Ceza Davalarında Cezanın Belirlenmesi ve İndirim Nedenleri: Haksız Tahrik, Takdiri İndirim ve Sanık Lehine Hükümlerin Uygulanması

Ceza yargılamasında sanığın mahkûmiyetine karar verilmesi, cezanın doğrudan suç tipinde yazılı miktar üzerinden uygulanacağı anlamına gelmez. Bir suçun işlendiğinin sabit görülmesinden sonra mahkeme tarafından öncelikle temel ceza belirlenmekte, ardından somut olayda mevcut olan ceza artırımı ve indirim nedenleri sırasıyla uygulanarak sonuç ceza bulunmaktadır.

Bu nedenle aynı suçtan yargılanan iki sanığın sonuçta farklı miktarlarda ceza alması mümkündür. Suçun işleniş şekli, meydana gelen zarar, failin kastının yoğunluğu, haksız tahrik, teşebbüs, yardım etme, etkin pişmanlık, yaş küçüklüğü ve takdiri indirim gibi birçok unsur sonuç cezayı doğrudan etkileyebilmektedir.

Cezanın belirlenmesi hâkimin sınırsız ve denetimsiz takdirine bırakılmış değildir. TCK m.61 cezanın hangi ölçütlere göre ve hangi sıra takip edilerek belirleneceğini düzenlemekte; CMK m.230 ise mahkemenin cezanın belirlenmesine ilişkin değerlendirmesini gerekçeli kararında açıklamasını zorunlu kılmaktadır.

1. Ceza Nasıl Belirlenir?

Türk Ceza Kanunu’nun 61. maddesine göre hâkim öncelikle ilgili suç bakımından kanunda öngörülen alt ve üst sınırlar arasında bir temel ceza belirler.

Bu belirleme yapılırken;

suçun işleniş biçimi, suçun işlenmesinde kullanılan araçlar, suçun işlendiği zaman ve yer, suç konusunun önem ve değeri, meydana gelen zarar veya tehlikenin ağırlığı, failin kast veya taksire dayalı kusurunun ağırlığı ile failin amaç ve saiki dikkate alınır.

Örneğin cezası “bir yıldan üç yıla kadar hapis” olarak öngörülen bir suçta mahkemenin herhangi bir gerekçe göstermeden doğrudan üç yıl hapis cezasına hükmetmesi mümkün değildir. Alt sınırdan uzaklaşılacaksa bunun somut olayla bağlantılı ve denetlenebilir bir gerekçesi bulunmalıdır.

Buna karşılık eylemin basit biçimde gerçekleştirilmesi, zararın sınırlı olması, kastın yoğun olmaması ve suçun işlenişinde olağanüstü bir ağırlığın bulunmaması gibi durumlar savunma tarafından temel cezanın alt sınırdan belirlenmesi yönünde ileri sürülebilir.

Dolayısıyla ceza savunmasının ilk basamağı yalnızca “indirim hükümleri uygulansın” demek değildir. Öncelikle temel cezanın mümkün olan en düşük seviyeden kurulması sağlanmaya çalışılmalıdır.

2. Savcının ve Hâkimin Rolü Aynı Değildir

Ceza yargılamasında Cumhuriyet savcısı iddia makamıdır. Savcı, dosyadaki delilleri değerlendirerek suçun oluştuğunu düşünüyorsa sanığın hangi suçtan ve hangi hükümlere göre cezalandırılması gerektiğine ilişkin görüşünü ortaya koyabilir. Kovuşturmanın sonunda sunulan esas hakkındaki mütalaada haksız tahrik, teşebbüs, etkin pişmanlık veya diğer indirim hükümlerinin uygulanması ya da uygulanmaması yönünde görüş bildirmesi mümkündür.

Ancak olağan ceza yargılamasında cezayı belirleyen Cumhuriyet savcısı değil, mahkemedir.

CMK m.217 uyarınca hâkim kararını duruşmada ortaya konulan ve tartışılan delillere dayanarak oluşturduğu vicdani kanaate göre verir. CMK m.225 uyarınca da mahkeme fiilin hukuki nitelendirilmesinde iddia ve savunmanın hukuki görüşleriyle bağlı değildir.

Bu nedenle savcı;

“Sanık hakkında TCK m.29 haksız tahrik hükümleri uygulanmasın.”

şeklinde mütalaa vermiş olsa dahi mahkeme dosyadaki delillerden haksız tahrik şartlarının gerçekleştiği sonucuna ulaşırsa indirim uygulayabilir.

Aynı şekilde savcının indirim talep etmiş olması da hâkimi otomatik olarak bağlamaz.

Burada savunma açısından önemli olan husus, esas hakkındaki mütalaaya karşı verilen savunmada her bir indirim nedeninin somut delillerle ve ayrı başlıklar altında açıklanmasıdır.

3. Haksız Tahrik Nedir?

Cezayı önemli ölçüde azaltabilen kurumlardan biri TCK m.29’da düzenlenen haksız tahriktir.

Kanuna göre, haksız bir fiilin meydana getirdiği hiddet veya şiddetli elemin etkisi altında suç işleyen kişinin cezasında indirim yapılır. Müebbet ve ağırlaştırılmış müebbet hapis cezalarında özel ceza aralıkları öngörülmüş; diğer suçlarda ise cezanın dörtte birinden dörtte üçüne kadar indirilmesine imkân tanınmıştır.

Haksız tahrikin uygulanabilmesi bakımından uygulamada temelde dört unsur araştırılmaktadır:

Birincisi, mağdurdan kaynaklanan haksız bir fiilin bulunmasıdır.

İkincisi, bu fiilin sanık üzerinde hiddet veya şiddetli elem meydana getirmiş olmasıdır.

Üçüncüsü, sanığın işlediği suçun bu psikolojik durumun etkisi altında gerçekleştirilmiş olmasıdır.

Dördüncüsü ise tepki niteliğindeki suç ile haksız fiil arasında bağlantı bulunmasıdır.

Yargıtay Ceza Genel Kurulu da haksız tahrik bakımından haksız fiilin varlığı, failin öfke veya şiddetli elem etkisine girmesi, suçun bu ruh hâlinin tepkisi olması ve tahriki oluşturan hareketin mağdurdan kaynaklanması kriterlerini esas almaktadır.

Haksız Tahrikte En Önemli Konu: İlk Haksız Hareket

Özellikle kavga, yaralama, tehdit ve öldürme dosyalarında en kritik sorunlardan biri ilk haksız hareketin hangi taraftan geldiğidir.

Kamera kayıtları, tanık anlatımları, mesajlar, telefon görüşmeleri, olaydan önceki tehditler ve tarafların olay öncesindeki davranışları bu nedenle son derece önemlidir.

İlk haksız hareket sanıktan gelmişse kural olarak sanığın kendi oluşturduğu tahrik ortamından faydalanması mümkün değildir. Bununla birlikte Yargıtay uygulamasında karşı tarafın daha sonra verdiği tepkinin ilk harekete kıyasla olağanüstü ölçüde ağırlaşması ve etki-tepki dengesinin sanık lehine bozulması hâlinde haksız tahrik hükümlerinin yine gündeme gelebileceği kabul edilmektedir.

Bu nedenle ceza dosyalarında yalnızca “ilk yumruğu kim attı?” sorusuyla yetinilmemeli; olayın başlangıcından sonuna kadar bütün gelişimi ortaya konulmalıdır.

4. Haksız Tahrik İndiriminin Oranı Nasıl Belirlenir?

TCK m.29 diğer süreli cezalar bakımından hâkime geniş bir aralık bırakmaktadır: 1/4 ile 3/4 arasında indirim.

Dolayısıyla haksız tahrikin varlığının kabul edilmesi tek başına yeterli değildir. İndirimin hangi oranda uygulanacağı da sonuç ceza açısından son derece önemlidir.

Örneğin 8 yıl olarak belirlenen bir cezada;

1/4 indirim uygulanması hâlinde ceza 6 yıla,

1/2 indirim uygulanması hâlinde ceza 4 yıla,

3/4 indirim uygulanması hâlinde ise ceza 2 yıla

kadar düşebilmektedir.

Bu nedenle savunmada yalnızca “TCK m.29 uygulansın” denilmesi yerine tahrikin ağırlığı nedeniyle üst hadden indirim uygulanması gerektiği ayrıca gerekçelendirilmelidir.

Mağdurun uzun süredir devam eden tehditleri, ağır hakaretleri, fiziksel saldırıları, sanığa veya yakınlarına yönelik eylemleri, olayın hemen öncesinde gerçekleştirdiği davranışlar ve sanık üzerinde oluşturduğu psikolojik etki indirim oranının belirlenmesinde önem taşıyabilir.

İlk haksız hareketin hangi taraftan geldiğinin kesin olarak belirlenemediği bazı uyuşmazlıklarda Yargıtay uygulamasında sanık lehine tahrik kabul edilmekle birlikte indirimin alt orandan yapılmasına ilişkin kararlar bulunmaktadır.

5. Takdiri İndirim – TCK m.62 Nedir?

Kamuoyunda çoğu zaman “iyi hâl indirimi” olarak ifade edilen kurum, esasen TCK m.62 takdiri indirim nedenidir.

TCK m.62 uyarınca fail lehine takdiri indirim nedenlerinin bulunması hâlinde diğer cezalar altıda birine kadar indirilebilir. Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası müebbet hapse, müebbet hapis cezası ise 25 yıl hapis cezasına çevrilir.

Ancak TCK m.62’nin 2022 yılında 7406 sayılı Kanun ile değiştirilmiş olması özellikle önemlidir.

Güncel düzenlemeye göre hâkim;

failin geçmişini,

sosyal ilişkilerini,

fiilden sonraki ve yargılama sürecindeki pişmanlığını gösteren davranışlarını

ve cezanın failin geleceği üzerindeki muhtemel etkilerini

değerlendirebilir.

Buna karşılık yalnızca mahkemeyi etkilemeye yönelik şeklî tutum ve davranışlar takdiri indirim nedeni sayılamaz. Kanun ayrıca indirimin gerekçelerinin kararda gösterilmesini zorunlu tutmaktadır.

Dolayısıyla eski uygulamada kamuoyunda sıklıkla dile getirilen “kravat taktı, iyi hâl indirimi aldı” şeklindeki yaklaşım güncel TCK m.62’nin mantığını doğru yansıtmamaktadır.

Mahkemenin sanığın somut olarak hangi davranışını neden takdiri indirim nedeni kabul ettiğini açıklaması gerekir.

6. Sanık TCK m.62 İndiriminden Nasıl Yararlanabilir?

TCK m.62 uygulamasında savunmanın yapması gereken, sanığın kişisel durumunu ve fiilden sonraki davranışlarını dosyaya somut şekilde yansıtmaktır.

Örneğin;

sanığın daha önceki yaşam biçimi ve sosyal ilişkileri, sabıka durumu, düzenli çalışma hayatı, ailevi ve sosyal sorumlulukları, olay sonrasında zararın azaltılması yönündeki davranışları, mağdurun zararının giderilmesi, kolluk veya sağlık ekiplerine haber verilmesi, gerçek anlamda pişmanlık gösteren davranışları ve cezanın kişinin geleceği üzerindeki etkileri

dosya kapsamında değerlendirmeye sunulabilir.

Ancak burada önemli olan yapay bir duruşma davranışı yaratmak değil, mevcut olumlu hususları delillendirmektir.

Örneğin zararın giderildiği ileri sürülüyorsa banka dekontu; sanığın düzenli çalıştığı söyleniyorsa SGK kaydı veya işyeri belgesi; sosyal ve ailevi yükümlülükleri bulunuyorsa bunlara ilişkin belgeler savunmaya eklenebilir.

TCK m.62 konusunda mahkemenin takdir yetkisi bulunmakla birlikte bu yetki sınırsız değildir. Uygulama veya uygulamama gerekçesinin hukuka, dosya kapsamına ve objektif verilere dayanması gerekir. Yüksek yargı kararlarında da bu takdirin denetlenebilir bir gerekçeye dayanması gerektiği vurgulanmaktadır.

7. Suça Teşebbüs de Cezayı Önemli Ölçüde Azaltabilir

Bir suçun tamamlanmasıyla teşebbüs aşamasında kalması arasında sonuç ceza bakımından önemli fark bulunmaktadır.

TCK m.35’e göre kişi işlemeyi kastettiği suçun icrasına doğrudan doğruya başlamış ancak elinde olmayan nedenlerle suçu tamamlayamamışsa teşebbüsten sorumlu tutulur.

Süreli cezalar bakımından meydana gelen zarar veya tehlikenin ağırlığı dikkate alınarak cezada dörtte birden dörtte üçe kadar indirim yapılabilir.

Dolayısıyla savunma bakımından suçun tamamlanıp tamamlanmadığının doğru tespit edilmesi son derece önemlidir.

Özellikle öldürmeye teşebbüs, yağmaya teşebbüs, dolandırıcılığa teşebbüs gibi suçlarda teşebbüs hükümlerinin uygulanması sonuç cezayı ciddi şekilde değiştirebilir.

8. Yardım Eden Sıfatı da Sonuç Cezayı Değiştirebilir

Birden fazla kişinin bulunduğu suçlarda herkesin otomatik olarak “müşterek fail” kabul edilmesi doğru değildir.

Sanığın suç üzerinde ortak hâkimiyet kurup kurmadığı, fiilin icrasına doğrudan katılıp katılmadığı veya yalnızca suçun işlenmesine yardımcı olup olmadığı belirlenmelidir.

Sanığın eylemi müşterek faillik değil yardım etme kapsamında kalıyorsa TCK m.39 hükümlerinin uygulanması gündeme gelebilir ve bu durum cezada önemli bir düşüş meydana getirebilir.

Bu nedenle çok sanıklı dosyalarda savunmanın yalnızca suçun işlenmediğini ileri sürmekle yetinmeyerek alternatif olarak;

“Mahkemenin aksi kanaatte olması hâlinde müvekkilin eyleminin müşterek faillik değil yardım etme kapsamında değerlendirilmesi gerekir.”

şeklinde kademeli savunma kurması önemlidir.

9. Etkin Pişmanlık Hükümleri Ayrıca Araştırılmalıdır

Etkin pişmanlık, TCK m.62’deki takdiri indirimden farklı bir kurumdur.

Kanunda açıkça öngörülen bazı suçlarda failin suçtan sonra gerçekleştirdiği belirli davranışlar nedeniyle ceza tamamen kaldırılabilir veya belirli oranlarda indirilebilir.

Özellikle malvarlığına karşı bazı suçlar, uyuşturucu suçları, örgüt suçları ve kanunun özel olarak etkin pişmanlık düzenlediği diğer suçlarda bu hükümler mutlaka ayrıca araştırılmalıdır.

Buradaki temel kural şudur:

Etkin pişmanlık her suçta uygulanmaz.

Hangi suç bakımından hangi aşamada ve hangi davranışın etkin pişmanlık oluşturduğu ilgili suç maddesi özelinde incelenmelidir.

10. İndirimlerin Uygulanmasında Kanuni Bir Sıra Vardır

Mahkeme indirimleri istediği sırayla yapamaz.

TCK m.61/5 uyarınca temel cezanın belirlenmesinden sonra sırasıyla;

teşebbüs, iştirak, zincirleme suç, haksız tahrik, yaş küçüklüğü, akıl hastalığı, cezada indirim yapılmasını gerektiren şahsi sebepler ve en son takdiri indirim nedenleri uygulanarak sonuç ceza belirlenir.

Bu sıralamanın yanlış uygulanması sonuç cezanın hatalı hesaplanmasına neden olabilir ve kanun yolu incelemesinde hukuka aykırılık teşkil edebilir.

Bu sebeple gerekçeli karar incelenirken yalnızca hangi maddelerin uygulandığına değil, hangi sırayla ve hangi ceza miktarı üzerinden uygulandığına da bakılması gerekir.

11. Sanık Lehine Bir Ceza Savunması Nasıl Kurulmalıdır?

Etkili bir ceza savunmasında mesele yalnızca beraat talebinden ibaret görülmemelidir.

Öncelikli savunma elbette suçun oluşmadığı veya sanık tarafından işlenmediği yönünde olabilir. Ancak mahkemenin aksi kanaate ulaşması ihtimaline karşı kademeli hukuki savunma kurulması çoğu zaman sanık lehine son derece önemlidir.

Örneğin savunma şu sistematikle kurulabilir:

Öncelikle sanığın beraati talep edilir.

Mahkemenin mahkûmiyet kanaatinde olması hâlinde suç vasfının sanık lehine olan daha hafif suç kapsamında değerlendirilmesi talep edilir.

Ardından temel cezanın TCK m.61 uyarınca alt sınırdan belirlenmesi istenir.

Şartları mevcutsa teşebbüs veya yardım etme hükümlerinin uygulanması talep edilir.

Dosyada haksız tahrik bulunuyorsa TCK m.29’un uygulanması ve tahrikin ağırlığına göre mümkün olan en yüksek oranda indirim yapılması gerekçelendirilir.

Suça özgü etkin pişmanlık hükümleri varsa ayrıca uygulanması talep edilir.

Son olarak sanığın kişisel ve sosyal durumu, fiilden sonraki pişmanlığını ortaya koyan davranışları ve cezanın geleceği üzerindeki etkileri açıklanarak TCK m.62 takdiri indirim hükümlerinin uygulanması istenir.

Bu yaklaşım, mahkemenin beraat talebini kabul etmemesi ihtimalinde dahi sonuç cezanın sanık lehine mümkün olan en düşük seviyede belirlenmesini sağlayabilecek hukuki zemini oluşturur.

Sonuç

Türk ceza hukukunda mahkûmiyet kararı ile sonuç cezanın belirlenmesi birbirinden farklı aşamalardır. Sanığın eyleminin suç oluşturduğu kabul edilmiş olsa dahi cezanın miktarı belirlenirken temel cezanın tayininden başlayarak çok sayıda sanık lehine hüküm gündeme gelebilir.

Haksız tahrik, teşebbüs, yardım etme, etkin pişmanlık, yaş küçüklüğü, şahsi indirim nedenleri ve TCK m.62 kapsamındaki takdiri indirim hükümleri sonuç cezanın önemli ölçüde azalmasına neden olabilir.

Cumhuriyet savcısı bu hususlarda görüş bildirebilmekle birlikte, olağan ceza yargılamasında nihai değerlendirme ve cezanın belirlenmesi mahkemeye aittir. Mahkeme ise bu yetkisini keyfî biçimde kullanamaz; cezanın neden alt veya üst sınırdan belirlendiğini, hangi indirimlerin neden uygulanıp uygulanmadığını ve sonuç cezaya nasıl ulaşıldığını gerekçelendirmek zorundadır. CMK m.230 da mahkûmiyet hükmünde TCK m.61 ve 62 çerçevesindeki ceza belirleme ve bireyselleştirme değerlendirmelerinin gerekçede gösterilmesini öngörmektedir.

Bu nedenle sanık müdafii açısından en etkili yöntem, yalnızca genel olarak “lehe hükümlerin uygulanmasını” istemek değil; her bir indirim nedenini ayrı ayrı, olayın özellikleri ve dosyadaki delillerle ilişkilendirerek ileri sürmektir.

Özellikle haksız tahrik bakımından mağdurun haksız hareketlerinin niteliği ve ağırlığı; TCK m.62 bakımından ise sanığın geçmişi, sosyal ilişkileri, gerçek anlamda pişmanlık gösteren davranışları ve cezanın geleceği üzerindeki etkileri somutlaştırılmalıdır.

Sonuç itibarıyla ceza yargılamasında başarılı bir savunma, yalnızca “suç işlendi mi?” sorusuna değil, mahkûmiyet ihtimalinde “hangi suç oluştu, temel ceza nereden kurulmalı, hangi indirim hükümleri uygulanmalı ve sonuç ceza ne kadar olmalı?” sorularının tamamına cevap veren savunmadır.