bu mekanizmaların temelini ise “Riskli Yapı” tespiti ve bu tespite bağlı olarak tesis edilen idari işlemler oluşturmaktadır.

Riskli yapı tespiti; taşınmazın mülkiyet rejimini, tasarruf yetkisini ve maliklerin mülkiyet hakkını doğrudan ve radikal biçimde etkileyen idari bir işlemdir. Kanun koyucu, tespitin ardından yapının tahliyesi ve yıkımı gibi geriye dönüşü imkansız hukuki sonuçlar bağladığından, malikler ile ayni hak sahiplerine bu tespite karşı korunma yolları tanımıştır. Bu korunma mekanizması; idari aşamada “teknik heyete itiraz” ve yargısal aşamada “idari yargıda iptal davası” şeklinde iki kademeli olarak kurgulanmıştır.

Bu çalışmada, riskli yapı tespiti kararına karşı yapılan idari itirazın hukuki niteliği, itirazın reddi üzerine idare mahkemesinde açılacak iptal davasının usul ve esasları, görevli ve yetkili mahkeme, dava açma süreleri, husumet, idari işlemin unsurları yönünden hukuka aykırılık halleri, bilirkişi incelemesinin önemi ve yürütmenin durdurulması müessesesi akademik bir yaklaşımla ve detaylı olarak incelenecektir.

I. Riskli Yapı Tespiti ve İdari İşlem Niteliği

A. Riskli Yapı Kavramı ve Tespiti

6306 sayılı Kanun’un 2. maddesinin 1. fıkrasının (d) bendinde riskli yapı; “Riskli alan içinde veya dışında olup ekonomik ömrünü tamamlamış olan veya yıkılma veya ağır hasar görme riski taşıdığı fenni gerekçelere dayanılarak tespit edilen yapı” şeklinde tanımlanmıştır.

Riskli yapı tespiti, kat maliklerinden birinin veya kanuni temsilcisinin talebi üzerine, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından yetkilendirilmiş kurum ve kuruluşlara (üniversiteler, lisanslı firmalar, kamu kurumları) yaptırılır. Yapılan teknik incelemeler, karot numunesi alımları, sıyırma işlemleri ve statik hesaplamalar sonucunda hazırlanan riskli yapı tespit raporu, ilgili tapu müdürlüğüne ve lisanslı kurumca sisteme aktarılır.

B. Hukuki Niteliği ve Tapu Kütüğüne Şerh Edilmesi

İlgili tapu müdürlüğü, riskli yapı tespit raporunu inceledikten sonra taşınmazın tapu kütüğünün beyanlar hanesine “6306 sayılı Kanun uyarınca Riskli Yapıdır” şerhini işler. Bu şerhin işlenmesiyle birlikte idari süreç aleniyet kazanır.

Riskli yapı tespiti ve tapu beyanlar hanesine verilen şerh, idarenin kamu gücüne dayanarak tek taraflı irade beyanıyla tesis ettiği, muhatapların hukuki durumunu doğrudan etkileyen, icrai (yürütülebilir) ve bireysel bir idari işlemdir. İşlemin tebliği ile birlikte malikler açısından hak düşürücü itiraz ve dava süreleri işlemeye başlar.

II. İdari Aşama: İtiraz Komisyonuna (Teknik Heyete) İtiraz

Riskli yapı tespitine karşı doğrudan dava açılması mümkün olmakla birlikte, kanun koyucu yargı yükünü hafifletmek ve teknik hataları idari aşamada ayıklamak amacıyla zorunlu olmayan ancak öncelikli bir idari başvuru yolu öngörmüştür.

                      [Riskli Yapı Tespit Raporu]
                                  |
                      [Tapu Beyanlar Hanesine Şerh]
                                  |
                   [Maliklere İhbar / Tebligat]
                                  |
            +---------------------+---------------------+
            |                                           |
  [ Doğrudan İptal Davası ]                   [ İdari İtiraz ]
  (Tebliğden İtibaren 30 Gün)                 (Tebliğden İtibaren 15 Gün)
                                                        |
                                              [ İtiraz Komisyonu /
                                                Teknik Heyet İncelemesi ]
                                                        |
                                           +------------+------------+
                                           |                         |
                                    [ İtirazın Kabulü ]      [ İtirazın Reddi ]
                                    (Şerh Terkin Edilir)             |
                                                             [ İptal Davası ]
                                                             (Red Tebliğinden
                                                              İtibaren 30 Gün)

A. İtiraz Süresi ve Sürenin Niteliği

Tapu müdürlüğü tarafından yapılan tebligatta, riskli yapı tespitine karşı tebliğ tarihinden itibaren 15 gün içinde riskli yapının bulunduğu yerdeki Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğüne itiraz edilebileceği bildirilir.

Buradaki 15 günlük süre hak düşürücü süre niteliğindedir. Sürenin kaçırılması halinde idari itiraz hakkı düşer; ancak tebliğden itibaren işleyen 30 günlük genel idari dava açma süresi henüz dolmamışsa doğrudan iptal davası açılması mümkündür.

B. İtirazı İnceleyecek Merci ve İnceleme Usulü

İtirazlar, Bakanlık bünyesinde kurulan ve üniversitelerden seçilen uzman akademisyenler ile teknik personelden (inşaat mühendisi, jeoloji mühendisi vb.) oluşan Teknik Heyet (İtiraz Komisyonu) tarafından incelenir.

Teknik heyet, lisanslı kurum tarafından hazırlanan raporu, alınan karot değerlerini, zemin etütlerini ve statik projeleri dosya üzerinden denetler. Gerektiğinde yerinde inceleme de yapabilir.

• İtirazın Kabulü Halinde: İtiraz yerinde görülürse riskli yapı raporu iptal edilir. İl müdürlüğü durumu tapu müdürlüğüne bildirir ve tapu kütüğündeki riskli yapı şerhi terkin edilir (silinir).

• İtirazın Reddi Halinde: İtiraz reddedilirse, riskli yapı tespiti idari açıdan kesinleşir. İtirazın reddi kararı maliklere tebliğ edilir ve yapının tahliyesi ile yıkımı için 60 günden az olmamak üzere süre verme aşamasına geçilir. İşte iptal davasına konu olacak asıl işlem, bu itirazın reddi kararı ile kesinleşen riskli yapı tespiti işlemidir.

III. Yargısal Aşama: Riskli Yapı Kararının İptali Davası

İtiraz komisyonunun itirazı reddetmesi üzerine idari yollar tükenmiş olur ve uyuşmazlık yargı merciine taşınır.

A. Görevli ve Yetkili Mahkeme

• Görevli Mahkeme: Riskli yapı tespiti ve itirazın reddi işlemleri birer idari işlem olduğundan, kamu hukuku kuralları çerçevesinde açılacak dava İdare Mahkemesinde görülür.

• Yetkili Mahkeme: 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun (İYUK) 34. maddesi uyarınca taşınmaz malvarlığına ilişkin idari işlemlerde yetkili mahkeme, taşınmazın bulunduğu yer idare mahkemesidir. (Örneğin; İzmir Buca’daki bir yapı için İzmir İdare Mahkemesi yetkilidir.)

B. Dava Açma Süresi ve Özel Yargılama Usulü

Riskli yapı tespitine karşı açılacak iptal davalarında sürelerin hesabı hayati önem taşır.

1. İtiraz Sonrası Dava Açma Süresi: Riskli yapı tespitine 15 gün içinde itiraz edilmiş ve itiraz Teknik Heyetçe reddedilmişse, itirazın reddi kararının malike tebliğ edildiği tarihten itibaren 30 GÜN içinde iptal davası açılması gerekir.

2. Doğrudan Dava Açma Süresi: İtiraz yoluna hiç başvurulmamışsa, riskli yapı tespit raporunun ve tebligatın malike tebliğ edildiği tarihten itibaren 30 GÜN içinde dava açılmalıdır. (İYUK m. 7’deki genel süre 60 gün olmasına rağmen, 6306 sayılı Kanun uygulamasında özel süre olan 30 gün geçerlidir.)

3. 7471 Sayılı Kanun Değişiklikleri ve İYUK m. 20/A Uygulaması: 6306 sayılı Kanun’da yapılan son yasal düzenlemelerle kentsel dönüşüm davalarında yargılama süreçleri hızlandırılmıştır. Dilekçelerin teatisi, savunma verme süreleri (genellikle 15 gün ile sınırlandırılmıştır) ve bilirkişi inceleme süreleri daraltılmıştır.

C. Davada Taraflar (Aktif ve Pasif Dava Ehliyeti)

• Davacı (Aktif Dava Ehliyeti): Riskli yapı tespitine karşı dava açma hakkı, taşınmaz üzerinde mülkiyet hakkı veya sınırlı ayni hakkı bulunan kişilere aittir.

  • Kat mülkiyeti veya kat irtifakı kurulu yapılarda her bir bağımsız bölüm maliki, tek başına kendi adına dava açabilir. Diğer kat maliklerinin onayı veya çoğunluk kararı gerekmez.

  • Paylı mülkiyette her paydaş, hissesi oranında veya kendi mülkiyet hakkını korumak amacıyla dava açabilir.

  • Kiracıların veya sınırlı şahsi hak sahiplerinin doğrudan riskli yapı tespitini iptal ettirmek üzere dava açma ehliyetleri genel olarak kabul edilmemekte; ancak tahliye işlemlerine karşı menfaat ihlali kapsamında değerlendirmeler yapılabilmektedir.

• Davalı (Pasif Dava Ehliyeti): Dava, riski tespit eden lisanslı kuruluşa karşı açılmaz. Lisanslı kuruluş idarenin ajanı konumundadır. Dava;

  • İtiraz edilmeden doğrudan açılıyorsa veya itiraz üzerine reddedilmişse, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığına (hasım gösterilerek) açılır.

  • Uygulamada Bakanlık, taşradaki idari yetkilerini Valiliklere (İl Müdürlüklerine) devrettiğinden, davalı taraf olarak Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (veya Valilik) gösterilmektedir. Yanlış idarenin davalı gösterilmesi halinde İYUK m. 15/1-c uyarınca mahkeme husumeti re’sen gerçek davalı idareye yöneltir.

IV. İdari İşlemin Sakatlık Unsurları ve İptal Gerekçeleri

İdare mahkemesi, riskli yapı tespit işlemini İYUK’un 2. maddesinde belirtilen 5 temel unsur yönünden denetler:

                          [İptal Davasında İnceleme Unsurları]
                                           |
         +-----------------+---------------+---------------+-----------------+
         |                 |               |               |                 |
    [1. Şekil/Usul]   [2. Sebep/Teknik]  [3. Yetki]      [4. Konu]       [5. Maksat]
    • Tebligat          • Karot/Numune     • Lisanssız     • Yanlış        • Rant/Kötü
      Ulsussuzluğu        Hataları           Kuruluş         Bağımsız        Niyet
    • Karot Sayısı      • Zemin Etüdü      • Yetkisiz        Birim           İddiası
      Eksikliği           Yetersizliği       İmza            Tespiti

1. Şekil ve Usul Unsuru Yönünden Sakatlıklar

• Tebligat Usulsüzlükleri: Riskli yapı tespit raporunun ve itiraz hakkının malike 7201 sayılı Tebligat Kanunu hükümlerine uygun şekilde tebliğ edilmemiş olması. Usulsüz tebligat, dava açma süresinin işlemesini engeller ve öğrenme tarihini esas kilar.

• Saha ve Laboratuvar Çalışması Usulsüzlükleri: Yönetmelikte belirtilen asgari sayıda karot numunesinin alınmaması, karotların usulüne uygun şartlarda saklanmaması veya deneylerin akredite olmayan laboratuvarlarda yapılması.

2. Sebep Unsuru Yönünden Sakatlıklar (Maddi ve Teknik Hatalar)

Riskli yapı tespitinin “sebep” unsurunu, yapının gerçekten deprem riski taşıyıp taşımadığına dair teknik veriler oluşturur.

• Hatalı Statik ve Betonarme Hesaplamaları: Lisanslı kuruluşça hazırlanan raporda binanın beton dayanımının (C sınıfı), donatı verilerinin veya sıyırma sonuçlarının hatalı girmesi.

• Yanlış Bina Modelinin Kullanılması: Binayle örtüşmeyen, kat sayısını veya taşıyıcı elemanların yerini yanlış gösteren bilgisayar simülasyonları ve yazılım girdileriyle rapor oluşturulması.

• Zemin Değerlerinin Yanlış Alınması: Bina altındaki zeminin parametrelerinin inceleme yapılmaksızın varsayımsal olarak kötü kabul edilmesi.

3. Yetki Unsuru Yönünden Sakatlıklar

• Tespit raporunu hazırlayan kurumun Bakanlıkça verilmiş lisansının süresinin dolmuş olması veya iptal edilmiş bulunması.

• İncelemeyi yapan ve raporu imzalayan mühendislerin ilgili meslek odalarından yetki belgesinin bulunmaması.

4. Konu ve Maksat Unsuru Yönünden Sakatlıklar

• Yapının ekonomik ömrünü tamamlamadığı, kamu yararı amacı dışında sırf arsa payı spekülasyonu veya malikler arasındaki şahsi husumet nedeniyle manipüle edilmiş verilerle rapor tanzim ettirildiği iddiası.

V. Davada Hayati Unsur: Yürütmenin Durdurulması (YD) Ve Bilirkişi İncelemesi

A. Yürütmenin Durdurulması Talebi ve Stratejik Önemi

Riskli yapı tespiti kesinleştiğinde idare, 6306 sayılı Kanun uyarınca maliklere yapıyı tahliye etmeleri ve yıktırmaları için önce 60 günden az olmamak üzere süre verir. Bu süre içinde yıkılmayan yapılar idarece yıkılır.

İYUK m. 27/1 uyarınca, idare mahkemesinde dava açılması tek başına idari işlemin yürütülmesini durdurmaz. Eğer davacı malik, dava dilekçesinde açıkça “Yürütmenin Durdurulmasını” talep etmez veya mahkeme bu kararı vermezse; dava devam ederken idare binayı tahliye ettirip yıktırabilir. Bina yıkıldıktan sonra davanın kazanılması hukuki durumu geriye getirmez ve dava konusuz kalır.

• Yürütmenin Durdurulması Şartları (İYUK m. 27/2):

  1. İdari işlemin uygulanması halinde telafisi güç veya imkansız zararların doğacak olması (Binanın yıkılacak olması bu şartı kendiliğinden sağlar).

  2. İdari işlemin açıkça hukuka aykırı olması (Teknik rapordaki şüpheler ve usulsüzlükler).

Mahkeme, dava dilekçesi ulaştığında idareden savunma ve işlem dosyasını isteyerek, savunma gelene kadar veya bilirkişi raporu tanzim edilene kadar geçici olarak yürütmenin durdurulmasına karar vermelidir.

B. Mahkemece Yapılacak Bilirkişi İncelemesi (Davanın Kaderini Belirleyen Aşama)

Riskli yapı iptal davaları tamamen teknik ve fenni nitelikte davalardır. Hukuk hakimi, binanın deprem riskini resen hesaplayamayacağından, uyuşmazlığın çözümü tarafsız ve bağımsız bir bilirkişi heyetine havale edilir.

1. Heyetin Oluşumu: Mahkeme genellikle üniversitelerin inşaat mühendisliği (yapı/anabilim dalı) ve gerektiğinde jeoloji/geoteknik mühendisliği bölümlerinden akademisyenlerden oluşan 3 kişilik bir bilirkişi heyeti atar.

2. Keşif ve Numune Alımı: Bilirkişi heyeti, taraflarla birlikte taşınmaz mahalline gider. Mahkeme gözetiminde binadan yeniden karot numuneleri alınır, taşıyıcı elemanlardaki pas payları ve donatı korozyonları yerinde incelenir, röleve doğrulaması yapılır.

3. Raporlama: Bilirkişi heyeti, alıp bağımsız bir laboratuvarda test ettirdiği verileri 6306 sayılı Kanun Ek-2 Riskli Yapıların Tespit Edilmesine İlişkin Esaslar çerçevesinde yeniden hesaplar.

4. Hükme Esas Alınma: Bilirkişi raporu “Bina Riskli Yapı Niteliğinde Değildir” sonucuna varırsa, mahkeme idarenin işlemini iptal eder. Rapor “Bina Risklidir” sonucunu doğrularsa dava reddedilir.

VI. Dava Sonucunda Verilecek Kararlar ve Hukuki Sonuçları

A. Davanın Kabulü (İptal Kararı)

Mahkemenin idari işlemin iptaline karar vermesi halinde, idari işlem tesis edildiği andan itibaren tüm sonuçlarıyla birlikte ortadan kalkar (geriye etkili hüküm doğurur).

• Tapu kütüğündeki “Riskli Yapıdır” beyanı terkin edilir.

• İdarenin tahliye ve yıkım yönünde tesis ettiği tüm alt idari işlemler dayanaksız kalır ve hükümsüz hale gelir.

• Bina üzerindeki tasarruf yetkisi eski haline döner.

B. Davanın Reddi Kararı

Mahkemenin davayı reddetmesi halinde, idarenin riskli yapı tespiti işleminin hukuka uygun olduğu yargı kararıyla tescil edilmiş olur.

• Yürütmeyi durdurma kararı kendiliğinden kalkar.

• İdare, tahliye ve yıkım süreçlerini kaldığı yerden devam ettirir.

• Verilen süre içinde maliklerce yıkılmayan bina, mülki idare amirinin desteğiyle idare tarafından yıktırılır ve masrafları arsa payı oranında maliklerden tahsil edilir.

VII. İtiraz ve İptal Davası Süreç Yönetim Tablosu

Sonuç

6306 sayılı Kanun kapsamında tesis edilen riskli yapı tespiti kararları, bireylerin mülkiyet hakkını esastan etkileyen ve kamu güvenliği ile bireysel hakların hassas bir dengede durduğu idari işlemlerdir.

Riskli yapı tespitine karşı hukuki korunma sağlamak isteyen maliklerin; sürecin başında tanınan 15 günlük idari itiraz süresini ve itirazın reddi halinde işleyen 30 günlük dava açma süresini çok ketum bir şekilde takip etmeleri gerekmektedir. İdare mahkemesinde açılacak iptal davasında, davanın teknik niteliği göz önüne alınarak dilekçede somut usulsüzlüklerin ve fenni hataların ortaya konulması, binanın yıkılmasını önlemek adına Yürütmenin Durdurulması (YD) talep edilmesi hayati önem taşır.

Nihayetinde idare mahkemesi, bağımsız bilirkişi heyetleri marifetiyle yapacağı fenni ve hukuki denetim sonucunda; idarenin tespitinin mevzuata ve bilime uygun olup olmadığını belirleyecek, teknik dayanaktan yoksun veya usulsüz işlemleri iptal ederek mülkiyet hakkının ölçüsüz şekilde ihlal edilmesini engelleyecektir.