YAPAY ZEKÂ TARAFINDAN ÜRETİLEN ESERLERDE TELİF HAKKI KİMİN? GÜNCEL GELİŞMELER VE HUKUKİ TARTIŞMALAR

Giriş

Yaratıcılığın Dijital Dönüşümü ve Hukukun Sınavı

İnsanlık tarihi boyunca “yaratıcılık”, yalnızca insana mahsus, biyolojik ve zihinsel bir yeti olarak kabul edilmiştir. Sanatın ve bilimin gelişimi, insanın duygu, düşünce ve estetik tercihlerini bir “eser” aracılığıyla dış dünyaya yansıtması üzerine kurulmuştur. Bu felsefi temelin hukuki izdüşümü olan fikri mülkiyet hukuku da, eser ile onun yaratıcısı olan “insan” arasındaki bağı merkezine almış; eser sahibini geniş maddi ve manevi haklarla donatmıştır. Ancak bugün, üretici yapay zekâ (Generative AI) sistemlerinin otonom bir biçimde resim yapması, beste kurgulaması ve teknik metinler üretmesi, “eser sahibi kimdir?” sorusunu bir felsefi tartışma olmaktan çıkarıp, küresel ekonominin merkezindeki bir hukuki düğüm haline getirmiştir.

2026 yılı itibarıyla yapay zekânın hukuk sistemleriyle olan imtihanı, teknolojiyi pasif bir şekilde takip eden bir süreç olmaktan çıkmış, bizzat hukuk kurallarını yeniden tanımlayan bir aşamaya gelmiştir. Fikir ve sanat eserlerinin korunmasına ilişkin geleneksel rejimlerin, “insan iradesi” içermeyen çıktılar karşısında nasıl bir pozisyon alacağı, sadece yaratıcıları değil, bu teknolojilere devasa yatırımlar yapan şirketleri de yakından ilgilendirmektedir.

GELİŞME

1. Hukuki Açıdan “Eser” Kavramı ve “Sahibinin Hususiyeti” Kriteri

Türk hukuk sisteminde telif haklarını düzenleyen temel mevzuat olan 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (FSEK), bir ürünün hukukî koruma altına alınabilmesi için kümülatif olarak gerçekleşmesi gereken iki temel şart arar. Birincisi, ürünün kanunda tahdidi (sınırlı) olarak sayılan eser türlerinden (İlim ve edebiyat, musiki, güzel sanatlar, sinema) birine girmesi; ikincisi ise sübjektif bir unsur olan “sahibinin hususiyetini taşıması”dır. Doktrinde “hususiyet”, eser sahibinin şahsi damgasını, onun özgün yaratıcı dehasını ve fikrî çabasını ifade eder. Bir başka deyişle, ortaya çıkan eser, yaratıcısının entelektüel kişiliğinin bir yansıması olmalıdır. Yapay zekâ telif hakkı tartışmalarının düğümlendiği nokta da tam burasıdır: İnsan zihninden süzülmeyen, sadece algoritmik olasılıkların bir ürünü olan veri çıktıları, “hususiyet” kriterini nasıl karşılayacaktır?

Bir algoritma, milyarlarca veriyi işleyerek istatistiksel olasılıklar üzerinden bir görsel veya metin ürettiğinde, bu çıktıda hukukî anlamda bir “insan hususiyeti” bulmak oldukça güçtür. Geleneksel hukuk öğretisi, yapay zekâyı sadece bir araç (tıpkı bir fırça, daktilo veya fotoğraf makinesi gibi) olarak konumlandırma eğilimindedir. Bu “araç teorisine” göre, eğer yapay zekâ kullanıcının iradesini yansıtan pasif bir teknik donanım ise, ortaya çıkan ürünün telif hakkı kullanıcıya aittir. Ancak, yapay zekânın otonomisi ve makine öğrenmesi (machine learning) kapasitesi arttıkça, bu “araç” olma vasfı ciddi şekilde sarsılmaktadır. Eğer bir yapay zekâ sistemi, kullanıcının doğrudan müdahalesi olmadan kendi özgün kompozisyonunu oluşturuyorsa, hukuk bu noktada bir “eser” varlığından bahsetmekte zorlanmaktadır. Çünkü mevcut Türk hukuk düzeninde eser sahibi, eseri meydana getiren gerçek kişidir.

2. Yatırımın Korunması ve “Sui Generis” (Kendine Özgü) Hak Modeli

2026 yılı itibarıyla hukuk doktrininde en çok kabul gören ve yasal düzenleme taslaklarına yön veren yaklaşım, yapay zekâ ürünleri için “Sui Generis” yani kendine özgü bir hak kategorisinin oluşturulmasıdır. Geleneksel telif hakkı koruması, bireyin “yaratıcı dehasını” ödüllendirmeyi amaçlarken; sui generis hak modeli, o içeriğin üretilmesi için harcanan maddi yatırımı, teknolojik altyapıyı ve emeği korumayı hedeflemektedir. Bu model, özellikle büyük dil modellerini (LLM) eğiten şirketlerin haklarını korumak adına kritik bir öneme sahiptir.

Yapay zekâ çıktıları için önerilen bu yeni model, hukuk sistemimizde zaten var olan “veri tabanı yapımcısının haklarına” benzer bir koruma öngörmektedir. Burada amaç, makine çıktısına bir “sanat eseri” vasfı yüklemek değil, o ürünü üretmek için kullanılan devasa işlemci gücü ve veri seti yatırımını korumaktır. Bu modelde, yapay zekâ çıktısını kopyalayan üçüncü kişilere karşı bir “haksız rekabet” veya “yatırımın korunması” eksenli dava açma hakkı tanınması planlanmaktadır. Ancak, bu korumanın süresi geleneksel telif hakları (70 yıl) kadar uzun değil, inovasyonu engellememek adına 5 ile 15 yıl gibi daha makul bir süreyle sınırlandırılmalıdır.

3. Yapay Zekâ Çıktılarında Hak Sahipliği Senaryoları

Yapay zekâ tarafından üretilen bir ürünün mülkiyeti konusunda dünya genelinde üç ana teori üzerinde durulmaktadır. Her bir teorinin hem ekonomik hem de etik savunmaları mevcuttur:

I. Kullanıcının (Prompt Sahibi) Hak Sahipliği

Bu senaryoda, yapay zekâyı yönlendiren, komutları (prompt) veren ve parametreleri belirleyen kişi eser sahibi kabul edilir. Savunucuları, fotoğraf makinesinin icadıyla yaşanan tartışmaları örnek gösterir. Nasıl ki deklanşöre basan kişi fotoğrafın sahibi oluyorsa, yapay zekâya doğru komutları vererek sonucu şekillendiren kişi de eserin sahibi olmalıdır. Ancak buradaki eşik, “yaratıcı kontrol”dür. Sadece tek bir kelimeyle çıktı alan kullanıcı ile sayfalarca teknik detay içeren komut yazan kullanıcının hukuki statüsü aynı olmamalıdır.

II. Yazılım Geliştiricinin Hak Sahipliği

Algoritmayı kodlayan ve yapay zekâyı eğiten kişi veya şirketlerin, bu sistemden çıkan her türlü ürün üzerinde hak sahibi olması gerektiği savunulur. Bu görüşe göre, yapay zekânın yaratıcı potansiyeli tamamen yazılımcının dehasına bağlıdır. Ancak bu yaklaşım, yazım programı yazan kişinin o programda yazılan her kitaba ortak olması gibi orantısız sonuçlara yol açabileceği gerekçesiyle eleştirilmektedir.

III. Kamuya Mal Olma

Eğer bir eserin meydana gelmesinde asli unsur yapay zekâ ise ve insan müdahalesi asgari düzeydeyse, o ürünün hiçbir fikri hak korumasına tabi olmayarak doğrudan kamuya mal olması gerektiği savunulur. Bu senaryo, dijital ekonomide “bedavacılık” sorununa yol açabileceği için yaratıcı endüstriler tarafından endişeyle karşılanmaktadır.

4. Yapay Zekâ Eğitimi ve Telif Hakkı İhlalleri

Yapay zekâ telif hakkı tartışmalarının madalyonunun diğer yüzü, bu sistemlerin otonom çıktılar üretmesini sağlayan devasa veri setleridir. Generatif yapay zekâ modelleri, insan yaratıcılığının birer kopyası ya da yansıması olan milyarlarca telifli eserin “veri kazıma” (data scraping) yöntemiyle taranmasıyla eğitilmektedir. Bu süreçte internetteki dijital kütüphaneler, sanat portalları ve haber siteleri birer veri kaynağına dönüşmekte; ancak bu kaynakların asıl sahipleri olan sanatçılar ve yazarlar sürece rızaları dahilinde katılmamaktadır.

İşleme ve Çoğaltma Hakkı İhlali Tartışmaları

Sanatçılar ve hak sahipleri, eserlerinin bir algoritmayı eğitmek amacıyla kullanılmasının 5846 sayılı FSEK kapsamında yer alan “çoğaltma hakkı” (m. 22) ve “işleme hakkı” (m. 21) ihlali olduğunu savunmaktadır.

• Çoğaltma Hakkı Bakımından: Yapay zekâ eğitimi sırasında eserlerin dijital kopyalarının çıkarılması, teknik anlamda bir çoğaltma teşkil eder. Teknoloji devleri bu durumun geçici depolama veya analiz amaçlı kullanım olduğunu iddia etse de, mülkiyet odaklı görüş bu kopyalamanın eser sahibinin rızasına tabi olduğunu vurgular.

• İşleme Hakkı Bakımından: Yapay zekânın mevcut eserlerden “öğrenerek” yeni çıktılar üretmesi, bazı hukukçular tarafından eserin “üslup düzeyinde işlenmesi” olarak nitelendirilmektedir.

2026 AB Yapay Zekâ Yasası (AI Act) ve Şeffaflık Devrimi

2026 yılı itibarıyla tam anlamıyla yürürlüğe giren Avrupa Birliği Yapay Zekâ Yasası (AI Act), bu hukukî karmaşayı gidermek adına “şeffaflık” ilkesini zorunlu bir standart haline getirmiştir. Artık yapay zekâ geliştiricileri, modellerini hangi telifli verilerle eğittiklerini detaylı bir liste halinde kamuoyuna açıklamakla yükümlüdür. Eser sahiplerine tanınan “Opt-Out” (Veri Kullanımını Reddetme) hakkı ise, sanatçıların eserlerinin eğitim setlerinden çıkarılmasını talep etmesine olanak tanımaktadır.

5. Manevi Hakların Akıbeti: Bir Makine “Onur” Duyabilir mi?

FSEK kapsamında düzenlenen manevi haklar; eseri kamuya sunma, adın belirtilmesi ve eserde değişiklik yapılmasını men etme gibi hakları kapsar. Bu haklar, eser sahibi ile eseri arasındaki kişisel bağı korur. Yapay zekâ çıktıları söz konusu olduğunda, bu bağı kurmak imkansızdır. Bir algoritmanın “eserimdeki değişiklikten dolayı onurum zedelendi” iddiasında bulunması hukuk tekniği açısından mümkün değildir. Bu nedenle, gelecekteki yasal düzenlemelerin yapay zekâ çıktıları için sadece “mali haklar” (ticari kullanım hakları) üzerinden sınırlı bir koruma rejimi öngörmesi kuvvetle muhtemeldir.

6. Türk Hukuku İçin Gelecek Projeksiyonu

Türkiye’de FSEK, teknolojik gelişmelere uyum sağlama konusunda revizyona ihtiyaç duymaktadır. Mevcut 1. madde değişmedikçe veya Yargıtay bu konuda radikal bir içtihat değişikliğine gitmedikçe, “saf” yapay zekâ ürünlerinin tescil edilmesi zordur. Ancak, kullanıcının yapay zekâyı bir enstrüman gibi kullandığı, çıktılar üzerinde manuel düzenlemeler yaptığı karma eserlerde, kullanıcının eser sahipliği tanınabilir.

Sonuç

Yapay zekâ tarafından üretilen eserler üzerindeki hak sahipliği tartışması, yaratıcılığın tanımının insan zihninden makine işlemcisine doğru kaydığı bir süreci ifade etmektedir. 2026 yılı itibarıyla hukuk sistemi, statik bir yapı olmadığını kanıtlamış ve yapay zekâyı “insan merkezli” olmaktan “yaratıcı kontrol ve yatırım odaklı” olmaya doğru evrilmeye zorlamıştır. Gelecekte bir içeriğin değerini, sadece kimin ürettiği değil, o içeriğin oluşması için harcanan teknolojik yatırım ve fikri çaba belirleyecektir. Fikri mülkiyet hukuku, bu dijital devrime uyum sağlayarak, makinelerin hızını ve insanın dehasını aynı yasal çatı altında korumaya devam edecektir.

SIKÇA SORULAN SORULAR

1. Yapay zekâ ile ürettiğim bir görsele “Telif Hakkı Bana Aittir” yazabilir miyim? Mevcut hukuk sisteminde bu durum risklidir. Eğer görsel üzerinde ciddi bir insan müdahalesi (düzenleme, prompt detaylandırma) yoksa, mahkemeler bu içeriğin korunmaya değer bir eser olmadığını kabul edebilir. Ancak ticari kullanım hakkınız platform sözleşmesi gereği saklı olabilir.

2. ChatGPT ile yazdığım bir makale akademik açıdan “intihal” sayılır mı? Evet, akademik ve etik açıdan yapay zekâ kullanımı belirtilmedikçe bu bir ihlaldir. Hukuki açıdan ise, başka bir yazarın özgün ifadelerini kopyalamıyorsa telif ihlali sayılması zordur; ancak eser sahipliği sıfatıyla korunması da mevcut yasalarla güçtür.

3. Yapay zekâ yazılımları, bir sanatçının tarzını taklit ederse bu bir suç mudur? Hukukta “tarz” veya “üslup” korunmaz. Ancak sanatçının belirli bir eserindeki özgün kompozisyonu veya fırça darbesi dizilimini birebir taklit ediyorsa, bu durum FSEK kapsamında ihlal teşkil edebilir.

4. Yapay zekâ telif davalarında ispat yükü kimdedir? İçeriğin “insan tarafından mı” yoksa “yapay zekâ tarafından mı” üretildiğini ispat yükü, o içerik üzerinde hak iddia eden kişidedir. Dijital filigranlar (watermark) ve oluşturma logları bu noktada en önemli delillerdir.

5.  ChatGPT veya Midjourney çıktılarını ticari amaçla kullanabilir miyim? Bu durum, ilgili platformun kullanım koşullarına (Terms of Service) bağlıdır. Çoğu platform, ücretli aboneliklerde kullanım hakkını kullanıcıya devretmektedir; ancak bu yasal anlamda tam bir “eser sahipliği” tescili sağladığınız anlamına gelmeyebilir.