Patent Hakkına Tecavüz nedir?

Patent hakkına tecavüz, teknolojik bir buluşu koruma altına alan tescilli patentin (veya faydalı modelin), patent sahibinin yazılı izni olmaksızın üçüncü kişiler tarafından ticari hayatta hukuka aykırı olarak kullanılmasıdır.

Türkiye’de patent haklarının korunması ve bu hakka tecavüz halleri, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu (SMK) hükümlerine göre düzenlenmiştir. Patent, sahibine buluşunu üretme, satma, pazarlama, ithal etme veya lisans verme konusunda belirli bir süreyle (genellikle 20 yıl) münhasır (özel) bir tekel hakkı tanır.

Patent Hakkına Tecavüz Sayılan Başlıca Fiiller Nelerdir?

6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nun 141. maddesi, patent hakkına tecavüz teşkil eden eylemleri açıkça düzenlemiştir. En yaygın tecavüz halleri şunlardır:

1. İzinsiz Üretim: Patent konusu ürünün, patent sahibinin izni olmaksızın imal edilmesi veya üretilmesi.

2. Piyasaya Sunma ve Satış: Patentli ürünün izinsiz olarak satışa çıkarılması, satılması, kiraya verilmesi, ithal edilmesi veya ticari amaçla elde bulundurulması/depolanması.

3. Usul Patentinin İzinsiz Kullanımı: Eğer patent bir “üretim usulüne” (yöntemine) ilişkinse, o usulün patent sahibinin izni olmaksızın uygulanması veya o usulle doğrudan elde edilen ürünlerin satışa sunulması.

4. Lisans Sınırlarının Aşılması: Patent sahibi ile yapılan lisans sözleşmesindeki hakların kapsamının (coğrafi alan, süre, miktar vb.) aşılması suretiyle patentli teknolojinin kullanılması.

5. İştirak ve Yardım: Patent hakkına tecavüz niteliğindeki fiillere ortak olunması, bu fiillerin işlenmesine imkân sağlanması, kolaylık gösterilmesi veya başkalarının bu yönde teşvik edilmesi.

Patent veya faydalı model hakkına tecavüz sayılan fiiller

MADDE 141- (1) Aşağıdaki fiiller, patent veya faydalı model hakkına tecavüz sayılır:

a) Patent veya faydalı model sahibinin izni olmaksızın buluş konusu ürünü kısmen veya tamamen üretme sonucu taklit etmek.

b) Kısmen veya tamamen taklit suretiyle meydana getirildiğini bildiği ya da bilmesi gerektiği hâlde tecavüz yoluyla üretilen buluş konusu ürünleri satmak, dağıtmak veya başka bir şekilde ticaret alanına çıkarmak ya da bu amaçlar için ithal etmek, ticari amaçla elde bulundurmak, uygulamaya koymak suretiyle kullanmak veya bu ürünle ilgili sözleşme yapmak için öneride bulunmak.

c) Patent sahibinin izni olmaksızın buluş konusu usulü kullanmak veya bu usulün izinsiz olarak kullanıldığını bildiği ya da bilmesi gerektiği hâlde buluş konusu usulle doğrudan doğruya elde edilen ürünleri satmak, dağıtmak veya başka bir şekilde ticaret alanına çıkarmak ya da bu amaçlar için ithal etmek, ticari amaçla elde bulundurmak, uygulamaya koymak suretiyle kullanmak veya bu ürünlerle ilgili sözleşme yapmak için öneride bulunmak.

ç) Patent veya faydalı model hakkını gasp etmek.

d) Patent veya faydalı model sahibi tarafından sözleşmeye dayalı lisans veya zorunlu lisans yoluyla verilmiş hakları izinsiz genişletmek veya bu hakları üçüncü kişilere devretmek.

(2) Patent konusunun, bir ürün veya maddenin elde edilmesine ilişkin bir usul olması hâlinde mahkeme, aynı ürün veya maddeyi elde etme usulünün patent konusu usulden farklı olduğunu ispat etmesini davalıdan isteyebilir. Patent konusu usulle elde edilen ürün veya maddenin yeni olması hâlinde, patent sahibinin izni olmadan üretilen aynı her ürün veya maddenin, patent konusu usulle elde edilmiş olduğu kabul edilir. Aksini iddia eden kişi bunu ispat etmekle yükümlüdür. Bu durumda, davalının üretim ve işletme sırlarının korunmasındaki haklı menfaati göz önünde tutulur.

(3) Patent başvurusunun veya faydalı model başvurusunun 97 nci maddeye göre yayımlandığı tarihten itibaren, patent başvurusu veya faydalı model başvurusu sahibi, buluşa vaki tecavüzlerden dolayı dava açmaya yetkilidir. Tecavüz eden, başvurudan veya kapsamından haberdar edilmiş ise başvurunun yayımlanmış olmasına bakılmaz. Tecavüz edenin kötüniyetli olduğuna mahkeme tarafından hükmolunursa, yayımdan önce de tecavüzün varlığı kabul edilir.

(4) Mahkeme, 99 uncu maddenin üçüncü veya yedinci fıkrası ile 143 üncü maddenin onuncu veya onikinci fıkrası uyarınca yapılan yayımdan önce, öne sürülen iddiaların geçerliliğine ilişkin olarak karar veremez.

Hangi Durumlar Patent Hakkına Tecavüz Sayılmaz? (İstisnalar)

Her izinsiz kullanım patent ihlali anlamına gelmez. Kanunda bazı istisnalar öngörülmüştür:

• Özel ve Ticari Olmayan Amaçlar: Patentli buluşun tamamen kişisel ihtiyaçlar için, ticari amaç güdülmeden kullanılması.

• Deney ve Araştırma Amaçlı Kullanımlar: Patent konusu buluş üzerinde yapılan bilimsel deneyler ve araştırma faaliyetleri.

• Eczane İstisnası: Doktor reçetelerinin eczanelerde bireysel olarak hazırlanması ve bu reçetelerin uygulanması.

Hukuki ve Cezai Sonuçları Nelerdir?

Patent hakkı sahibi, patentine tecavüz edilmesi durumunda hem hukuk mahkemelerinde büyük tazminat davaları açabilir hem de savcılığa suç duyurusunda bulunabilir:

• Hukuki Yaptırımlar (SMK Kapsamında):

  • Tecavüzün Önlenmesi ve Giderilmesi: İhlalin durdurulması, patentli teknolojiyi haksız kullanan makinelerin, kalıpların veya ürünlerin üzerindeki patent haklarına tecavüz oluşturan unsurların kaldırılması, gerekirse bu ürünlere el konulması ve imha edilmesi.

  • Maddi ve Manevi Tazminat: Patent sahibinin uğradığı ekonomik zararın (yoksun kalınan kazanç ve lisans bedelleri dahil) ve patent itibarının zedelenmesi nedeniyle manevi zararın tazmini (SMK 149-151 maddeleri uyarınca katlı tazminat hesaplamaları söz konusu olabilir).

• Cezai Yaptırımlar (SMK Madde 33):

  • Başkasının patent hakkına tecavüz ederek patentli ürünü veya usulü taklit eden, üreten, satan veya ticari amaçla bulunduran kişiler hakkında şikayete bağlı olarak hapis ve adli para cezaları öngörülmüştür.

YARGITAY KARARLARI

 Yargıtay 11. Hukuk Dairesi Esas Numarası: 2021/5120 Karar Numarası: 2022/4300

Olay Özeti: Davacı şirket, kendisine ait tescilli patentin konusunu oluşturan sanayi makinelerinin ve üretim tekniklerinin davalı tarafça izinsiz olarak kopyalandığını, benzer makinelerin üretilerek piyasaya sürüldüğünü iddia etmiştir. Davacı, bu durumun patent hakkına tecavüz teşkil ettiğini belirterek tecavüzün durdurulmasını, maddi ve manevi tazminat ile makinelerin imhasını talep etmiştir. Davalı ise üretilen makinelerin patent kapsamındaki teknolojiye uymadığını ve farklı teknik özellikler barındırdığını savunmuştur.

Yargıtayın Değerlendirmesi: Yargıtay ilgili dairesi, patent hakkına tecavüzün tespiti için teknik inceleme (bilirkişi heyeti raporu) yapılması gerektiğini, patent istemlerinde (claims) yer alan teknik özelliklerin aynen veya eşdeğer unsurlarla taklit edilip edilmediğinin incelenmesi gerektiğini belirtmiştir. Patentli buluşun özünü oluşturan teknik unsurların izinsiz olarak kullanılmasının açık bir patent ihlali olduğunu vurgulayarak, yerel mahkemenin eksik incelemeyle verdiği kararı bozmuştur.

2. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu Esas Numarası: 2017/11-1450 Karar Numarası: 2020/610

Olay Özeti: Davacı patent sahibi, davalı şirketin patentli bir üretim usulünü (yöntemini) izinsiz olarak fabrikasında uyguladığını ve bu yöntemle elde edilen ürünleri piyasaya sürdüğünü ileri sürerek SMK m. 141 kapsamında patent hakkına tecavüz davası açmıştır. Davalı taraf, kullanılan yöntemin kamuya mal olmuş standart bir teknik olduğunu ve patentin hükümsüzülmesi gerektiğini savunmuştur.

Yargıtayın Değerlendirmesi: Hukuk Genel Kurulu, usul (yöntem) patentlerine tecavüz hallerinde, patentli usulle elde edilen ürünlerin satışa sunulmasının veya ticari amaçla bulundurulmasının da tecavüz teşkil edeceğini netleştirmiştir. Davalı taraf ayrı bir “hükümsüzlük davası” açmadığı sürece, eldeki patent belgesinin geçerliliğini koruduğunu ve koruma sağladığını belirtmiştir. Tazminat hesaplanmasında, patent sahibinin yoksun kaldığı kazancın ve lisans rayiç bedelinin SMK hükümleri uyarınca hakkaniyete uygun şekilde hesaplanması gerektiğini onamıştır.

3. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi Esas Numarası: 2020/3100 Karar Numarası: 2021/2850

Olay Özeti: Bir patent sahibinin, patentli ürünlerin satışı için verdiği lisans sözleşmesinin süresi dolmasına rağmen, davalı tarafın aynı ürünü üretmeye ve satmaya devam ettiği tespit edilmiştir. Patent sahibi, lisans sözleşmesi sona ermesine rağmmen izinsiz üretime devam eden şirkete karşı patent hakkına tecavüzün ref’i ve tazminat davası açmıştır.

Yargıtayın Değerlendirmesi: Yargıtay kararında, lisans sözleşmesinin sona ermesinden sonra veya sözleşmede belirlenen coğrafi/miktarsal sınırların dışına çıkılarak yapılan üretim ve satışların doğrudan “patent hakkına tecavüz” oluşturacağını vurgulamıştır. Hak sahibinin açık yazılı izni olmaksızın gerçekleştirilen her türlü ticari faaliyetin hukuka aykırı olduğunu belirterek, izinsiz geçen dönem için katlı tazminat koşullarının oluştuğuna hükmetmiştir.