Ticari Uyuşmazlıklarda Zorunlu Arabuluculuk: Dava Şartı Arabuluculuk Nedir?

Ticari uyuşmazlıklarda zorunlu arabuluculuk, belirli ticari davalarda mahkemeye başvurmadan önce tamamlanması gereken bir dava şartıdır. Şirketler, tacirler ve ticari işletmeler arasında ortaya çıkan her uyuşmazlık zorunlu arabuluculuğa tabi değildir. Ancak kanunda belirtilen bazı ticari davalarda arabulucuya başvurulmadan doğrudan dava açılması, davanın usulden reddedilmesine neden olabilir. Türk Ticaret Kanunu’nun 5/A maddesine göre, TTK m.4’te ve diğer kanunlarda belirtilen ticari davalardan konusu bir miktar para olan alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarında dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartıdır. Özellikle fatura alacakları, cari hesap uyuşmazlıkları, sözleşmeden kaynaklanan ticari alacaklar ve icra takipleri sonrasında açılacak bazı davalar bakımından zorunlu arabuluculuk önemli bir usul şartıdır.

Ticari Uyuşmazlıklarda Zorunlu Arabuluculuk Nedir?

Ticari uyuşmazlıklarda zorunlu arabuluculuk, tarafların dava açmadan önce uyuşmazlığı bir arabulucu aracılığıyla çözmeye çalışmasını öngören sistemdir. Buradaki “zorunluluk”, tarafların mutlaka anlaşmak zorunda olduğu anlamına gelmez. Tarafların; arabuluculuğa başvurması, sürecin yürütülmesi, görüşme sonucunda anlaşma veya anlaşamama tutanağı düzenlenmesi gerekmektedir. Taraflar arabuluculuk görüşmesinde anlaşamazlarsa dava açma haklarını kullanabilirler. Dolayısıyla zorunlu olan anlaşmak değil, dava açmadan önce arabuluculuk sürecini tamamlamaktır.

Ticari Davalarda Arabuluculuk Zorunlu mu?

Her ticari davada arabuluculuk zorunlu değildir. Bu ayrım uygulamada oldukça önemlidir. Bir davanın ticari dava olması tek başına dava şartı arabuluculuğun uygulanması için yeterli değildir. TTK m.5/A kapsamında ticari uyuşmazlıklarda zorunlu arabuluculuk esas olarak konusu bir miktar para olan alacak davaları, konusu bir miktar para olan tazminat davaları, itirazın iptali davaları, menfi tespit davaları, istirdat davalarında uygulanmaktadır.

Bu kapsam 7445 sayılı Kanun ile genişletilmiştir. 1 Eylül 2023 tarihinden itibaren açılacak ticari nitelikteki itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davaları da açık şekilde TTK m.5/A kapsamına alınmıştır.

Ticari Uyuşmazlık Nedir?

Ticari uyuşmazlıklarda zorunlu arabuluculuk değerlendirmesi yapılırken öncelikle uyuşmazlığın ticari dava niteliğinde olup olmadığı belirlenmelidir. Bazı davalar tarafların tacir olup olmadığına bakılmaksızın kanun gereği ticari dava sayılır. Bunlara uygulamada mutlak ticari dava adı verilmektedir. Bunun yanında her iki tarafın ticari işletmesiyle ilgili sorunlardan kaynaklanan bazı uyuşmazlıklar da ticari dava niteliğindedir. Bu nedenle yalnızca “iki taraf da şirket” denilerek bir uyuşmazlığın zorunlu arabuluculuk kapsamında olduğu sonucuna ulaşılması doğru olmayabilir. Somut uyuşmazlıkta; tarafların hukuki sıfatı, uyuşmazlığın kaynağı, sözleşmenin niteliği, talep edilen hakkın türü, açılacak davanın hukuki niteliği birlikte değerlendirilmelidir.

Ticari Alacak Davalarında Zorunlu Arabuluculuk

Ticari dava niteliğindeki ve konusu bir miktar para olan alacak davalarında dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması gerekir. Örneğin iki şirket arasında mal satım sözleşmesi yapılmış ve alıcı şirket satış bedelini ödememiş olabilir. Satıcı şirket ödenmeyen bedelin tahsili amacıyla ticari alacak davası açacaksa dava şartı arabuluculuk gündeme gelecektir.

Ticari uyuşmazlıklarda zorunlu arabuluculuk özellikle fatura alacağı, cari hesap alacağı, mal satış bedeli, hizmet bedeli, komisyon alacağı, bayilik sözleşmesinden kaynaklanan alacak, distribütörlük sözleşmesinden doğan alacak, ticari kira ve hizmet ilişkilerinden doğan bazı parasal talepler, sözleşmeden kaynaklanan diğer ticari para alacaklarında karşımıza çıkmaktadır. Bununla birlikte her fatura alacağı otomatik olarak ticari dava sayılmaz. Uyuşmazlığın tarafları ve hukuki ilişkinin niteliği ayrıca değerlendirilmelidir.

Ticari Tazminat Davalarında Arabuluculuk

Konusu bir miktar para olan ticari tazminat davaları da dava şartı arabuluculuk kapsamında olabilir. Örneğin ticari bir sözleşmenin ihlali nedeniyle şirketin uğradığı zararın karşı taraftan tahsil edilmesi istenebilir.

Ticari tazminat talepleri; sözleşmenin ihlali, eksik ifa, geç ifa, ayıplı ifa, haksız fesih, ticari ilişkinin hukuka aykırı şekilde sona erdirilmesi gibi nedenlerden kaynaklanabilir. Talep edilen tazminatın para ile ifade edilmesi ve uyuşmazlığın ticari dava niteliğinde olması halinde dava açılmadan önce arabuluculuk şartının değerlendirilmesi gerekir.

İtirazın İptali Davasında Arabuluculuk Zorunlu mu?

Evet ticari uyuşmazlıklarda konusu bir miktar para olan itirazın iptali davalarında zorunlu arabuluculuk uygulanmaktadır. İtirazın iptali davası, ilamsız icra takibine borçlunun itiraz etmesi sonrasında alacaklının itirazın ortadan kaldırılması amacıyla açtığı davadır.

Örneğin; Bir şirketin başka bir şirketten 1.000.000 TL fatura alacağı bulunduğunu düşünelim. Alacaklı şirket icra takibi başlatır borçlu şirket borca itiraz eder ve takip durur. Alacaklı şirket itirazın iptali davası açmak isterse, ticari uyuşmazlık TTK m.5/A kapsamındaysa önce zorunlu arabuluculuğa başvurmalıdır. İtirazın iptali davalarının dava şartı arabuluculuk kapsamına açık şekilde alınmasına ilişkin düzenleme 1 Eylül 2023 tarihinde yürürlüğe girmiştir.

İcra Takibinden Önce Arabuluculuk Zorunlu mu?

Burada önemli bir ayrım bulunmaktadır. İlamsız icra takibi başlatmadan önce kural olarak ticari arabuluculuğa başvurmak zorunlu değildir. TTK m.5/A’daki zorunluluk dava açılmasıyla ilgilidir. Dolayısıyla alacaklı öncelikle icra takibi başlatabilir ve borçlu borca itiraz edebilir. İtiraz üzerine takip durabilir. İtirazın iptali davası açılacaksa zorunlu arabuluculuğa başvurulması gerekebilir. İcra takibi ile itirazın iptali davası birbirinden ayrılmalıdır.

Menfi Tespit Davasında Arabuluculuk Zorunlu mu?

Ticari nitelikteki ve konusu bir miktar para olan menfi tespit davalarında da zorunlu arabuluculuk uygulanmaktadır. Menfi tespit davasında davacı, karşı tarafa borçlu olmadığının tespit edilmesini talep eder.

Örneğin bir şirket hakkında 5.000.000 TL tutarında icra takibi başlatılmış olabilir. Şirket; böyle bir borcun hiç doğmadığını, borcun daha önce ödendiğini, sözleşmenin geçersiz olduğunu veya faturanın gerçeği yansıtmadığını ileri sürebilir. Bu durumda açılacak menfi tespit davası ticari dava niteliğindeyse ve konusu bir miktar para ise dava öncesinde zorunlu arabuluculuk uygulanır. Menfi tespit davaları 1 Eylül 2023 tarihinde yürürlüğe giren değişiklikle açık şekilde TTK m.5/A kapsamına alınmıştır.

Arabuluculuk Sırasında İcra Takibi Başlatılırsa Ne Olur?

Kanunda bu ihtimal bakımından özel bir düzenleme bulunmaktadır. Arabuluculuk bürosuna başvurulduktan sonra başvuran taraf aleyhine aynı uyuşmazlıkla ilgili icra takibi başlatılırsa, son tutanağın düzenlenmesinden itibaren iki hafta içerisinde İİK m.72 kapsamında menfi tespit davası açılması ve gerekli talebin ileri sürülmesi halinde özel koruma hükmünün uygulanması mümkündür. Bu nedenle özellikle icra takibi ihtimali bulunan ticari uyuşmazlıklarda arabuluculuk ve dava stratejisinin birlikte planlanması önemlidir.

İstirdat Davasında Zorunlu Arabuluculuk

Ticari uyuşmazlıklarda konusu bir miktar para olan istirdat davaları da dava şartı arabuluculuk kapsamındadır. İstirdat davası, genel olarak borçlu olmadığı bir parayı cebri icra tehdidi altında ödeyen kişinin ödediği tutarı geri istemesi amacıyla açılan davadır. Uyuşmazlığın ticari dava niteliğinde olması halinde dava açılmadan önce arabuluculuk sürecinin tamamlanması gerekir.

İhtiyati Hacizden Önce Arabuluculuk Zorunlu mu?

Ticari alacaklarda en önemli konulardan biri ihtiyati hacizdir. İhtiyati haciz, alacaklının ileride alacağına ulaşmasını güvence altına almak amacıyla borçlunun malvarlığına geçici olarak haciz konulmasına imkân veren hukuki korumadır. İhtiyati haciz talebi bir dava değildir. Bu nedenle ihtiyati haciz talebinden önce zorunlu arabuluculuk sürecinin tamamlanması kural olarak aranmaz ancak ihtiyati haciz sonrasında belirli süre içerisinde esas dava açılması gerekebilir. HUAK m.18/A kapsamında, dava açılmadan önce ihtiyati haciz veya ihtiyati tedbir kararı verilmiş olması halinde, ilgili dava açma süresi arabuluculuk bürosuna başvurudan son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar işlemez. Bu düzenleme ticari alacakların tahsilinde önemli bir güvence sağlamaktadır.

Arabulucuya Başvurmadan Ticari Dava Açılırsa Ne Olur?

Dava şartı arabuluculuğa tabi bir ticari uyuşmazlıkta arabulucuya hiç başvurulmadan dava açılması önemli bir usul hatasıdır. HUAK m.18/A uyarınca arabulucuya başvurulmadan dava açıldığı anlaşılırsa mahkeme davayı dava şartı yokluğu nedeniyle usulden reddeder. Yanlış değerlendirme yapılması zaman ve masraf kaybına neden olabilir.

Arabuluculuk Son Tutanağı Dilekçeye Eklenmezse Ne Olur?

Arabuluculuk süreci tamamlanmış ancak son tutanak dava dilekçesine eklenmemiş olabilir. Bu durum, arabulucuya hiç başvurulmamasından farklıdır. HUAK m.18/A’ya göre mahkeme, davacıya anlaşmaya varılamadığına ilişkin son tutanağın aslını veya arabulucu tarafından onaylanmış örneğini bir haftalık kesin süre içerisinde sunması için ihtarlı davetiye gönderir. Tutanak bu süre içerisinde sunulmazsa dava usulden reddedilir. Dolayısıyla arabuluculuğa hiç başvurulmamışsa dava, dava şartı yokluğu nedeniyle usulden reddedilir. Arabuluculuk yapılmış ancak tutanak eklenmemişse mahkeme bir haftalık kesin süre verir.

Ticari Arabuluculuk Başvurusu Nereye Yapılır?

Dava şartı arabuluculuk başvurusu, uyuşmazlığın konusuna göre yetkili mahkemenin bulunduğu yerdeki arabuluculuk bürosuna yapılır. Arabuluculuk bürosu bulunmayan yerlerde ise görevlendirilen sulh hukuk mahkemesi yazı işleri müdürlüğüne başvuru yapılır. Başvurunun ardından dosyaya bir arabulucu atanır. Tarafların listede yer alan belirli bir arabulucu üzerinde anlaşmaları halinde o arabulucunun görevlendirilmesi de mümkündür.

Ticari Arabuluculuk Ne Kadar Sürer?

Ticari uyuşmazlıklarda zorunlu arabuluculuk için özel bir süre düzenlenmiştir. Arabulucu, başvuruyu görevlendirildiği tarihten itibaren altı hafta içerisinde sonuçlandırır. Zorunlu hallerde bu süre arabulucu tarafından en fazla iki hafta daha uzatılabilir. Buna göre ticari arabuluculuk süreci kural olarak 6 hafta + zorunlu halde en fazla 2 hafta içerisinde sonuçlandırılır.

Arabuluculuk Zamanaşımını Durdurur mu?

Evet, dava şartı arabuluculuk başvurusunun yapılmasından son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar geçen süre içerisinde zamanaşımı durur ve hak düşürücü süre işlemez. Bu düzenleme tarafın zorunlu arabuluculuk nedeniyle dava hakkını kaybetmesini önlemektedir ancak son tutanak düzenlendikten sonra sürelerin yeniden işlemeye başlayabileceği unutulmamalıdır. Bu nedenle zamanaşımına yaklaşılmış ticari alacaklarda son tutanaktan sonra dava açma süresinin dikkatli takip edilmesi gerekir.

Arabuluculuk Toplantısına Katılmamanın Sonucu Nedir?

Tarafların arabuluculuk görüşmesinde anlaşması zorunlu değildir ancak taraflardan birinin geçerli bir mazereti olmaksızın ilk toplantıya katılmamasının yargılama giderleri açısından sonuçları bulunmaktadır. Güncel HUAK m.18/A düzenlemesine göre, geçerli bir mazeret göstermeden ilk toplantıya katılmayan taraf, sonradan açılacak davada kısmen veya tamamen haklı çıksa dahi karşı tarafın ödemekle yükümlü olduğu yargılama giderlerinin yarısından sorumlu tutulabilir. Ayrıca bu taraf lehine Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi kapsamında belirlenecek vekâlet ücretinin yarısına hükmedilir. Her iki tarafın ilk toplantıya katılmaması halinde ise tarafların yaptıkları yargılama giderleri kendi üzerlerinde bırakılır. Bu nedenle arabuluculuk davetlerinin göz ardı edilmemesi önemlidir.

Arabuluculuk Görüşmeleri Gizli midir?

Arabuluculuk sisteminin temel ilkelerinden biri gizliliktir. Taraflar, arabulucu ve sürece katılan diğer kişiler arabuluculuk sırasında öğrendikleri bilgilerin gizliliğine ilişkin yükümlülüklere tabidir. Bu özellik özellikle ticari uyuşmazlıklar açısından önemlidir.

Şirketler arabuluculuk görüşmelerinde; ticari sırlarını, ödeme tekliflerini, şirket içi mali verilerini, çözüm önerilerini, borcun yeniden yapılandırılması seçeneklerini mahkeme önündeki açık yargılama sürecinden farklı bir ortamda değerlendirebilir.

Ticari Arabuluculukta Anlaşma Sağlanırsa Ne Olur?

Tarafların anlaşması halinde arabuluculuk anlaşma belgesi düzenlenebilir. Anlaşmanın kapsamını taraflar belirler. Anlaşma metninde özellikle; toplam borç, ödeme tarihleri, taksit sayısı, faiz, teminat, cezai şart, vade ihlali, icra takiplerinin durumu, karşılıklı ibra, feragat gibi konuların açıkça düzenlenmesi önemlidir.

Arabuluculuk anlaşma belgesinin gerekli koşulların bulunması halinde ilam niteliğinde belge niteliği kazanması mümkündür. Bu nedenle ticari arabuluculuk anlaşmaları sıradan bir ödeme protokolü gibi değerlendirilmemelidir.

Arabuluculukta Anlaşılan Konularda Dava Açılabilir mi?

Tarafların arabuluculuk faaliyeti sonunda üzerinde anlaşmaya vardıkları hususlarla ilgili olarak kural olarak daha sonra dava açılamaz. Bu nedenle özellikle geniş kapsamlı ibra hükümlerinin dikkatli hazırlanması gerekir. Örneğin; “Tarafların birbirlerinden hiçbir nam ve ad altında hak ve alacakları kalmamıştır.” şeklindeki genel bir hüküm, yalnızca görüşülen tek faturayı değil taraflar arasındaki başka ticari alacakları da tartışmalı hale getirebilir. Bu nedenle anlaşma belgesinde hangi uyuşmazlığın çözüldüğünün açıkça belirtilmesi önemlidir.

Tahkim Sözleşmesi Varsa Arabuluculuk Zorunlu mu?

Taraflar arasında geçerli bir tahkim sözleşmesi bulunması halinde dava şartı arabuluculuk hükümleri uygulanmaz. HUAK m.18/A’da özel kanunlarda tahkim veya başka bir alternatif uyuşmazlık çözüm yoluna başvurma zorunluluğunun bulunduğu ya da taraflar arasında geçerli bir tahkim sözleşmesinin mevcut olduğu haller bu kapsamın dışında bırakılmıştır. Özellikle uluslararası ticari sözleşmelerde uyuşmazlık çözüm maddesi dava veya arabuluculuk süreci başlatılmadan önce mutlaka incelenmelidir.

Ticari Arabuluculukta Avukatın Rolü

Ticari uyuşmazlıklarda zorunlu arabuluculuk yalnızca şekli bir prosedür olarak değerlendirilmemelidir. Özellikle yüksek tutarlı ticari alacaklarda arabuluculuk görüşmesine girmeden önce hukuki durumun analiz edilmesi önemlidir.

Görüşme öncesinde; asıl alacağın miktarı, temerrüt tarihi, uygulanacak faiz, zamanaşımı, sözleşme hükümleri, faturalar, teslim belgeleri, ticari defterler, cari hesap kayıtları, ihtar ve ihbarnameler, icra takipleri, karşı tarafın takas veya mahsup iddiaları, varsa cezai şart, teminatların durumu birlikte değerlendirilmelidir.

Örneğin 3.000.000 TL ticari alacağın yalnızca ana para üzerinden değerlendirilmesi doğru olmayabilir. Alacağın birkaç yıl önce muaccel hale gelmesi halinde faiz tutarı önemli seviyeye ulaşabilir. Benzer şekilde borçlunun malvarlığını devretme ihtimali bulunuyorsa ihtiyati haciz seçeneği arabuluculuk süreciyle birlikte düşünülmelidir.

Ticari Arabuluculuğun Avantajları Nelerdir?

Ticari uyuşmazlıklarda zorunlu arabuluculuk, yalnızca dava şartının yerine getirilmesini sağlayan bir prosedür değildir. Doğru kullanılması halinde taraflara farklı çözüm seçenekleri sunabilir. Mahkeme ise çoğu zaman yalnızca ileri sürülen talebin kabul veya reddi hakkında karar verebilir. Arabuluculuk tarafların ticari ihtiyaçlarına daha uygun çözümler geliştirmesine imkân tanıyabilir.

Ticari Arabuluculukta Dikkat Edilmesi Gerekenler

Ticari uyuşmazlıklarda arabuluculuk sürecine girilmeden önce bazı konuların özellikle değerlendirilmesi gerekir:

• Uyuşmazlığın gerçekten ticari dava olup olmadığı,
• Arabuluculuğun dava şartı olup olmadığı,
• Yetkili arabuluculuk bürosunun neresi olduğu,
• Zamanaşımı süresi,
• İhtiyati haciz veya ihtiyati tedbir ihtiyacı,
• İcra takibi bulunup bulunmadığı,
• Alacağın asıl para ve faiz hesabı,
• Arabuluculuk talebinin kapsamı,
• Anlaşma halinde verilecek teminatlar,
• İbra ve feragat hükümlerinin kapsamı.

Özellikle dava sonrasında talep edilmesi düşünülen alacak kalemlerinin arabuluculuk başvurusunda doğru şekilde tanımlanması ileride ortaya çıkabilecek usul tartışmalarının önlenmesi açısından önemlidir.

Sık Sorulan Sorular

Ticari uyuşmazlıklarda zorunlu arabuluculuk hangi davalarda uygulanır?

Konusu bir miktar para olan ticari alacak ve tazminat davaları ile itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarında arabulucuya başvuru dava şartıdır.

Her ticari davada arabuluculuk zorunlu mu?

Hayır. Her ticari dava zorunlu arabuluculuk kapsamında değildir. Dava türü ve talebin konusu ayrıca değerlendirilmelidir.

Fatura alacağı için arabuluculuk zorunlu mu?

Fatura alacağının ticari dava niteliğinde bulunması ve dava yoluyla tahsilinin talep edilmesi halinde dava şartı arabuluculuk gündeme gelebilir.

İtirazın iptali davasında arabuluculuk zorunlu mu?

Evet. Ticari nitelikteki ve konusu bir miktar para olan itirazın iptali davaları dava şartı arabuluculuk kapsamındadır.

Menfi tespit davasında arabuluculuk zorunlu mu?

Evet. Ticari nitelikte ve konusu bir miktar para olan menfi tespit davaları 1 Eylül 2023 tarihinden itibaren açık şekilde zorunlu arabuluculuk kapsamındadır.

İstirdat davasında arabuluculuk zorunlu mu?

Ticari dava niteliğindeki ve konusu bir miktar para olan istirdat davalarında arabuluculuk dava şartıdır.

İcra takibi açmadan önce arabuluculuk gerekir mi?

İlamsız icra takibi başlatılmadan önce kural olarak arabuluculuğun tamamlanması gerekmez. Ancak takip sonrası itirazın iptali davası açılacaksa zorunlu arabuluculuk gündeme gelebilir.

İhtiyati hacizden önce arabuluculuk gerekir mi?

İhtiyati haciz geçici hukuki koruma olduğundan, talepte bulunmadan önce dava şartı arabuluculuğun tamamlanması kural olarak aranmaz.

Ticari arabuluculuk ne kadar sürer?

Arabulucunun görevlendirilmesinden itibaren altı hafta içerisinde tamamlanması gerekir. Zorunlu hallerde süre en fazla iki hafta uzatılabilir.

Arabuluculuk zamanaşımını durdurur mu?

Evet. Başvuru tarihinden son tutanağın düzenlenmesine kadar zamanaşımı durur ve hak düşürücü süre işlemez.

Arabulucuya gitmeden dava açılırsa ne olur?

Dava şartı arabuluculuğa tabi bir uyuşmazlıkta arabulucuya başvurulmadan dava açılırsa dava, dava şartı yokluğu nedeniyle usulden reddedilir.

Ticari Uyuşmazlıklarda Zorunlu Arabuluculuk Hakkında Sonuç

Ticari uyuşmazlıklarda zorunlu arabuluculuk, ticari alacakların ve şirketler arasındaki parasal uyuşmazlıkların çözümünde önemli bir dava şartıdır ancak her ticari davada arabuluculuğun zorunlu olduğu düşünülmemelidir. TTK m.5/A kapsamında özellikle konusu bir miktar para olan; alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit, istirdat davalarında dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması gerekir. Özellikle 1 Eylül 2023 tarihinden itibaren ticari nitelikteki itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarının açık şekilde dava şartı arabuluculuk kapsamına alınmış olması uygulamada önem taşımaktadır.

Arabuluculuğa hiç başvurulmadan dava açılması davanın usulden reddine neden olabilir. Buna karşılık arabuluculuk başvurusunun yapılması ile son tutanak arasında zamanaşımının durması ve hak düşürücü sürenin işlememesi taraflar bakımından önemli bir koruma sağlamaktadır. Bu nedenle ticari bir alacak veya borç uyuşmazlığı ortaya çıktığında yalnızca dava açılıp açılamayacağı değil; icra takibi, ihtiyati haciz, zorunlu arabuluculuk, zamanaşımı, faiz, teminat ve olası dava süreci birlikte değerlendirilmelidir.