Kıymetli Evrak Nedir? Kıymetli Evrak Unsurları ve Vasıfları Nelerdir?

Kıymetli evrak, ticaret hukukunun en önemli kurumlarından biri olup, ekonomik değeri
bulunan bir hakkın senede bağlandığı ve bu hakkın senetten ayrı olarak ileri sürülemediği
özel nitelikli belgelerdir. Türk Ticaret Kanunu m. 645 hükmüne göre; “Kıymetli evrak öyle
senetlerdir ki, bunların içerdiği hak senetten ayrı olarak ileri sürülemediği gibi başkalarına da
devredilemez.” Bu tanımdan anlaşılacağı üzere kıymetli evrakta senet ile hak arasında olağan
belgelerden çok daha kuvvetli bir bağ vardır. Senet sadece hakkı ispatlayan bir araç değil,
hakkın kullanılmasının ve devrinin zorunlu vasıtasıdır. Kıymetli evrakın ticari hayattaki
temel işlevi; ekonomik ilişkilerde güven, hız ve kolaylık sağlamaktır. Alacakların, ortaklık
haklarının veya eşya üzerindeki bazı hakların elden ele dolaşabilmesi, belirli bir şekle bağlı
senetlerle mümkün hale gelmiştir. Böylece kişiler, doğrudan temel sözleşmeyi
araştırmaksızın senede güvenerek işlem yapabilmektedir.
TÜRK TİCARET KANUNU’NDA DÜZENLENEN KIYMETLİ EVRAK TÜRLERİ
I. Anonim Şirket Pay Senetleri, İlmühaber, Kupon ve Talon (TTK m. 484, 486, 661 vd.)
• Pay Senetleri: Anonim şirket sermayesindeki payı temsil eden kıymetli evraktır. Pay sahibi
bu senet sayesinde kâr payı alma, oy, tasfiye payı, rüçhan (yeni pay alma) ve bilgi alma
haklarını kullanır. Nama veya hamiline yazılı olabilir.
• İlmühaber: Pay senetleri henüz bastırılmadan önce geçici olarak çıkarılan ve pay senedinin
yerini tutan kıymetli evraktır.
• Kupon: Pay sahibine kâr payı, hazırlık dönemi faizi ve rüçhan hakkı sağlayan belgelerdir.
• Talon: Sahibine yeni kupon tabakası alma yetkisi veren kıymetli evraktır.
II. İntifa Senetleri (TTK m. 502 vd.) Sahibine pay sahipliği (ortaklık) sıfatı vermez; ancak net
kârdan pay alma, tasfiye bakiyesine katılma veya yeni çıkarılacak paylardan yararlanma gibi
malvarlığı hakları sağlar.
III. Borçlanma Senetleri ve Alma-Değiştirme Hakkı Veren Menkul Kıymetler (TTK m. 504
vd.) Şirketlerin finansman temini için çıkardığı Tahvil, Finansman Bonosu, İskontolu
Borçlanma Senetleri, Varlığa Dayalı Menkul Kıymetler ve Payla Değiştirilebilir Tahviller bu
kapsamdadır.
IV. Kambiyo Senetleri (TTK m. 670 vd.) Para alacağını temsil eden, sıkı şekil şartlarına bağlı
Poliçe, Bono ve Çek olmak üzere üç türdür.
V. Emtia Senetleri: Makbuz Senedi ve Varant (TTK m. 832 vd.)
• Makbuz Senedi: Umumi mağazaya bırakılan eşya üzerindeki mülkiyet hakkını temsil eder.
• Varant: Aynı eşya üzerindeki rehin hakkını temsil eder. Mallar depodan çıkarılmadan
satılabilir veya kredi teminatı gösterilebilir.
VI. Diğer Emre Yazılı Senetler (TTK m. 824 vd.) Örneğin Emre Yazılı Havale; metninde
“poliçe” kelimesi bulunmamakla birlikte poliçenin diğer unsurlarını taşıyan ve açıkça emre
yazılı düzenlenen senettir.
‘’Bu sistem ticari hayatı hızlandırır.’’

Kıymetli Evrakın Unsurları ve Vasıfları:

1. Senet Unsuru ve Maddi Varlık: Kıymetli evrakın en temel unsuru, bir hakkın “senet”
formuna bürünmüş olmasıdır. Hukuki anlamda senet, bir bilgiyi veya irade beyanını temsil
eden her türlü cisimdir; uygulamada bu cisim genellikle kağıttır. Senedin geçerli olabilmesi
için kural olarak el yazısı ile atılmış bir imza şarttır. Örf ve adetin kabul ettiği istisnalar
(menkul kıymetler gibi) hariç, mekanik araçlarla veya güvenli elektronik imza ile kambiyo
senedi düzenlenemez. Senet, hakkın hem ispatı hem de devri için zorunlu olan fiziki mecra
görevini görür.
2. Para ile Ölçülebilir ve Devri Kabil Hak Unsuru: Her türlü hak kıymetli evraka konu
olamaz. Bir senedin kıymetli evrak vasfı kazanabilmesi için içerdiği hakkın “devredilebilir”
ve “para ile ölçülebilir” (mali değer taşıyan) bir hak olması gerekir. Kişiye sıkı sıkıya bağlı
haklar (örneğin evlenme hakkı) senede bağlanamaz. Kıymetli evraktaki hak; bir alacak
(para), bir ortaklık (pay) veya bir ayni hak (eşya) niteliğinde olabilir.
3. Hak ile Senet Arasındaki Organik Bağ (Tecessüm): Kıymetli evrakın en karakteristik vasfı,
hak ile senedin birbirine sıkı sıkıya bağlı olmasıdır. Bu bağın üç temel sonucu vardır: Hakkın
talep edilebilmesi için senedin borçluya ibrazı şarttır; hak ancak senedin devri yoluyla
başkasına geçebilir ve senet iptal edilmedikçe hak senetten ayrı olarak ileri sürülemez. Bu
organik bağ, hakkın senet içinde “erimesi” veya “tecessüm etmesi” olarak tanımlanır.
4. Şekil Şartlarına Sıkı Bağlılık: Özellikle kambiyo senetleri başta olmak üzere, kıymetli
evrakın vasıflarından biri de “şekle sıkı sıkıya bağlılıktır”. Kanunun (TTK) öngördüğü asgari
unsurlardan (senet türü, bedel, imza vb.) birinin eksikliği, senedin o türdeki kıymetli evrak
vasfını yitirmesine neden olur. Bu vasıf, tedavül güvenliğini sağlamak ve senedi inceleyen
üçüncü kişilerin, senedin niteliğini ve borcun kapsamını bir bakışta anlamasına hizmet eder.
5. Soyutluk (Mücerretlik) Vasfı: Kıymetli evrakın, özellikle de kambiyo senetlerinin en
önemli vasıflarından biri, temel hukuki ilişkiden soyutlanmış olmasıdır. Senet, kendisini
doğuran asıl borç ilişkisinden bağımsız bir hukuki hayata sahiptir. Temel ilişkideki sakatlıklar
veya sona ermeler, senedin geçerliliğine kural olarak etki etmez. Bu vasıf, senedin piyasadaki
güvenilirliğini ve el değiştirme hızını artırır.
6. Kamu Güvenine Mazhariyet (İyiniyetin Korunması): Kıymetli evrak, toplumun duyduğu
güvene dayanarak tedavül eder. Bu güvenin hukuki sonucu, “kamu güvenine mazhar olma”
vasfıdır. Senedi devralan iyiniyetli kişinin, senedin dış görünüşüne (metnine) duyduğu güven
korunur. Borçlu, senedin metninden anlaşılamayan veya kişisel olan savunmalarını
(def’ilerini) iyiniyetli hamile karşı ileri süremez. Bu vasıf, ticaret hukukunun “hız ve güven”
ilkelerinin bir yansımasıdır.
7. İmzaların Bağımsızlığı İlkesi: Kıymetli evrak üzerinde birden fazla kişinin imzasının
bulunması durumunda, her bir imza kendi hukuki geçerliliğini korur. Senetteki bir imzanın
sahte olması veya bir imza sahibinin ehliyetsizliği, diğer imzaların geçerliliğini etkilemez.
Her imza sahibi, kendi beyanıyla bağlı kalmaya devam eder. Bu vasıf, senedin tedavül zinciri
içindeki her bir halkanın, diğerinden bağımsız bir sorumluluk doğurmasını sağlar. Kambiyo
senetlerinin en güçlü argümanlarından biri, üzerinde imzası bulunan herkesin hamile karşı
“müteselsil” (zincirleme) borçlu olmasıdır. Hamil, borcun tamamını imza sahiplerinin
herhangi birinden veya tamamından talep edebilir. “İmzaların bağımsızlığı” ilkesi gereği,
senetteki bir imzanın sahte olması veya bir kişinin ehliyetsizliği, diğer geçerli imzaların
sahiplerini borçtan kurtarmaz. Bu yapı, senedin tahsil kabiliyetini maksimize ederek
alacaklıya çok geniş bir güvence yelpazesi sunar.

Helin ŞAN