Kambiyo Senetlerinde Zamanaşımı ve Takip Süreleri

Kambiyo senetleri; bono, poliçe ve çek olmak üzere üç temel senet türünden oluşur. Bu senetler, belirli şekil şartlarına tabi olmaları ve alacak hakkının hızlı bir şekilde ileri sürülmesine imkân sağlamaları nedeniyle ticari hayatta önemli bir yere sahiptir.

Bununla birlikte kambiyo senedine dayalı bir alacağın varlığı, alacaklının bu hakkını herhangi bir süre sınırı olmaksızın ileri sürebileceği anlamına gelmez. Kambiyo senetlerinde zamanaşımı süreleri, senedin türüne ve kim tarafından kime karşı ileri sürüldüğüne göre değişiklik gösterir.

Bu nedenle bir kambiyo senedine ilişkin uyuşmazlıkta yalnızca senedin vade tarihine değil, senedin türüne, tarafların sıfatına ve yapılan takip işlemlerine de bakılması gerekir.

1. Kambiyo Senedi Nedir?

Kambiyo senetleri, Türk Ticaret Kanunu’nda düzenlenen ve kanunun öngördüğü şekil şartlarına bağlı olan kıymetli evrak türleridir.

Bunlar:

• Poliçe
• Bono (Emre yazılı senet)
• Çek

olarak sıralanabilir.

Her bir senet türünün düzenlenme biçimi, ödeme zamanı, ibraz koşulları ve zamanaşımı bakımından farklı kuralları bulunmaktadır.

Bu nedenle “kambiyo senedinin zamanaşımı ne kadar?” sorusuna tek bir süreyle cevap vermek mümkün değildir.

2. Kambiyo Senetlerinde Zamanaşımı Neden Önemlidir?

Zamanaşımı, genel olarak bir hakkın belirli bir süre içerisinde ileri sürülmemesi durumunda borçlunun zamanaşımı def’inde bulunabilmesine imkân veren bir hukuki kurumdur.

Kambiyo senetlerinde zamanaşımı özellikle önemlidir. Çünkü kambiyo senedine özgü takip yolları, alacaklıya genel haciz yoluna kıyasla farklı ve daha hızlı işleyen bir takip imkânı sağlayabilir.

Ancak bu avantajın kullanılabilmesi için kanunda öngörülen sürelerin dikkate alınması gerekir.

Örneğin senedin kambiyo senedi niteliğini taşıyıp taşımadığı, vadesinin gelip gelmediği, ibraz edilmesi gerekip gerekmediği ve hangi kişiye karşı talepte bulunulduğu belirlenmeden zamanaşımı hesabı yapılması doğru olmayacaktır.

3. Bonoda Zamanaşımı

Bono bakımından zamanaşımı süreleri Türk Ticaret Kanunu’nun kambiyo senetlerine ilişkin hükümleri çerçevesinde değerlendirilir.

Bonoyu düzenleyen kişiye karşı ileri sürülecek talepler ile cirantaya veya diğer kambiyo borçlularına karşı ileri sürülecek talepler açısından farklı süreler söz konusu olabilir.

Özellikle bononun vadesi, zamanaşımının hesaplanmasında temel alınan tarihlerden biridir.

Bu nedenle bir bono bakımından zamanaşımı değerlendirilirken öncelikle:

1. Senedin düzenlenme tarihi,
2. Vade tarihi,
3. Alacaklının kime karşı talepte bulunduğu,
4. Senet üzerinde ciro bulunup bulunmadığı,
5. Daha önce takip veya başka bir hukuki işlem yapılıp yapılmadığı

belirlenmelidir.

4. Poliçede Zamanaşımı

Poliçede zamanaşımı bakımından da alacaklının kime karşı başvurduğu önem taşır.

Poliçe ilişkisi içerisinde keşideci, kabul eden muhatap, cirantalar ve aval verenler gibi farklı kambiyo borçluları bulunabilir. Bu kişiler arasında başvuru ilişkilerinin hukuki niteliği aynı değildir.

Bu nedenle poliçede zamanaşımı değerlendirilirken yalnızca poliçenin vade tarihine bakılması yeterli değildir.

Özellikle poliçe hamili ile kabul eden muhatap arasındaki ilişki ile hamilin cirantalara karşı başvuru hakkı birbirinden ayrılmalıdır.

5. Çekte Zamanaşımı ve İbraz Süreleri

Çek bakımından önemli bir ayrım yapılması gerekir: ibraz süresi ile zamanaşımı aynı şey değildir.

Çek, kanunda öngörülen süreler içerisinde muhatap bankaya ibraz edilmelidir. İbraz sürelerinin geçirilmesi, çekten doğan bazı hakların kullanılmasını etkileyebilir.

Bunun yanında çekten kaynaklanan talepler bakımından ayrıca zamanaşımı hükümleri uygulanır.

Bu nedenle çekle ilgili bir uyuşmazlıkta şu soruların ayrı ayrı incelenmesi gerekir:

• Çek hangi tarihte düzenlenmiştir?
• Ödeme yeri neresidir?
• Çek ne zaman ibraz edilmiştir?
• Karşılıksızlık durumu ne zaman tespit edilmiştir?
• Hangi kambiyo borçlusuna karşı talepte bulunulmaktadır?
• Zamanaşımını etkileyen bir işlem gerçekleşmiş midir?

Bu ayrımlar yapılmadan yalnızca çek üzerindeki tarihe bakılarak hukuki sonuca ulaşılması mümkün değildir.

6. Kambiyo Senedine Dayalı İcra Takibinde Süreler

Kambiyo senedinden kaynaklanan alacağın tahsili amacıyla kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takip yapılabilir.

Ancak bu takip yolunun kullanılabilmesi için senedin kambiyo senedi niteliğine sahip olması ve ilgili yasal şartları taşıması gerekir.

İcra takibinde sürelerin hesaplanması bakımından ayrıca İcra ve İflas Kanunu’ndaki itiraz ve şikâyet süreleri de önem taşır.

Örneğin borçlu, kendisine gönderilen ödeme emrine karşı kanunda belirtilen süreler içerisinde ilgili hukuki başvuruları yapmak zorundadır.

Burada dikkat edilmesi gereken önemli nokta şudur:

Kambiyo senedine ilişkin zamanaşımı ile icra takibine itiraz süresi birbirinden farklı hukuki kurumlardır.

Birinin süresi geçmiş olması, diğerinin de otomatik olarak geçmiş olduğu anlamına gelmez.

7. Zamanaşımı Kesilir mi?

Kambiyo senetlerinde zamanaşımının hesaplanmasında, zamanaşımını kesen veya yeniden başlatan işlemler ayrıca değerlendirilmelidir.

Özellikle icra takibi gibi işlemlerin zamanaşımına etkisi somut olay bakımından önem taşır.

Bu nedenle bir senedin üzerinden belirli bir süre geçmiş olması, tek başına “alacak zamanaşımına uğramıştır” sonucuna ulaşmak için yeterli değildir.

Daha önce başlatılmış bir icra takibi, yapılan ödeme, dava veya kanunda öngörülen diğer işlemler zamanaşımı hesabını etkileyebilir.

Dolayısıyla zamanaşımı hesabı yapılırken yalnızca senedin düzenlenme veya vade tarihine değil, sonraki hukuki işlemlere de bakılmalıdır.

8. Zamanaşımı ile Hak Düşürücü Süre Arasındaki Fark

Zamanaşımı ile hak düşürücü süre çoğu zaman birbirine karıştırılmaktadır.

Zamanaşımında, sürenin geçmesi kural olarak hakkın kendisini ortadan kaldırmaz; borçlunun zamanaşımı def’inde bulunması gündeme gelir.

Hak düşürücü sürede ise kanunun öngördüğü sürenin geçirilmesi, hakkın sona ermesine neden olabilir.

Kambiyo senetleri bakımından hangi sürenin zamanaşımı, hangi sürenin ibraz veya başvuru süresi olduğunun doğru şekilde belirlenmesi bu nedenle önemlidir.

9. Zamanaşımı İddiası Nasıl İleri Sürülür?

Zamanaşımının ileri sürülme şekli, uyuşmazlığın niteliğine göre değişebilir.

Özellikle icra takibinde borçlunun elindeki sürelerin kaçırılmaması önemlidir. Ödeme emrine karşı yapılabilecek itiraz ve şikâyetlerin türü ile süresi, somut olayın özelliklerine göre belirlenmelidir.

Bu nedenle kambiyo senedine dayalı bir icra takibiyle karşılaşan borçlunun, ödeme emrinin kendisine tebliğ edildiği tarihi dikkate alarak gecikmeden hukuki durumunu değerlendirmesi gerekir.

10. Sonuç

Kambiyo senetlerinde zamanaşımı ve takip süreleri, senedin türüne ve tarafların hukuki konumuna göre değişiklik gösteren teknik bir konudur.

Bono, poliçe ve çek bakımından aynı zamanaşımı kurallarının uygulanması mümkün değildir. Ayrıca zamanaşımı ile ibraz süresi, icra takibine itiraz süresi ve hak düşürücü süre birbirinden ayrılmalıdır.

Bu nedenle kambiyo senedine dayalı bir alacağın zamanaşımına uğrayıp uğramadığının belirlenmesinde;

• senedin türü,
• vade veya ibraz tarihi,
• senette yer alan tarafların sıfatı,
• ciro ve aval ilişkileri,
• daha önce başlatılmış icra takipleri,
• yapılan ödemeler,
• dava ve diğer hukuki işlemler

birlikte değerlendirilmelidir.

Özellikle icra takibine konu edilmiş kambiyo senetlerinde tebligat tarihleri ve yasal başvuru süreleri ayrıca önem taşıdığından, somut olayın tüm belgeleri üzerinden değerlendirme yapılması gerekir.