KAMBİYO SENETLERİ

Türk Ticaret Kanunu’nda kambiyo senetleri sınırlı sayıda düzenlenmiştir. Bunlar poliçe, bono
ve çektir.
1. POLİÇE: Poliçe “üçlü ilişki” ve “havale” mantığının en komplike halidir. Poliçe, özünde
bir “havale” ilişkisidir. Keşideci (düzenleyen), muhataba (borçlu), lehtara (alacaklı) belirli bir
meblağı ödeme talimatı verir. Poliçeye özgü olan “kabul” kurumu, muhatabı senedin asıl
borçlusu haline getiren tek beyandır. Muhatap senedi kabul etmediği sürece poliçeden dolayı
sorumlu tutulamaz; ancak kabul şerhini düştüğü anda, borcun asıl muhatabı haline gelir. Bu
yapı, ticari hayatta kredi ve finansman sağlama aracı olarak işlev görür.
Detaylı Unsurları:
• Adlandırma Şartı: “Poliçe” kelimesi metnin içinde yer almalı; eğer senet başka dildeyse o
dildeki karşılığı mutlaka bulunmalıdır. Bu, senedin “kambiyo pasaportudur”.
• Gayrikabili rücu Ödeme Emri: Belirli bir bedelin ödenmesi emri, “şu iş yapılırsa öde” gibi
bir şarta bağlanamaz. Şart, senedin kambiyo vasfını öldürür.
• Muhatap ve Lehtarın Teşhisi: Muhatap (ödeyecek olan) gerçek veya tüzel kişi olabilir; hatta
muhatap birden fazla kişi olarak gösterilip “müteselsil tahsilat” imkânı yaratılabilir. Lehtarın
adı ise mutlaka yazılmalıdır çünkü poliçe hamiline düzenlenemez.
• Kronolojik Mühür (Tarih ve Yer): Düzenleme tarihi (gün, ay, yıl) ehliyetin ve vadenin
tespiti için zorunludur. Düzenleme yeri ise alternatiflidir; yazılmamışsa keşidecinin adının
yanındaki yer orası kabul edilir.
Hukuki Vasıfları:
• Kabul Şerhi Fonksiyonu: Muhatap, senedin ön yüzüne imza atarak “asıl borçlu” haline gelir.
Bu imza atılana kadar muhatap sadece bir “emir kuludur”; imza ile borcun merkezine oturur.
• Vade Esnekliği: Dört farklı vade türünün de (görüldüğünde, görüldükten sonra vb.)
uygulanabildiği yegâne senettir.
• İkaz Sistemi (Protesto): Poliçenin ödenmemesi durumunda “müracaat borçlularına”
(cirantalara) gitmek için noter aracılığıyla çekilen protesto, senedin “hak düşürücü” vasfını
temsil eder.
1. BONO: Bono, sunduğun argümanlardaki “borç ikrarı” niteliğiyle poliçeden daha yalın ama
daha sert bir sorumluluk doğurur. Bono (emre muharrer senet), poliçeden farklı olarak bir
havale değil, doğrudan bir “ödeme vaadidir”. Bonoda düzenleyen, poliçeyi kabul etmiş
muhatap konumundadır; yani senedin doğrudan asıl borçlusudur. Bononun en belirgin vasfı,
altındaki temel hukuki ilişkiden tamamen kopuk (soyut) bir borç ikrarı içermesidir.
Uygulamada en sık rastlanan kambiyo senedi olmasının sebebi, bu ikili ilişkinin sadeliği ve
düzenleyenin doğrudan sorumluluğuna dayanmasıdır.
Detaylı Unsurları:
• Ödeme Vaadi İbaresi: Poliçedeki “ödeyiniz” emri yerine, burada “ödeyeceğim” taahhüdü
yer alır. Bu, düzenleyeni doğrudan asıl borçlu yapar.
• Lehtarın Mutlaklığı: Düzenleyen kişi kendisini lehtar olarak gösteremez; senet mutlaka
“başkasının emrine” veya “adına” düzenlenmelidir.
• İmza Zorunluluğu: Düzenleyenin el yazısı imzası, senedin “doğum belgesidir”. İmzayı
temsilci atıyorsa, temsil olunanı belirten açık bir ibare eklenmelidir.
Hukuki Vasıfları:
• Poliçeye Atıf Rejimi: Bonoda özel bir hüküm bulunmadıkça poliçe hükümleri uygulanır.
Bu, bononun “poliçenin küçük kardeşi” ama “asıl borçlu” sıfatıyla daha güçlü bir versiyonu
olduğunu gösterir.
• Mücerretlik (Soyutluk): Bono, altındaki satış veya kira sözleşmesinden bağımsızdır. “Malı
teslim almadım” savunması, senedi devralan iyiniyetli üçüncü kişiye karşı ileri sürülemez.
3. ÇEK: En “disiplinli” evraktır; çünkü doğrudan bankacılık sistemine ve cezai yaptırımlara
bağlıdır. Çek, poliçe ve bonodan temel olarak “iktisadi amacı” ile ayrılır. Çek bir kredi aracı
değil, bir “ödeme vasıtasıdır”. Bu nedenle çekte vade olmaz; çek, muhatap bankaya ibraz
edildiği anda (görüldüğünde) ödenmelidir. Çeke yazılan vade kayıtları veya faiz şartları
hukuken “yazılmamış sayılır”. Bankanın muhatap olması ve seri numarası, karekod gibi sıkı
denetim unsurları, çekin piyasada nakit paraya en yakın enstrüman olmasını sağlar. Çek,
poliçe ve bonodan farklı olarak bir kredi vasıtası değil, ödeme vasıtasıdır. Bu nedenle vade
içermez ve muhatabı daima bir bankadır. Çizgili çek, mahsup çeki gibi türler ödemenin
sadece belirli kişilere veya hesaplara yapılmasını sağlayarak güvenliği artırır. Karşılıksız çek
durumunda ise bankanın kanuni bir ödeme yükümlülüğü doğarken, keşideci için adli para
cezasıyla başlayan ve hapisle sonuçlanabilen ağır bir cezai müeyyide rejimi öngörülmüştür.
Detaylı Unsurları:
• Banka Muhataplığı: Türkiye’de ödenecek çeklerde muhatap mutlaka bir banka olmalıdır.
Gerçek kişi üzerine çek keşide edilirse bu sadece “adi havale” sayılır.
• Karekod ve Seri Numarası: Modern çeklerin zorunlu unsurudur. Karekod aracılığıyla
keşidecinin son 5 yıllık çek performansı (ödenen/karşılıksız) görülebilir.
• Düzenleme Tarihi: Çekte vade olmadığı için, bu tarih “ibraz süresinin” (10 gün, 1 ay, 3 ay)
başladığı andır. Hukuki Vasıfları:
• Vade Yasağı: Çeke yazılan vade veya faiz şartı “yazılmamış sayılır”. Çek görüldüğünde
ödenir.
Güvenlik Filtreleri:
• Çizgili Çek: Çekin sadece bir bankaya ödenmesini sağlayarak çalınma riskini minimize
eder.
• Mahsup Çeki: Paranın elden alınmasını engelleyip sadece hesaba geçirilmesini sağlar.
• Cezai Baskı: Karşılıksız çek keşidesi, adli para cezası ve şikâyet halinde hapis riski taşıyan
bir “suç” vasfına sahiptir.
Karşılıksızlık Rejimi ve Caydırıcılık:
Çek hukukuna özgü olan “karşılıksız çek” rejimi, sistemin güvenilirliğini korumak için
tasarlanmış ağır yaptırımlar içerir. Bankanın kanuni olarak belirli bir miktarı ödeme
yükümlülüğü ve keşideci hakkında öngörülen adli para cezası (ödenmezse hapse dönüşen),
çekin bir kâğıt parçasından öte “devlet güvencesinde bir ödeme sözü” olmasını sağlar.
Çekteki bu cezai baskı, piyasadaki “karşılıksızdır” işlemine karşı bir otokontrol mekanizması
yaratır.
4. EMTİA SENETLERİ (MAKBUZ VE VARANT):
Malın kâğıda Dönüşümü “ayni hak” temsilinin en detaylı örneğidir. Detaylı Unsurlar ve
Vasıflar:
• Zilyetlik Temsili: Bu senetler kâğıt üzerinde el değiştirdiğinde, limandaki veya depodaki
tonlarca mal da el değiştirmiş sayılır.
• Varantın Gücü: Senet iki parçadır. Makbuz malın mülkiyetini, varant ise malın
“rehnedilme” yetkisini temsil eder. Varantı ciro eden kişi, malı yerinden oynatmadan kredi
kullanmış olur.
5. PAY SENETLERİ:
Anonim şirketlerdeki ortaklık haklarının (oy, kâr payı, bilgi alma) kristalleşmiş halidir.
Vasıfları:
• Açıklayıcı Mahiyet: Şirket kurulunca hak doğar, senet basılınca bu hak sadece “görünür”
hale gelir.
• Bölünmezlik: Pay senedi bir bütündür; ancak çıplak paylar üzerinde intifa veya rehin
kurulabilir.
CİRO, DEVİR REJİMİ ve AVAL
CİRO Ciro, emre yazılı senetlerde hakkın devrini sağlayan özel beyan olup senedin arkasına
veya alonja yazılır. TTK m. 683 vd. hükümlerine tabidir. Ciro ile senet tedavüle çıkar, yeni
hamil hak sahibi olur. Ciro üç türdür:
• Temlik cirosu
• Tahsil cirosu
• Rehin cirosu
NAMA VE HAMİLİNE YAZILI SENETLER:
Devir Rejimi Farkları Argümanlarındaki “teşhis” ve “güven” kavramlarının ayrıştığı noktadır.
Nama Yazılı Senetler (Vasıflar):
• Alacağın Temliki: Devri için sadece teslim yetmez, yazılı bir temlik beyanı gerekir.
• Def’ilerin Geçişi: Borçlu, eski alacaklıya karşı olan tüm savunmalarını yeni alacaklıya karşı
da kullanabilir. Yani “güven” değil, “şahsilik” ön plandadır. Hamiline Yazılı Senetler
(Vasıflar):
• Teslim ile Devir: Senedi elinde tutan kişi, metinden dolayı hak sahibidir. Başka bir ispat
aranmaz.
• Mutlak Güven: Senedi yolda bulup iyiniyetle devralan kişinin hakkı dahi korunabilir
(istisnalar hariç).
AVAL: Aval; poliçe, bono veya çek gibi kambiyo senetlerinden doğan bir borcun, tamamen
veya kısmen bir üçüncü kişi ya da senet üzerinde imzası bulunan biri tarafından teminat altına
alınmasını sağlayan, kambiyo hukukuna özgü bir tür kefalettir. Aval veren kişiye “avalist”,
lehine aval verilen kişiye ise “aval lehtarı” denir.
Unsurları ve Şekil Şartları: Avalin geçerli olabilmesi için kanunun öngördüğü asgari şekil
şartlarına uygun olarak senet üzerine şerh edilmesi gerekir:
• Yazılı Beyan: Aval şerhi, senet üzerine veya “alonj” denilen ek kâğıda yazılmalıdır. Kural
olarak “Aval içindir” veya “Teminatımdır” gibi iradeyi belirten bir ibare ile ifade edilir.
• İmza Şartı: Avalist, bu irade beyanının altına el yazısı ile imzasını atmalıdır.
• İmza Karinesi (Yalın İmza): Senedin ön yüzüne atılan her “yalın imza” (muhatap veya
keşideciye ait olmayan), kanunen aval beyanı sayılır. Bu durum, senedin ön yüzündeki
belirsiz imzaların hamili korumak adına teminat hükmünde kabul edilmesini sağlar.
• Kimin İçin Verildiğinin Belirtilmesi: Avalin kimin için verildiği açıkça yazılmalıdır. Eğer
belirtilmemişse, aval kanunen keşideci (düzenleyen) için verilmiş sayılır.
Hukuki Vasıfları:
• Aslilik ve Bağımsızlık: Avalistin sorumluluğu, lehine aval verdiği kişinin borcuyla aynı
derecededir. Ancak imzaların bağımsızlığı ilkesi gereği; lehine aval verilen kişinin borcu
şekil noksanlığı dışındaki bir sebeple (ehliyetsizlik, sahtelik vb.) geçersiz olsa dahi, avalist
kendi beyanıyla bağlı kalmaya devam eder.
• Müteselsil Sorumluluk: Avalist, lehine aval verdiği kişiyle birlikte hamile karşı müteselsilen
sorumludur. Hamil, asıl borçluya başvurmadan doğrudan avaliste gidebilir.
• Kayıtsız Şartsız Olma: Aval beyanı bir şarta bağlanamaz. Şarta bağlanan aval beyanları
kambiyo hukuku disiplini gereği geçersiz kabul edilir.
Avalist ile Kefil Arasındaki Farklar (Uygulama Notu) Aval, Borçlar Kanunu’ndaki kefaletten
çok daha ağır bir sorumluluk rejimi öngörür:
• Kefalette “asıl borçluya başvurma zorunluluğu” (tartışma defi) bulunabilirken, avalist
doğrudan takip edilebilir.
• Kefalet, asıl borç geçersizse kendiliğinden sona ererken (feri nitelik); aval, asıl borç sakat
olsa dahi bağımsızlığını korur. Avalistin Hakları ve Rücu Süreci Avalist, senet bedelini
ödediği takdirde; lehine aval verdiği kişiye ve bu kişinin senet gereğince sorumlu olduğu
kişilere karşı kambiyo hukukundan doğan tüm hakları iktisap eder. Yani avalist, ödediği
tutarı asıl borçludan veya önceki cirantalardan rücu yoluyla talep etme yetkisine sahip olur.
Aval müessesesi, özellikle bankaların veya kredi gücü yüksek üçüncü kişilerin senede imza
atması yoluyla, senedin piyasada nakit para gibi hızla el değiştirmesini ve finansman aracı
olarak kullanılmasını sağlar.

Helin ŞAN