Vakıf Üniversitelerinin YÖK’ün Belirlediği Sınır Çerçevesinde Yapabilecekleri Ücret Artışı Ne Kadar Olabilir?

”Vakıf Üniversitelerinin YÖK’ün Belirlediği Sınır Çerçevesinde Yapabilecekleri Ücret Artışı Ne Kadar Olabilir?”

Giriş

Vakıf yükseköğretim kurumları, Anayasa’nın 130. maddesi ile 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu çerçevesinde kazanç amacına yönelik olmamak üzere devletin gözetim ve denetimi altında, kamu tüzel kişiliğine haiz olarak kurulan kurumlardır. Bu kurumların sunduğu hizmetin özü bir kamu hizmeti olan eğitim ve öğretim faaliyetidir. Anayasa’nın 42. maddesi uyarınca kimse eğitim ve öğretim hakkından yoksun bırakılamaz. Dolayısıyla vakıf üniversitelerinin mali ve idari özerklikleri bulunsa da bu özerklik hiçbir zaman kamu hizmetinin gereklerinden, sosyal devlet ilkesinden ve emredici hukuk kurallarından bağımsız düşünülemez.

Son yıllarda yaşanan ekonomik konjonktür, yüksek enflasyon ve işletme giderlerindeki artışlar; vakıf üniversitelerinin her yeni akademik yıl öncesinde ilan ettikleri eğitim ücretlerini ve özellikle ara sınıflara uyguladıkları yıllık zam oranlarını ciddi bir hukuki uyuşmazlık konusu haline getirmiştir. Üniversitelerin mali sürdürülebilirliği sağlama gerekçesi ile öğrencilerin ve velilerin hukuki öngörülebilirlik ve eğitim hakkının korunması talebi karşı karşıya gelmektedir. Bu çalışmada, vakıf üniversitelerindeki öğrenim ücreti artışlarının yasal dayanakları, YÖK’ün düzenleme yetkisi, Yargıtay’ın konuya ilişkin emsal kararlarındaki temel hukuki ilkeler ve tüketicilerin başvurabileceği hak arama yolları tüm boyutlarıyla ve detaylıca incelenmektedir.

I. Taraflar Arasındaki Hukuki İlişkinin Niteliği ve Uygulanacak Mevzuat

Vakıf üniversitesi ile öğrenci (veya öğrenci adına ödemeyi üstlenen veli) arasında kurulan ilişki, özü itibarıyla özel hukuk şartlarına tabi bir hizmet sözleşmesidir. Üniversite, belirli bir eğitim-öğretim süresi boyunca müfredatta yer alan dersleri ve akademik imkânları sunmayı; öğrenci ise bunun karşılığında kararlaştırılan ücreti ödemeyi taahhüt etmektedir.

Ancak bu sözleşme alelade bir borç ilişkisi değildir. 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun’un 3. maddesi uyarınca; ticari veya mesleki amaçlarla hareket eden ya da kamu adına hizmet sunan üniversite “sağlayıcı”, eğitimi kişisel ve mesleki gelişimi için satın alan öğrenci veya veli ise “tüketici” konumundadır. Bu hukuki niteleme uyuşmazlığın çözüm alanını doğrudan belirler:

1. Tüketici Hukukunun Emredici Niteliği: Taraflar arasındaki sözleşme hükümleri değerlendirilirken tüketiciyi koruyan emredici kurallar esastır. Sözleşmede tüketici aleyhine konulan dengesiz hükümler geçersiz sayılır.

2. Borçlar Kanunu’nun Genel Hükümleri: Sözleşmenin kurulması, ifası, aşırı ifa güçlüğü ve uyarlanması süreçlerinde Türk Borçlar Kanunu’nun dürüstlük kuralı (TMK m. 2) ve sözleşme adaleti ilkeleri uygulanır.

3. Yükseköğretim Mevzuatı: 2547 sayılı Kanun ve Vakıf Yükseköğretim Kurumları Yönetmeliği, idari çerçevenin sınırlarını çizer.

Üniversite mütevelli heyetlerinin ücret belirleme yetkisi yasal bir yetki olmakla birlikte, bu yetki mutlak ve sınırsız değildir. Anayasal ilkeler, kanuni sınırlamalar ve yargısal denetim ile çevrelenmiştir.

II. YÖK’ün Düzenleme Yetkisi ve Ücret Artış Esasları

Yükseköğretim Kurulu (YÖK), Anayasa’nın 131. maddesi uyarınca tüm yükseköğretim kurumlarının faaliyetlerini düzenlemek, yönlendirmek ve denetlemekle görevli anayasal bir tepe kuruluştur. YÖK, vakıf üniversitelerinin ücret politikalarına ilişkin düzenleme yaparken hukuken iki farklı öğrenci kategorisi kabul etmektedir.

A. İlk Kayıt Yaptıracak Öğrenciler (Yeniden Başlayanlar)

Hazırlık sınıfına veya birinci sınıfa ilk kez kayıt yaptıracak aday öğrenciler bakımından üniversite ile henüz kurulmuş bir sözleşme ilişkisi yoktur. Bu aşamada serbest irade ve sözleşme serbestisi ilkeleri ağırlık kazanır. Üniversite mütevelli heyeti ilan edeceği tavan ücreti belirlemekte serbesttir. Aday öğrenci, ilan edilen bu ücreti ve şartları görerek kendi özgür iradesiyle tercihte bulunur. Hukuki tabiriyle üniversitenin ilanı bir “icap”, öğrencinin kaydı ise “kabul” niteliğindedir.

B. Ara Sınıf Öğrencileri (Eğitimi Devam Edenler)

Eğitimine halihazırda devam eden ara sınıf öğrencileri bakımından hukuki tablo tamamen değişmektedir. Üniversiteye bir kez kayıt yaptıran bir öğrencinin, uygulanan fahiş zamlar nedeniyle başka bir üniversiteye geçiş yapması (yatay geçiş) mevzuat şartlarına, kontenjan sınırlamalarına ve başarı puanlarına bağlıdır. Dolayısıyla öğrenci, eğitimini yarıda bırakamamakta ve fiilen kuruma bağımlı hale gelmektedir.

İşte bu bağımlılık durumunun kötüye kullanılmasını engellemek amacıyla YÖK, ara sınıflar için bağlayıcı tavan zam oranları belirlemektedir. YÖK Genel Kurulu kararları doğrultusunda:

• Ara sınıflardaki eğitim ücreti artışlarında temel kriter, Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) tarafından açıklanan yıllık Tüketici Fiyat Endeksi (TÜFE) ve Yurt İçi Üretici Fiyat Endeksi (Yİ-ÜFE) oranlarıdır.

• YÖK, ilan ettiği çerçeve kararlarla yıllık zam oranının bu resmi ekonomik göstergelerin (özellikle TÜFE ortalamasının) üzerine çıkamayacağını emretmektedir.

• Üniversitelerin bu tavan oranları aşarak kendi takdirleriyle fahiş zam yapması, idari bakımdan hukuka aykırılık oluşturur ve YÖK denetimi kapsamında idari yaptırımlara tabidir.

III. Yargıtay İçtihatları Işığında Hukuki Denetim ve İlkeler

Yargıtay’ın tüketici uyuşmazlıklarına bakan ilgili Hukuk Daireleri ve Hukuk Genel Kurulu, vakıf üniversiteleri ile öğrenciler arasındaki ücret ihtilaflarında istikrarlı kararlar vererek belirli hukuki ilkeler geliştirmiştir.

1. Haksız Şart Yasağı ve Öngörülebilirlik İlkesi

Üniversitelerin ilk kayıt esnasında öğrencilere imzalattığı tip sözleşmelerde sıklıkla görülen “Gelecek yılların öğrenim ücretini belirleme yetkisi tek taraflı olarak üniversite mütevelli heyetine aittir” veya “Üniversite zam oranını dilediği gibi belirler” şeklindeki maddeler Yargıtay tarafından haksız şart olarak kabul edilmektedir.

6502 sayılı Kanun’un 5. maddesi uyarınca, tüketici ile müzakere edilmeden sözleşmeye dâhil edilen ve tarafların hak ve yükümlülüklerinde tüketici aleyhine dengesizliğe neden olan şartlar kesin olarak hükümsüzdür. Yargıtay, öğrencinin eğitime başlama kararı verirken tüm eğitim süresi boyunca ödeyeceği mali yükü makul bir çerçevede öngörebilmesi gerektiğini belirtmektedir. Sözleşmede zam oranının neye göre hesaplanacağı açıkça yazılmamışsa, üniversite tek taraflı kararla enflasyonun üzerinde zam yapamaz.

2. TÜFE Tavan Sınırı ve Hakkaniyet İndirimi

Sözleşmede artış oranının açık bırakıldığı veya belirsiz ifadeler içerdiği durumlarda Yargıtay, uygulanacak zam oranının üst sınırı olarak yıllık TÜFE oranını kabul etmektedir. Üniversitenin personel maliyetlerindeki artışı, kampüs yatırımlarını veya genel işletme giderlerini gerekçe göstererek enflasyonun katbekat üzerinde zam yapması “edimler arası aşırı dengesizlik” kabul edilir.

Türk Borçlar Kanunu’nun 138. maddesinde düzenlenen “Aşırı İfa Güçlüğü” ve sözleşmenin değişen koşullara uyarlanması müessesesi uyarınca; olağanüstü ekonomik gelişmelerin yükü tek taraflı olarak öğrenciye yüklenemez. Yargıtay, bu tür uyuşmazlıklarda hâkimin sözleşmeye müdahale ederek ücreti hak ve nesafete (hakkaniyete) uygun bir seviyeye, yani en fazla TÜFE oranına çekmesini hukuka uygun bulmaktadır.

3. Ek Hizmetler Üzerinden Örtülü Zam Yasağı

Uygulamada bazı üniversitelerin öğrenim ücreti zammını resmi sınırlarda tutarak yemek, barınma, kitap, sosyal imkânlar ve zorunlu materyal ücretlerine %200-%300 gibi fahiş zamlar uyguladığı görülmektedir. Yargıtay ve alt derece mahkemeleri, temel eğitim hizmetinin ayrılmaz bir parçası olan veya alınması zorunlu tutulan bu ek hizmet zamlarını dürüstlük kuralına (TMK m. 2) aykırı bulmaktadır. Toplam maliyeti suni olarak artıran bu örtülü zamlar da yargı denetimine tabidir ve iptal edilmektedir.

4. Bursların Korunması İlkesi

Öğrencinin YKS veya üniversite içi başarıyla kazandığı burs oranları (örneğin %50 indirim bursu), kural olarak eğitim süresi boyunca korunmalıdır. Üniversite zam yaparken önce brüt (bursuz) ücrete yasal zam oranını uygulamalı, ardından öğrencinin burs oranını indirmelidir. Zam oranını burs miktarlarından düşerek fiilen burs oranını azaltan uygulamalar yargı kararlarıyla engellenmektedir.

IV. Hak Arama Yolları ve Usul Hukuku Süreçleri

Hukuka, YÖK kararlarına veya Yargıtay içtihatlarına aykırı biçimde fahiş zamla karşılaşan öğrenci ve velilerin haklarını ararken izlemeleri gereken usul adımları hayati önem taşır.

A. İhtirazi Kayıtla Ödeme Yapılması

Öğrencinin kaydının silinmesi, ders kaydının engellenmesi veya sistem erişiminin kapatılması gibi telafisi güç zararlarla karşılaşmaması için talep edilen ücreti ödemek durumunda kalması sıkça görülen bir durumdur. Ancak bu ödeme yapılırken mutlaka ihtirazi kayıt (saklı tutma beyanı) konulmalıdır.

Bankalar aracılığıyla yapılan ödemelerde dekontun açıklama kısmına veya üniversiteye verilecek dilekçeye şu ibare yazılmalıdır:

“2026-2027 akademik yılı için belirlenen fahiş zam oranına, YÖK esaslarına ve yasal mevzuata aykırılıklara ilişkin itiraz hakkım ile fazlaya ilişkin tüm hukuki, iade ve talep haklarım saklı kalmak kaydıyla ödenmiştir.”

İhtirazi kayıt konulmadan yapılan ödemeler, borçlar hukuku anlamında “rıza ile yapılan ödeme” veya “borç olmadığını bilerek ödeme” şeklinde yorumlanabilir ve sonradan geri alınmasını zorlaştırabilir.

B. İdari Başvuru ve Şikâyet

Yargı yoluna gitmeden önce iki idari adım atılabilir:

1. Üniversiteye İtiraz Dilekçesi: Mütevelli heyetine hitaben yazılacak dilekçeyle zam oranının YÖK kararlarına ve enflasyon verilerine çekilmesi talep edilir.

2. YÖK’e Şikâyet: YÖK, denetim yetkisi doğrultusunda mevzuata aykırı zam uygulayan üniversiteler hakkında inceleme başlatabilir ve kararın düzeltilmesi yönünde idari talimat verebilir.

C. Tüketici Hakem Heyetleri ve Tüketici Mahkemeleri

İdari başvurulardan sonuç alınamaması halinde yargı süreci başlatılır. Burada uyuşmazlık konusunun parasal değeri yetkili mercii belirler:

• Tüketici Hakem Heyetleri: Ticaret Bakanlığı tarafından her yıl güncellenen parasal sınırın altında kalan fazla ödemelerin iadesi taleplerinde, öğrencinin ikametgâhının veya üniversitenin bulunduğu yerdeki Kaymakamlık bünyesindeki Tüketici Hakem Heyetine başvurulur. Başvuru e-Devlet (TÜBİS) üzerinden masrafsızca yapılabilir. Hakem heyeti kararları ilam (mahkeme kararı) niteliğindedir.

• Dava Şartı Arabuluculuk ve Tüketici Mahkemesi: Hakem heyeti parasal sınırını aşan uyuşmazlıklarda doğrudan mahkemeye gidilemez. 7155 sayılı Kanun uyarınca öncelikle dava şartı arabuluculuğa başvurulması zorunludur. Arabuluculuk görüşmelerinde anlaşma sağlanamaması halinde Tüketici Mahkemesinde dava açılır.

Sonuç

Vakıf yükseköğretim kurumlarında uygulanan öğrenim ücreti artışlarının hukuki sınırları, tek başına ne borçlar hukukunun sözleşme serbestisi ilkesiyle ne de idare hukukunun mali özerklik anlayışıyla açıklanabilecek basit bir mali düzenlemeden ibarettir. Bu mesele, Anayasa ile teminat altına alınan eğitim ve öğretim hakkı, sosyal devlet ilkesi, kamu hizmetinin sürekliliği ve tüketici hukukunun zayıf tarafı koruma misyonunun kesişim noktasında yer alan çok katmanlı bir hukuki rejim teşkil etmektedir. Yapılan bu geniş kapsamlı ve detaylı inceleme göstermektedir ki; vakıf üniversitelerinin finansal dengelerini koruma ihtiyacı ne kadar meşru ise, öğrencilerin ve velilerin hukuki öngörülebilirlik çerçevesinde fahiş ve gerekçesiz fiyat artışlarından korunma hakkı da bir o kadar kutsal ve dokunulmazdır. Yükseköğretim sisteminin nitelikli ve adil bir yapıda varlığını sürdürebilmesi, idari otorite olan Yükseköğretim Kurulu’nun düzenleme yetkisi ile bağımsız yargı organlarının denetim mekanizmalarının uyum içinde işlemesine bağlıdır.

Bu bütüncül denklemde YÖK’ün ara sınıflar için ihdas ettiği çerçeve kararlar, yalnızca kurumsal bir tavsiye niteliği taşımamakta; aksine kamu hizmetinin niteliği gereği bağlayıcı, emredici ve uyulması zorunlu idari düzenleme işlemlerini oluşturmaktadır. Özellikle ilk kayıt anında sunulan edim ile müteakip yıllarda talep edilen bedeller arasındaki dengenin korunması, borçlar hukukunun temel dayanaklarından biri olan dürüstlük kuralının (TMK m. 2) ve edimler arası dengesizlik yasağının somut bir yansımasıdır. Yargıtay’ın müstakar hale gelen emsal kararlarında vurgulandığı üzere, tüketici konumundaki öğrencinin müzakere etme imkânından yoksun olduğu tip sözleşmelere konulan ucu açık zam hükümleri “haksız şart” niteliğindedir ve kesin hükümsüzlük yaptırımına tabidir. Yıllık Tüketici Fiyat Endeksi (TÜFE) ve Yurt İçi Üretici Fiyat Endeksi (Yİ-ÜFE) verilerinin tavan sınır kabul edilmesi, enflasyonist ortamda hem üniversitenin maliyet artışlarını karşılamasına imkân tanıyan hem de öğrencinin ekonomik olarak ezilmesini önleyen hakkaniyete uygun bir denge noktası işlevi görmektedir. Ayrıca temel eğitim hizmetinin ayrılmaz parçası niteliğindeki ek hizmetler (yemek, barınma, materyal vb.) üzerinden yapılmaya çalışılan örtülü zamların da yargısal denetime tabi tutulması, dürüstlük kuralının alanını genişleten son derece isabetli bir yaklaşımdır.

Ancak, uyuşmazlığın maddi hukuk boyutunda haklı olmak, tek başına hakkın elde edilmesi anlamına gelmemektedir. Hukuki mücadelede başarının ve hakka eksiksiz kavuşmanın temel anahtarı, usul hukukunun emredici kurallarına ve sürelerine eksiksiz uyulmasıdır. Eğitim hakkının kesintiye uğramaması ve ders kaydının engellenmemesi amacıyla fahiş tutarlar ödenmek zorunda kalındığında, bu ödemelerin mutlaka açık ve anlaşılır bir “ihtirazi kayıt” (saklı tutma beyanı) ile yapılması hayati birusul şartıdır. Aksi halde, ihtirazi kayıtsız yapılan ödemelerin yargı makamlarınca “borcun rıza ile ifası” veya “durumun kabulü” şeklinde yorumlanması riski doğmakta ve haklı iken haksız duruma düşülmesine sebebiyet verilebilmektedir. Takiben, parasal sınırlara göre belirlenen Tüketici Hakem Heyetleri veya Tüketici Mahkemeleri nezdindeki dava şartı arabuluculuk süreçlerinin doğru kurgulanması, somut vakıaların enflasyon verileriyle eşleştirilerek delillendirilmesi ve talep sonucunun açıkça belirtilmesi yargılamanın makul sürede tüketicinin lehine sonuçlanmasını sağlayacaktır.

Nihai bir değerlendirme yapmak gerekirse; vakıf üniversitelerinin eğitim ücreti zamlarında serbest piyasa aktörü gibi hareket etme serbestisi bulunmamaktadır. YÖK’ün emredici düzenlemeleri, Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun’un koruyucu hükümleri ve Yargıtay’ın tüketici lehine gelişen yerleşik içtihatları, fahiş zam uygulamalarına karşı güçlü bir hukuki kalkan sunmaktadır. Haklarının bilincinde olan, usul hukuku adımlarını titizlikle atan ve hukuki yolları kararlılıkla işleten öğrenci ve veliler; yalnızca kendi mağduriyetlerini gidermekle kalmayacak, aynı zamanda yükseköğretim alanında hukuki öngörülebilirliğin, adalet duygusunun ve usul ekonomisinin yerleşmesine de kurumsal düzeyde katkı sağlayacaklardır.