Hukuk Makaleleri

Evliliğin Butlanı Sebepleri Nelerdir? – Türk Medeni Hukukunda Geçersiz Evlilik Halleri

Evliliğin Butlanı: Mutlak ve Nispi Butlan Sebepleri

Evliliğin butlanı, evlenmenin kuruluşunda kanunun aradığı şartların bulunmaması veya eşin iradesini sakatlayan ağır bir hukuka aykırılık sebebiyle evliliğin iptal edilmesidir. Uygulamada sık yapılan hata, butlanı “nikâh hiç olmamış sayılır” şeklinde özetlemektir. Oysa Türk Medenî Kanunu’na göre mutlak butlan hâlinde bile evlilik, hâkim kararına kadar geçerli evliliğin sonuçlarını doğurmaya devam eder.[1]

Bu ayrım özellikle miras, mal rejimi, çocukların hukuki durumu ve dava açma süresi bakımından önem taşır. Aile hukukunun genel çerçevesi için Boşanma ve Aile Hukuku sayfası incelenebilir; butlan kavramının sözleşmeler hukukundaki kullanımı ise genel olarak farklı sonuçlar doğurur.

Evliliğin butlanı ne demektir?

Türk Medenî Kanunu, evlenmenin geçersizliğini iki ana başlık altında düzenler: mutlak butlan ve nispi butlan. Mutlak ve nispi butlan arasındaki farklar ile mutlak butlanın hukuki sonuçlarını ayrıntılı olarak Mutlak butlan nedir inceleyebilirsiniz. Mutlak butlan, kamu düzenini ilgilendiren ağır sakatlıklarda gündeme gelir; nispi butlan ise daha çok eşin iradesini sakatlayan yanılma, aldatma, korkutma veya evlenme anındaki geçici ayırt etme gücü yokluğu gibi hâllerde söz konusu olur.[1]

Kanun ayrıca iki önemli noktayı açıkça düzenler: Kadının bekleme süresine uymadan evlenmesi tek başına butlan sebebi değildir; yine evlendirmeye yetkili memur önünde yapılan bir evlilikte diğer şekil kurallarına aykırılık da tek başına butlan doğurmaz.[1]

Mutlak butlan sebepleri

Türk Medenî Kanunu’na göre aşağıdaki hâller mutlak butlan sebebidir: eşlerden birinin evlenme sırasında evli olması, eşlerden birinin evlenme sırasında sürekli bir sebeple ayırt etme gücünden yoksun bulunması, eşlerden birinde evlenmeye engel olacak derecede akıl hastalığı bulunması ve eşler arasında evlenmeye engel olacak derecede hısımlığın bulunması.[1]

  • Evliyken ikinci evlilik yapılması: Boşanma kararı kesinleşmeden veya önceki evlilik başka bir nedenle sona ermeden yapılan ikinci resmi nikâh mutlak butlan sebebidir.[1]

  • Sürekli ayırt etme gücü yokluğu: Evlilik anında geçici değil sürekli bir sebeple ayırt etme gücü bulunmaması, mutlak butlan sebebi olabilir. Burada belirleyici olan, kişinin evlenme tarihindeki durumu ve bunun tıbbî olarak ortaya konulmasıdır.[1][5]

  • Evlenmeye engel olacak derecede akıl hastalığı: Her ruhsal rahatsızlık otomatik olarak bu sonuca götürmez; evlenmeye engel derecenin, evlenme tarihine göre değerlendirilmesi gerekir.[1][5]

  • Yakın hısımlık: Kanunun evlenmeye engel saydığı derecede kan veya kayın hısımlığı bulunan kişiler arasındaki evlilik de mutlak butlan kapsamındadır.[1]

Mutlak butlan davasını Cumhuriyet savcısı resen açabilir; ayrıca ilgisi olan herkes de dava açabilir. Kanun, bazı özel durumlarda dava hakkını ayrıca düzenler. Ayrıca evliyken yeniden evlenen kişinin önceki evliliği, butlan kararı verilmeden önce sona ermiş ve ikinci evlilikte diğer eş iyi niyetli ise ikinci evliliğin butlanına karar verilemez.[1]

Nispi butlan sebepleri ve süreler

Nispi butlan, evliliğin kendiliğinden geçersiz olduğu anlamına gelmez. Evlilik, iptal kararı verilinceye kadar geçerlidir ve dava hakkı kanunda gösterilen kişilere tanınmıştır. TMK’da düzenlenen başlıca sebepler; evlenme sırasında geçici bir sebeple ayırt etme gücünden yoksun olma, yanılma, aldatma ve korkutmadır.[1]

Tür Dayanak Kim dava açabilir? Süre Tipik örnek
Mutlak butlan TMK m.145 ve ilgili hükümler [1] Cumhuriyet savcısı ve ilgisi olan kişiler; bazı hâllerde kanunda özel düzenleme vardır [1] Kanunda yer alan hak düşürücü süreler, mutlak butlan için değil nispi butlan için öngörülmüştür [1] Evliyken ikinci nikâh, yakın hısımlık, sürekli ayırt etme gücü yokluğu [1]
Nispi butlan TMK m.148-152 [1] Kural olarak kanunda belirtilen eş; bazı durumlarda diğer ilgili kişiler de dava açabilir [1] İptal sebebinin öğrenilmesinden veya korkunun etkisinin kalkmasından itibaren altı ay; her hâlde evlenmeden itibaren beş yıl [1] Önemli nitelikte yanılma, ağır tehlikeli hastalığın gizlenmesi, ağır tehdit [1]

Nispi butlan bakımından en çok karıştırılan konu süredir. Kanun, iptal davası açma hakkının iptal sebebinin öğrenildiği veya korkunun etkisinin ortadan kalktığı tarihten başlayarak altı ay ve her hâlde evlenmenin üzerinden beş yıl geçmekle düşeceğini düzenler.[1]

Nispi butlana örnek olabilecek durumlar

  • Evlenme sırasında geçici bir sebeple ayırt etme gücünün bulunmaması; örneğin olayın özelliğine göre bilinci etkileyen geçici bir durumun ispatlanması.[1]

  • Evlendiği kişinin kim olduğu veya onda bulunduğu sanılan çok önemli bir nitelik konusunda yanılma.[1]

  • Eşin namus ve onuru hakkında doğrudan doğruya kendisi veya bilgisi dâhilindeki bir başkası tarafından aldatılma.[1]

  • Davacının veya altsoyunun sağlığı için ağır tehlike oluşturan bir hastalığın evlilikten önce gizlenmesi.[1]

  • Kendisinin veya yakınlarından birinin hayatı, sağlığı ya da namus ve onuruna yönelik pek yakın ve ağır bir tehlike ile korkutularak evlenmeye razı edilme.[1]

Dava nasıl açılır, mahkeme neye bakar?

Evliliğin butlanı davaları aile hukukundan doğduğu için görevli mahkeme kural olarak Aile Mahkemesidir.[2] Evlenmenin butlanı davasında yetki ve yargılama usulü bakımından ise boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır.[1]

  1. Önce hukuki sebep doğru belirlenir. Olay mutlak butlan mı, nispi butlan mı, yoksa aslında boşanma sebebi mi; bu ayrım dava hakkını ve süreyi doğrudan etkiler.[1]

  2. Deliller toplanır. Nüfus kayıtları, evlenme dosyası, sağlık kurulu raporları, tanık beyanları ve varsa ceza veya vesayet dosyaları önem taşır.[3][4][5]

  3. Evlilik tarihindeki durum incelenir. Özellikle akıl hastalığı veya ayırt etme gücü tartışmalarında, sonradan alınan her rapor tek başına yeterli görülmeyebilir; mahkeme evlenme tarihine yönelik tıbbî değerlendirme arar.[4][5]

  4. Süre denetimi yapılır. Nispi butlanda altı aylık ve beş yıllık hak düşürücü süreler geçerse dava reddedilebilir.[1]

  5. Kararın sonuçları ayrıca değerlendirilir. Çocukların statüsü, iyi niyetli eşin kişisel durumu, mal rejimi ve nafaka gibi sonuçlar butlan kararıyla birlikte önem kazanır.[1]

Butlan kararının sonuçları

Kanun, butlanın sonuçlarını da özel olarak düzenler. Batıl bir evlilik ancak hâkimin kararıyla sona erer; mutlak butlanda bile evlilik, karara kadar geçerli evliliğin sonuçlarını doğurmaya devam eder.[1]

  • Çocuklar yönünden: Mahkemece butlanına karar verilen evlilikten doğan çocuklar, ana ve baba iyi niyetli olmasa bile evlilik içinde doğmuş sayılır.[1]

  • İyi niyetli eş yönünden: Evlenirken iyi niyetli bulunan eş, bu evlenme ile kazanmış olduğu kişisel durumunu korur.[1]

  • Mali sonuçlar yönünden: Mal rejiminin tasfiyesi, tazminat, nafaka ve soyadı hakkında boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır.[1]

  • Usul yönünden: Yetki ve yargılama usulünde boşanmaya ilişkin hükümler esas alınır.[1]

Yargıtay ve Yüksek Mahkeme Kararları

  • Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2024/5354, K. 2024/7662, 22.10.2024 Kararda, kişinin önceki evliliği devam ederken yaptığı ikinci evliliğin TMK m.145 kapsamında mutlak butlan sebebi oluşturduğu kabul edilmiş ve butlan kararı onanmıştır. Özellikle önceki evliliğin gerçekten sona erip ermediğinin nüfus ve dava dosyaları üzerinden denetlenmesi gerektiği görülmektedir.[3]
  • Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2015/2958, K. 2015/8906, 30.04.2015 Daire, davacının ruhsal rahatsızlığı ileri sürülmüşse taraf ehliyeti ve vesayet ihtiyacının öncelikle incelenmesi gerektiğini vurgulamıştır. Bu karar, butlan davalarında yalnız sonuca değil, davayı kimin ve hangi ehliyetle yürüttüğüne de bakıldığını gösterir.[4]
  • Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2015/167, K. 2015/1328, 13.05.2015 Kurul, evlenmeye engel olacak derecede akıl hastalığı veya sürekli ayırt etme gücü yokluğu iddiasında, evlenme tarihine ilişkin tıbbî değerlendirmenin gerekli olduğunu belirtmiştir. Evlenmeden önce ya da sonra alınmış raporlar, evlenme anındaki durumu göstermiyorsa tek başına yeterli sayılmamıştır.[5]

Sık Sorulan Sorular

Butlan ile boşanma aynı şey midir?

Hayır. Boşanma, geçerli kurulmuş bir evliliğin sona erdirilmesidir; butlan ise evliliğin kuruluşundaki ağır sakatlıklar veya irade bozuklukları sebebiyle iptalidir. Buna rağmen mutlak butlanda bile evlilik, hâkim kararına kadar geçerli evliliğin sonuçlarını doğurmaya devam eder.[1]

Evliyken ikinci kez evlenen kişinin ikinci evliliği kendiliğinden ortadan kalkar mı?

Kural olarak hayır; butlan kararı mahkemece verilir. Ancak bu durum mutlak butlan sebebi olduğundan Cumhuriyet savcısı da dava açabilir ve ilgisi olan kişiler de mahkemeden karar isteyebilir.[1][3]

İddet süresine uymadan yapılan evlilik iptal edilir mi?

Hayır. Türk Medenî Kanunu, kadının bekleme süresi bitmeden evlenmesinin tek başına evlenmenin butlanını gerektirmediğini açıkça söyler.[1]

Hileyi sonradan öğrenirsem ne kadar sürem var?

Nispi butlan sebeplerinde dava hakkı, iptal sebebinin öğrenilmesinden veya korkunun etkisinin kalkmasından itibaren altı ay içinde kullanılmalıdır. Her durumda evlenmenin üzerinden beş yıl geçince dava hakkı düşer.[1]

Somut olayın mutlak butlan, nispi butlan veya boşanma sebebi oluşturup oluşturmadığı her dosyada ayrıca değerlendirilir. Özellikle sağlık raporu, nüfus kaydı, önceki evlilik durumu ve dava süresi gibi konular sonuca doğrudan etki ettiğinden, işlem yapılmadan önce güncel mevzuat ve dosya içeriği birlikte incelenmeli; gerektiğinde hukuki destek alınmalıdır.

Kaynaklar

  1. Türk Medenî Kanunu (4721)
  2. 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun
  3. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2024/5354, K. 2024/7662, 22.10.2024
  4. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2015/2958, K. 2015/8906, 30.04.2015
  5. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2015/167, K. 2015/1328, 13.05.2015

Yeni yazılardan haberdar olun

Hukuk alanındaki yeni yazılarımızı e-posta ile alın. Dilediğiniz zaman tek tıkla ayrılabilirsiniz.

Call Now Button

Çerez tercihleri · Çerez ve aydınlatma metni