BİR STORY, BİR OYUNCAK, BİR ISRAR: INFLUENCERLARIN ÇOCUKLARA YÖNELİK REKLAMLARINDA HUKUKİ SINIRLAR

BİR STORY, BİR OYUNCAK, BİR ISRAR: INFLUENCERLARIN ÇOCUKLARA YÖNELİK REKLAMLARINDA HUKUKİ SINIRLAR

GİRİŞ

Çocuklara yönelik reklamlar artık yalnızca çizgi film aralarında yayımlanan oyuncak ve şekerleme reklamlarından ibaret değildir. Günümüzde çocuklar; YouTube videoları, TikTok içerikleri, Instagram Reels paylaşımları, canlı yayınlar, dijital oyunlar ve influencerların günlük hayatlarını anlattıkları içerikler aracılığıyla sürekli bir pazarlama iletişimine maruz kalmaktadır.

Influencer reklamlarının geleneksel reklamlardan ayrılan en önemli özelliği, reklam mesajının çocuğun güvendiği, sevdiği ve kendisine yakın gördüğü bir kişi tarafından aktarılmasıdır. Çocuk, izlediği kişinin bir marka tarafından ücretlendirildiğini veya kendisine ücretsiz ürün gönderildiğini her zaman anlayamayabilir. Bu nedenle influencerın “Ben de bunu kullanıyorum”, “anneme hemen aldırdım”, “siz de mutlaka deneyin” veya “bu oyuncağa sahip olmayan çok şey kaçırıyor” şeklindeki ifadeleri, yetişkin tüketiciden farklı olarak çocuk üzerinde daha güçlü bir yönlendirme yaratabilir.

Türk tüketici hukuku, çocukları yaşları ve tecrübe eksiklikleri nedeniyle özel olarak korunması gereken bir tüketici grubu kabul etmektedir. Dolayısıyla çocuklara yönelik influencer reklamlarında yalnızca reklamın doğru olup olmadığına değil; reklamın sunuluş biçimine, kullanılan dile, çocuğun ebeveynine baskı yapmaya yönlendirilip yönlendirilmediğine ve reklamın çocuğun gelişimi üzerindeki muhtemel etkilerine de bakılmalıdır.

Bu alandaki temel ilke şudur:

Çocuk, markanın satışa ulaşmak için kullanabileceği doğrudan bir ikna aracı veya ebeveyn üzerinde baskı kuracak bir pazarlama kanalı hâline getirilemez.

1. ÇOCUKLARA YÖNELİK INFLUENCER REKLAMLARININ HUKUKİ DAYANAKLARI

Çocuklara yönelik ticari reklamların temel hukuki dayanağı 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun’un 61. maddesidir. Bu hüküm uyarınca reklamların genel ahlaka, kamu düzenine ve kişilik haklarına uygun, doğru ve dürüst olması gerekir. Tüketicilerin bilgi ve tecrübe eksikliklerini istismar eden, can ve mal güvenliğini tehlikeye düşüren veya çocukları istismar edici nitelikte bulunan ticari reklamlar yapılamaz.

Ticari Reklam ve Haksız Ticari Uygulamalar Yönetmeliği’nin 5. maddesi de reklamların çocukları istismar eden ifade veya görüntüler içeremeyeceğini, kişilik haklarını zedeleyemeyeceğini ve güvenlik bakımından tehlike yaratabilecek uygulamaları özendiremeyeceğini düzenlemektedir. Aynı Yönetmeliğin 6. maddesine göre reklam, biçimi ve yayımlandığı mecra ne olursa olsun reklam olarak açıkça anlaşılmalı; editoryal veya eğlence içeriğinden ayırt edilebilir olmalıdır.

Çocuklara özgü ayrıntılı hükümler ise Yönetmeliğin 24. maddesinde yer almaktadır. Bu hükümler yalnızca açıkça çocuklara hitap eden reklamları değil, çocukları etkileme ihtimali bulunan ve çocukların yer aldığı reklamları da kapsamaktadır. Bu nedenle içeriğin başlığında “çocuklara özeldir” yazmaması, reklamı çocuklara ilişkin kuralların dışına çıkarmaz.

Ayrıca Yönetmeliğin 28. maddesi gereğince, yaşları veya tecrübesizlikleri nedeniyle özel korunmaya ihtiyaç duyan bir grubun ekonomik davranışının etkilenip etkilenmediği değerlendirilirken genel anlamdaki yetişkin tüketici değil, o grubun ortalama üyesi esas alınır. Başka bir ifadeyle, çocuklara yönelik bir reklamın yanıltıcı olup olmadığı yetişkin bir kişinin anlayış seviyesine göre değil, reklamın yöneldiği yaş grubundaki bir çocuğun algılama kapasitesine göre değerlendirilmelidir.

Influencer reklamları bakımından ayrıca Sosyal Medya Etkileyicileri Tarafından Yapılan Ticari Reklam ve Haksız Ticari Uygulamalar Hakkında Kılavuz uygulanır. Kılavuz uyarınca influencer reklamlarının açık, anlaşılır ve ilk bakışta fark edilebilir olması; ücret, ücretsiz ürün, indirim veya başka bir menfaat bulunan paylaşımlarda ticari ilişkinin açıklanması zorunludur. Influencer, kullanmadığı bir ürünü kullanmış gibi gösteremez ve ispatlanamayan iddialarda bulunamaz.

2. HANGİ PAYLAŞIMLAR ÇOCUKLARA YÖNELİK REKLAM SAYILIR?

Bir paylaşımın çocuklara yönelik olup olmadığı yalnızca influencerın takipçilerinin resmî yaş bilgisine göre belirlenemez. Hukuki değerlendirmede paylaşımın içeriği ve çocuklar üzerindeki muhtemel etkisi birlikte ele alınmalıdır.

Özellikle şu unsurlar paylaşımın çocuklara yönelik veya çocukları etkileme ihtimali bulunan bir reklam olduğunu gösterebilir:

• Reklamı yapılan ürünün oyuncak, çocuk kıyafeti, oyun, uygulama veya çocuk gıdası olması,
• Çizgi film karakterlerinin, oyuncakların veya çocukların sevdiği popüler figürlerin kullanılması,
• Çocuklara özgü hitap biçimi, müzik, kurgu ve görsel efektlere yer verilmesi,
• Videoda çocuk oyuncuların veya çocuk influencerların bulunması,
• “Annenize gösterin”, “babanıza aldırın” gibi ifadelerin kullanılması,
• Çocuğu doğrudan satın alma bağlantısına veya uygulama içi ödeme ekranına yönlendiren çağrıların bulunması,
• İçeriğin ağırlıklı olarak çocukların izlediği bir kanal veya hesap üzerinden yayımlanması.

Yönetmelikte kullanılan “çocukları etkileme olasılığı bulunan reklam” kavramı nedeniyle, reklamın görünüşte ebeveynlere hitap etmesi de tek başına yeterli değildir. Örneğin bir oyuncak reklamında yetişkinlere fiyat bilgisi verilirken çocuklara “bu oyuncak olmadan arkadaşlarınla eğlenemezsin” mesajı aktarılıyorsa çocuklara yönelik reklam hükümleri uygulanabilir. Bu değerlendirme, reklamın tamamının çocuk üzerinde oluşturduğu genel izlenime göre yapılır.

3. ÇOCUKLARA YÖNELİK REKLAMLARDA REKLAM ETİKETİ

Influencerın markadan ücret alması, ücretsiz ürün edinmesi, indirimden yararlanması, etkinliğe davet edilmesi veya satış üzerinden komisyon kazanması hâlinde paylaşımın reklam niteliği açıkça gösterilmelidir.

Çocuklara yönelik içeriklerde reklam açıklamasının yalnızca yetişkinlerin anlayabileceği teknik veya yabancı ifadelerle yapılması yeterli görülmemelidir. “PR”, “gifted”, “collab”, “affiliate” veya açıklama bölümünün sonunda yer alan belirsiz bir etiket, özellikle küçük yaştaki çocukların paylaşımın ticari amacını anlamasını sağlamayabilir.

Açıklama;

• İçeriğin başında,
• Kolay okunabilir büyüklükte,
• Arka plandan ayırt edilebilir biçimde,
• Çocuğun anlayabileceği açık bir dille

yapılmalıdır.

Mevcut Kılavuz, reklam ilişkisinin ilk bakışta fark edilebilmesini ve tüketicinin “daha fazla oku” seçeneğine tıklamak zorunda bırakılmamasını aramaktadır. Video içeriklerinde bilgilendirmenin ilgili reklam bölümünün başında yazılı veya sözlü yapılması öngörülmektedir.

1 Ağustos 2026 tarihinde yürürlüğe girecek değişiklikle, influencerın kazanç, indirimli ürün veya hizmet ya da etkinliğe katılım yoluyla menfaat sağladığı paylaşımlarda reklam niteliğinin anlaşılmasını sağlayacak şekilde “reklam” veya “tanıtım” ibaresinin kullanılması yönetmelik düzeyinde zorunlu hâle gelecektir.

Bununla birlikte içerikte “reklam” yazılması, içeriği diğer yönlerden otomatik olarak hukuka uygun hâle getirmez. Açıkça reklam olduğu belirtilen bir paylaşım da çocuğu ebeveynine baskı yapmaya yönlendiriyor veya gerçek dışı sosyal üstünlük vaat ediyorsa hukuka aykırı olabilir.

4. ÇOCUĞUN EBEVEYNİNE BASKI YAPMASINI SAĞLAYAN REKLAMLAR

Çocuklara yönelik reklamlarda en önemli yasaklardan biri, çocuğun reklamı yapılan ürünü satın almaları için ebeveynlerini veya başka kişileri ikna etmeye doğrudan teşvik edilmesidir.

Bu yasak, uygulamada “pester power” olarak adlandırılan, çocuğun anne veya babasına sürekli ısrar etmesini bir satış yöntemi hâline getiren reklamları kapsamaktadır.

Örneğin influencerın;

• “Bu videoyu hemen annenize gönderin,”
• “Anneniz almıyorsa tekrar tekrar isteyin,”
• “Babanıza bunu almak zorunda olduğunu söyleyin,”
• “Doğum gününüzde kesinlikle bunu isteyin,”
• “Bunu aldırmadan mağazadan çıkmayın”

şeklindeki ifadeleri hukuki risk taşır.

Yönetmeliğin 24. maddesi, çocukların bir mal veya hizmeti edinmek amacıyla ebeveynlerini veya başkalarını ikna etmeye doğrudan teşvik edilmesini açıkça yasaklamaktadır. Aynı madde, ebeveynlerin çocuklarına duyduğu sevgi, bağlılık ve şefkat gibi hassasiyetlerin reklam amacıyla istismar edilmesine de izin vermemektedir.

“Çocuğunuzu gerçekten seviyorsanız bu ürünü almalısınız”, “iyi anneler çocuklarına bunu alır” veya “çocuğunuzu arkadaşlarından geri bırakmayın” şeklindeki mesajlar da ebeveynin sevgi ve sorumluluk duygusunu ticari baskı aracına dönüştürebilir.

5. ÜRÜNE SAHİP OLMAYI SOSYAL ÜSTÜNLÜK OLARAK GÖSTERME YASAĞI

Çocuklara yönelik reklamlar, belirli bir ürüne sahip olmanın çocuğa diğer çocuklara göre fiziksel, sosyal veya psikolojik bir üstünlük sağlayacağı mesajını veremez. Aynı şekilde ürüne sahip olmayan çocuğun dışlanacağı, daha az sevileceği veya arkadaş grubunda değersiz kalacağı izlenimi yaratılamaz.

Bu nedenle şu tür ifadeler hukuka aykırılık doğurabilir:

• “Okuldaki herkes bunu kullanıyor.”
• “Bu çanta olmadan havalı olamazsınız.”
• “Oyundaki bu paketi almayanlar hep kaybediyor.”
• “Arkadaş grubunuzda en güçlü siz olun.”
• “Bu oyuncağa sahip değilseniz eğlenceyi kaçırırsınız.”
• “Gerçek hayranların mutlaka bu ürünü vardır.”

Influencerın kendi popülerliğini kullanarak “Benim gerçek takipçilerim bu ürünü alır” şeklinde bir aidiyet testi oluşturması da çocukların kabul görme ve bir gruba ait olma ihtiyacını ticari şekilde istismar edebilir.

6. KURGU İLE GERÇEKLİĞİN BİRBİRİNE KARIŞTIRILMASI

Çocuklara yönelik reklamlarda hedef yaş grubunun gelişim özellikleri dikkate alınmalıdır. Reklamlar, çocuklarda gerçek dışı beklentilere yol açan veya kurgu ile gerçeklik arasındaki farkın anlaşılmasını zorlaştıran unsurlar içeremez.

Örneğin bir oyuncağın reklamında oyuncağın gerçekte sahip olmadığı hareket, konuşma veya uçma özelliklerine sahipmiş gibi gösterilmesi; yalnızca dijital efektle elde edilen sonucun ürünün gerçek fonksiyonu olarak sunulması yanıltıcı olabilir.

Benzer şekilde influencerın;

• Ürünle birlikte verilmeyen aksesuarları ürünün parçasıymış gibi göstermesi,
• Dijital oyunun grafiklerini gerçekte olduğundan farklı sunması,
• Filtre ve görsel efektlerle kozmetik ürünün çocuk üzerindeki etkisini değiştirmesi,
• Oyuncağın kullanımının gerektirdiği beceriyi olduğundan daha kolay göstermesi

hukuki sorumluluk doğurabilir.

Yönetmelik, ürünün kullanılması veya reklamdaki sonucun elde edilmesi için ek bir mal veya hizmet gerekiyorsa bunun açıkça belirtilmesini zorunlu tutmaktadır. Bu hüküm özellikle dijital oyunlar, uygulama içi satın almalar, oyuncak setleri ve ek paketler bakımından önemlidir.

Örneğin influencer temel oyunu ücretsizmiş gibi tanıtırken oyunun esas özelliklerinin ücretli üyelik veya uygulama içi satın alma gerektirdiğini gizleyemez.

7. FİYAT VE “ÇOK UCUZ” ALGISI ÜZERİNDEN YÖNLENDİRME

Çocuklar, aile bütçesini ve ürünün gerçek maliyetini yetişkinler kadar değerlendiremeyebilir. Bu nedenle Yönetmelik, çocuklara yönelik reklamlarda ürünün her aile bütçesine uygun olduğunun ifade edilmesini yasaklamaktadır.

Ayrıca fiyat bilgisinin yanında ürünün özellikle ucuz olduğu algısını oluşturacak biçimde “yalnızca” veya “sadece” gibi ifadeler kullanılamaz.

Örneğin;

• “Sadece 499 TL, herkes alabilir,”
• “Bu fiyata anneniz hayır diyemez,”
• “Her ailenin kolayca alabileceği bir oyuncak,”
• “Bir harçlık parası,”
• “Hiç para değil”

şeklindeki ifadeler çocuğun ürünün aile bütçesine etkisini yanlış değerlendirmesine neden olabilir.

Özellikle uygulama içi satın almalarda küçük görünen ödemelerin tekrarlanmasıyla yüksek bir toplam bedel ortaya çıkabileceği için influencerın yalnızca tek bir işlem bedelini öne çıkarması ve toplam maliyeti gizlemesi yanıltıcı reklam niteliği taşıyabilir.

8. ÇOCUĞUN DOĞRUDAN SATIN ALMAYA ÇAĞRILMASI

Yönetmeliğe göre mesafeli sözleşmelere ilişkin reklamlar doğrudan çocukları hedef alan satın alma daveti içeremez. Çocuğun bir sözleşme yapabileceğini ima eden ifadelerin kullanılması da yasaktır.

Bu nedenle çocuklara yönelik bir videoda;

• “Linke tıklayıp hemen satın al,”
• “Kart bilgilerini gir ve ürüne sahip ol,”
• “Uygulamayı indir, paketi hemen satın al,”
• “Ailene sormadan sen de sipariş verebilirsin”

şeklindeki yönlendirmeler ciddi hukuki risk doğurur.

Satın alma işleminin teknik olarak ebeveynin banka kartıyla gerçekleşmesi, çocuğun doğrudan satın almaya çağrıldığı gerçeğini ortadan kaldırmaz. Buradaki reklam yasağının amacı yalnızca geçerli bir sözleşme kurulup kurulmadığını belirlemek değil, çocuğun ekonomik karar verme sürecinin ticari olarak istismar edilmesini önlemektir.

9. TEHLİKELİ DAVRANIŞLAR VE SOSYAL MEDYA “CHALLENGE”LARI

Influencer reklamları çoğu zaman ürünün kullanımını eğlenceli bir meydan okuma veya “challenge” hâline getirmektedir. Ancak çocukları tehlikeli durumlara sokabilecek, tanımadıkları kişilerle ilişki kurmaya veya tehlikeli yerlere gitmeye teşvik edebilecek reklamlar yapılamaz.

Çocukların taklit edebileceği şiddet unsurlarına yer verilemez ve çocuklar kendileri veya çevreleri için tehlike yaratabilecek araçları kullanırken gösterilemez.

Örneğin;

• Bir enerji içeceği veya gıda ürününün aşırı tüketim yarışmasına dönüştürülmesi,
• Oyuncak aracın trafikte kullanılmasının gösterilmesi,
• Çocukların yüksekten atlamaya veya tehlikeli hareketlere teşvik edilmesi,
• Ürün kazanmak için tanımadıkları kişilerle görüşmelerinin istenmesi,
• Adres, okul veya konum bilgilerini paylaşmalarının teşvik edilmesi

çocukların güvenliğini tehlikeye düşürebilir.

Ürün gerekli güvenlik önlemleri alınmadan kullanıldığında zarar doğurabilecek nitelikteyse reklamda hatırlatıcı uyarı ve güvenlik simgelerinin bulunması da zorunludur.

10. ÇOCUKLARIN KİŞİSEL VERİLERİNE DAYALI HEDEFLİ REKLAMLAR

Dijital reklamcılıkta çocuklara ilişkin önemli sorunlardan biri de çocuğun izlediği videolar, beğenileri, arama geçmişi, konumu, oyun tercihleri ve çevrimiçi davranışları üzerinden reklam profili oluşturulmasıdır.

1 Ağustos 2026 tarihinde yürürlüğe girecek Yönetmelik değişikliğiyle, çocuklara yönelik olarak kişisel verilere dayalı profilleme yöntemleri kullanılarak hedefli reklam yapılması yasaklanmıştır.

Bu düzenleme uyarınca marka veya reklam sistemi, bir çocuğun dijital davranışlarını analiz ederek onun ilgi alanlarına, zayıflıklarına veya alışkanlıklarına özgü reklam içeriği yöneltemeyecektir.

Influencerın genel takipçi kitlesine organik içerik yayımlaması ile markanın çocuk kullanıcıların kişisel verilerine göre bu içeriği özel olarak öne çıkarması birbirinden ayrılmalıdır. Profil çıkarılarak belirli çocuk gruplarına reklam gösterilmesi, yeni düzenlemenin doğrudan yasakladığı alana girebilir.

11. GIDA, KOZMETİK VE SAĞLIK ÜRÜNLERİNİN ÇOCUKLARA TANITILMASI

Çocuklara yönelik gıda, kozmetik, takviye edici gıda ve sağlık ürünlerinin reklamlarında hem çocuklara ilişkin genel reklam hükümleri hem de ürünün tabi olduğu sektörel reklam kuralları birlikte uygulanır. Yönetmeliğin 26. maddesi, özel reklam düzenlemesi bulunan ürün ve hizmetlerin ayrıca kendi mevzuatındaki sınırlamalara uygun olması gerektiğini belirtmektedir.

Örneğin influencerın çocuklara;

• Bir takviye edici gıdanın boy uzatacağını,
• Bir vitaminin okul başarısını kesin olarak artıracağını,
• Bir kozmetik ürünün çocuğu daha güzel ve popüler yapacağını,
• Belirli bir gıdayı tüketmeyen çocukların gelişiminin geri kalacağını,
• Ürünün doktor veya uzman desteğinin yerine geçebileceğini

söylemesi hem yanıltıcı reklam hem de çocukların tecrübe eksikliğinin istismarı niteliği taşıyabilir.

Reklam etiketi kullanılmış olması, izin verilmeyen bir sağlık beyanını hukuka uygun hâle getirmez. Influencer, ilgili mevzuata aykırı sağlık beyanında ve bilimsel olarak ispatlanamayan iddialarda bulunamaz.

12. INFLUENCERIN HUKUKİ SORUMLULUĞU

12.1. İdari sorumluluk

Influencer, bir marka adına ticari iletişimde bulunması hâlinde yalnızca pasif bir reklam yüzü değildir. Reklamın hazırlanması ve tüketiciye sunulmasındaki rolüne göre reklam ajansı, ticari uygulamada bulunan veya bizzat reklam veren konumuna yaklaşabilir.

Özellikle influencerın;

• Reklam ilişkisini gizlemesi,
• Çocukları doğrudan satın almaya çağırması,
• Ebeveynlerine baskı yapmaya yönlendirmesi,
• Gerçek dışı özellikler açıklaması,
• Tehlikeli davranışları özendirmesi

hâlinde Reklam Kurulu incelemesi ve idari yaptırım gündeme gelebilir.

Influencerın “Metni marka gönderdi” savunması sorumluluğunu kendiliğinden kaldırmaz. Influencer, açıkça hukuka aykırı bir talimatı uygulamamalı ve yayımladığı içeriğin reklam mevzuatına uygunluğunu gözetmelidir. Sosyal Medya Etkileyicileri Kılavuzu, influencerın kullanmadığı ürünü kullanmış gibi göstermesini ve mevzuata aykırı iddialarda bulunmasını açıkça yasaklamaktadır.

12.2. Sözleşmesel sorumluluk

Marka ile influencer arasındaki sözleşmede çocuklara yönelik reklamlara ilişkin kuralların açıkça düzenlenmesi gerekir. Influencer, sözleşmede kararlaştırılan reklam açıklamasını kullanmaz veya marka tarafından hukuka uygun şekilde belirlenen güvenlik kurallarına aykırı davranırsa markaya karşı sözleşmesel sorumluluk taşıyabilir.

Bununla birlikte marka, influencera hukuka aykırı bir reklam metni veremez. “Annenize mutlaka aldırın” veya “bu ürünü almayan çocuk arkadaşlarından geri kalır” gibi açıkça yasak bir talimata influencerın uyması gerekmez. Böyle bir talimatın sözleşmede yer alması, emredici reklam hükümleri karşısında geçerli bir savunma oluşturmaz.

12.3. Tazminat sorumluluğu

Influencerın hukuka aykırı reklamı nedeniyle çocuk veya ailesi maddi ya da bedensel zarara uğrarsa Türk Borçlar Kanunu’nun haksız fiil hükümleri kapsamında tazminat sorumluluğu gündeme gelebilir.

Tazminat talebi için genel olarak;

• Influencerın hukuka aykırı davranışı,
• Kusuru,
• Meydana gelen zarar,
• Reklam ile satın alma veya zarar arasındaki uygun illiyet bağı

ortaya konulmalıdır.

Influencer yalnızca ürünü tanıtmış ve satış sözleşmesinin tarafı olmamışsa tüketicinin ayıplı maldan doğan seçimlik hakları kural olarak öncelikle satıcıya yöneltilir. Ancak influencer ürünü kendi hesabından satıyor, ödemeyi alıyor veya kendi markasıyla piyasaya sunuyorsa satıcı ya da üretici sıfatından doğan sorumlulukları da gündeme gelebilir.

13. MARKANIN VE REKLAM AJANSININ SORUMLULUĞU

6502 sayılı Kanun, reklam verenlerin, reklam ajanslarının ve mecra kuruluşlarının reklam hükümlerine uymakla yükümlü olduğunu açıkça düzenlemektedir. Bu kişiler kendi konumları ve reklamın hazırlanmasındaki rolleri ölçüsünde sorumluluk taşır.

Marka;

• Influencerı çocuk takipçi kitlesine ulaşmak amacıyla seçmişse,
• Reklam metnini kendisi hazırlamışsa,
• İçeriği yayımlanmadan önce onaylamışsa,
• Çocuğun ebeveynine baskı yapmasını kampanyanın bir parçası hâline getirmişse,
• Hukuka aykırı paylaşımı öğrendiği hâlde kaldırılmasını sağlamamışsa

influencerın bağımsız sorumluluğunu ileri sürerek kendi sorumluluğundan tamamen kurtulamaz.

Marka ile influencer arasındaki sözleşmede “tüm hukuki sorumluluk influencera aittir” hükmünün bulunması da kamu otoritelerine ve zarar gören tüketicilere karşı markanın kanundan doğan yükümlülüklerini ortadan kaldırmaz. Böyle bir hüküm ancak marka ile influencer arasındaki iç ilişkide rücu ve zarar paylaşımı bakımından sonuç doğurabilir.

Influencer marka talimatlarına aykırı ve şirketin bilgisi dışında içerik yayımlamışsa marka, sözleşmeye dayanarak içeriğin kaldırılmasını ve uğradığı zararın giderilmesini isteyebilir. Ancak marka, hukuka aykırı paylaşımı öğrendikten sonra gerekli önlemleri almak zorundadır.

14. ÇOCUK INFLUENCERLARIN REKLAMLARDA KULLANILMASI

Çocuklara yönelik influencer reklamlarının diğer bir boyutu, reklamın bizzat çocuk influencer tarafından yapılmasıdır.

Yönetmeliğin 24. maddesi yalnızca çocuklara yönelik reklamları değil, çocukların oynadığı reklamları da kapsamaktadır. Bu nedenle reklam mesajını bir çocuğun vermesi, reklam kurallarını hafifletmez; aksine çocuğun hem reklamın hedefi hem de ticari faaliyetin aracı hâline gelmesi nedeniyle daha dikkatli değerlendirme yapılmasını gerektirir.

4857 sayılı İş Kanunu’nun 71. maddesine göre on dört yaşını doldurmamış çocuklar, bedensel, zihinsel, sosyal ve ahlaki gelişimleri ile eğitimlerine zarar vermeyecek sanat, kültür ve reklam faaliyetlerinde ancak yazılı sözleşme yapılması ve her bir faaliyet için ayrı izin alınması şartıyla çalıştırılabilir. Reklam faaliyetlerinde çalışan çocukların çalışma süreleri de ayrıca sınırlandırılmıştır.

Dolayısıyla ebeveynin çocuğun görüntüsünün kullanılmasına onay vermesi tek başına her durumda yeterli değildir. Çalışma mevzuatındaki izin, süre ve çocuğun gelişiminin korunmasına ilişkin koşulların da gözetilmesi gerekir.

Çocuk influencerın;

• Sürekli içerik üretmeye zorlanması,
• Eğitim hayatının aksaması,
• Özel hayatının sürekli paylaşılması,
• Ağlama, hastalık veya mahrem anlarının reklam amacıyla kullanılması,
• Kazanç sağlamak için psikolojik baskı altında tutulması

çocuğun kişilik hakkı, özel hayatı ve üstün yararı bakımından ayrıca hukuki sorun oluşturabilir.

Marka açısından çocuğun yüksek takipçi sayısına sahip olması, çocuğun her reklam kampanyasında sınırsız biçimde kullanılabileceği anlamına gelmez.

15. REKLAM KURULUNUN UYGULAYABİLECEĞİ YAPTIRIMLAR

Çocuklara yönelik reklamlarda mevzuata aykırılık tespit edilmesi hâlinde Reklam Kurulu;

• Reklamın durdurulmasına,
• Aynı yöntemle düzeltilmesine,
• İdari para cezası uygulanmasına,
• Gerekli hâllerde reklamın üç aya kadar tedbiren durdurulmasına

karar verebilir.

İhlalin internet ortamında gerçekleşmesi hâlinde ilgili içeriğe erişimin engellenmesi de gündeme gelebilir. Ticaret Bakanlığı, çocukların gelişimlerini olumsuz etkileyen, tehlikeli durumlara yönlendiren veya tüketim alışkanlıklarını istismar eden reklamlara karşı bu yaptırımların uygulanabileceğini açıklamıştır.

Reklamın sonradan silinmesi veya düzeltilmesi, daha önce gerçekleşen ihlalden doğan idari sorumluluğu kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Yönetmelik, mevzuata aykırı reklamın sonradan düzeltilmesinin tespit edilen aykırılığa ilişkin sorumluluğu kaldırmayacağını düzenlemektedir.

16. EBEVEYNLERİN VE TÜKETİCİLERİN BAŞVURU HAKLARI

Çocuğa yönelik hukuka aykırı influencer reklamıyla karşılaşılması hâlinde ebeveynler, Ticaret Bakanlığı Reklam Kuruluna başvurabilir. Başvuru e-Devlet üzerinden Reklam ve Haksız Ticari Uygulama Şikâyeti sistemi aracılığıyla yapılabilmektedir. Başvuruda reklamın yayımlandığı hesap, tarih, mecra ve şikâyet edilen ifadeler açıkça belirtilmelidir.

Başvuru öncesinde şu delillerin saklanması önemlidir:

• Videonun tamamına ilişkin ekran kaydı,
• Story veya paylaşımın ekran görüntüsü,
• Hesabın kullanıcı adı,
• Reklamın yayımlandığı tarih,
• Kullanılan reklam veya iş birliği etiketi,
• Satın alma bağlantısı ve indirim kodu,
• Influencerın yönlendirmeleri,
• Ürün sipariş ve ödeme belgeleri,
• Marka veya influencerla yapılan yazışmalar.

Reklam Kuruluna yapılan başvuru doğrudan para iadesi veya tazminat sağlamaz. Kurulun görevi reklamın idari yönden denetlenmesi ve gerekli yaptırımların uygulanmasıdır.

Ürün reklamda vaat edilen özellikleri taşımıyorsa tüketici, ayıplı mal veya hizmet hükümleri çerçevesinde satıcıdan bedel iadesi, bedel indirimi veya şartları varsa değişim talep edebilir. 2026 yılında değeri 186.000 TL’nin altında bulunan tüketici uyuşmazlıklarında İl veya İlçe Tüketici Hakem Heyetine başvuru yapılması zorunludur.

Reklam veya ürün nedeniyle çocuğun sağlığı, kişilik hakkı ya da malvarlığı zarar görmüşse şartlarına göre maddi ve manevi tazminat talep edilebilir. Tazminatın kime yöneltileceği; zararın ürünün yapısından mı, markanın talimatından mı, influencerın kendi açıklamalarından mı kaynaklandığına göre belirlenmelidir.

17. MARKALAR VE INFLUENCERLAR İÇİN HUKUKA UYGUN KAMPANYA ÖLÇÜTLERİ

Çocuklara yönelik bir influencer kampanyası hazırlanırken en azından şu esaslara uyulmalıdır:

1. Paylaşımın reklam niteliği çocuğun anlayabileceği biçimde açıkça belirtilmelidir.
2. Çocuk ürünü alması veya ebeveynine aldırması için doğrudan teşvik edilmemelidir.
3. Ürüne sahip olmak sosyal kabul, güzellik, başarı veya üstünlük şartı gibi gösterilmemelidir.
4. Ürüne sahip olmayan çocukların dışlanacağı veya geri kalacağı izlenimi yaratılmamalıdır.
5. Ebeveynlerin sevgisi, suçluluk duygusu veya koruma içgüdüsü istismar edilmemelidir.
6. Ürünün gerçek özellikleri dijital efekt, filtre veya kurgu yoluyla değiştirilmemelidir.
7. Ek ürün, üyelik veya uygulama içi ödeme gerekiyorsa bu durum açıkça belirtilmelidir.
8. Çocuklar tehlikeli hareketlere, yabancılarla iletişime veya kişisel bilgi paylaşımına yönlendirilmemelidir.
9. Kişisel verilere dayalı profilleme yoluyla çocuklara hedefli reklam yapılmamalıdır.
10. Çocuk influencer kullanılıyorsa iş hukuku, çalışma izni, eğitim, mahremiyet ve kişilik hakkı koşulları birlikte gözetilmelidir.

SONUÇ

Influencerların çocuklara yönelik reklamlarında hukuki denetim yalnızca ürün hakkındaki bilgilerin doğru olup olmadığıyla sınırlı değildir. Reklamın çocuğun düşünme ve karar verme sürecini nasıl etkilediği, ebeveyn üzerinde baskı oluşturup oluşturmadığı ve çocuğun psikolojik ya da sosyal ihtiyaçlarını ticari amaçla istismar edip etmediği de değerlendirilmelidir.

Çocuklara yönelik reklamlar;

• Çocuğu ebeveynine ürün aldırmaya teşvik edemez,
• Ürünü sosyal kabul veya üstünlük aracı olarak gösteremez,
• Ebeveynlerin sevgi ve şefkat duygularını istismar edemez,
• Kurgu ile gerçeklik arasındaki farkı belirsizleştiremez,
• Çocuğu tehlikeli davranışlara veya doğrudan satın almaya yönlendiremez.

Influencerın samimi anlatım tarzı, içeriğin ticari reklam niteliğini ortadan kaldırmaz. Tam tersine, çocuğun influencerı güvenilir bir arkadaş veya rol model olarak görmesi, reklamın etkisini ve buna bağlı hukuki özen yükümlülüğünü artırır.

Marka, reklam ajansı ve influencer; çocuklara yönelik kampanyanın hazırlanması, onaylanması ve yayımlanmasındaki kendi rolleri ölçüsünde sorumluluk taşır. Taraflar, sorumluluğun yalnızca diğer tarafa ait olduğunu sözleşmeyle kararlaştırarak tüketici mevzuatından doğan yükümlülüklerinden kurtulamaz.

Çocukların dijital ortamda ticari istismardan korunması, yalnızca ebeveynlerin dikkatine bırakılamayacak bir meseledir. Çocukların güven duyduğu kişilerin satış amacıyla kullanıldığı reklam modellerinde şeffaflık, ölçülülük ve çocuğun üstün yararı bütün ticari menfaatlerin önünde tutulmalıdır.