Gemi İpoteğinde Malikin Hakları ve Türk Ticaret Kanunu’ndaki Düzenlemeler

Deniz Ticareti Hukukunda Gemi İpoteğinde Malikin Hakları

Giriş

Deniz ticareti, uluslararası taşımacılık faaliyetlerinin bel kemiğini oluşturmakta ve gemiler, bu alanın en önemli ekonomik varlıkları arasında yer almaktadır. Gemiler, yalnızca ticari amaçlı kullanılmakla kalmaz; aynı zamanda kredi ve finansman işlemlerinde güçlü bir teminat aracı olarak da önem taşır. Türk Ticaret Kanunu (“TTK”) kapsamında düzenlenen gemi ipoteği, alacaklıya güçlü haklar sağlarken, gemi malikinin de birtakım haklarını korumaya devam eder.

Gemi ipoteği tesis edilmesi, gemi malikinin gemi üzerindeki mülkiyet hakkını tamamen ortadan kaldırmaz. Malik, ipotekten doğan sınırlamalara rağmen gemi üzerinde belirli haklara sahiptir.

Gemi İpoteğinin Hukuki Niteliği

Sınırlı ayni hak niteliğinde olup alacaklıya teminat sağlar.
Fer’î hak özelliği taşır: Asıl alacak sona ererse ipotek de sona erer.
Mutlak hak özelliği vardır: Üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilir.

Bu yapı içinde ipotek, gemi malikinin mülkiyet hakkını sınırlasa da ortadan kaldırmaz.

Gemi Malikinin Haklarının Çerçevesi

1. Mülkiyet Hakkının Devamı

İpotek kurulsa dahi malik, gemi üzerindeki mülkiyet hakkını korur. İpotek, yalnızca alacaklı lehine bir sınırlama getirir. Malik, gemiyi kullanmaya, işletmeye ve ekonomik fayda sağlamaya devam eder.

2. Gemi Üzerinde Tasarruf Yetkisi

Malik, ipotekli gemiyi devredebilir, kiralayabilir veya rehin verebilir. Ancak bu tasarruflar ipotekli alacaklının hakkını ihlal edemez. Yeni malik, ipotek yüküyle birlikte gemiyi devralır.

3. Gemiyi İşletme ve Kullanma Hakkı

Malik, ipotekli gemiyi ticari faaliyette kullanmaya devam edebilir. Bu hak, ipoteğin varlığı nedeniyle kısıtlanmaz. Ancak geminin değerini azaltacak şekilde kötüye kullanılması yasaktır.

4. İpotekle Güvence Altına Alınmayan Kısımlardan Yararlanma

İpotek, belirli bir alacak için kurulmuştur. Malikin, ipoteğin güvence sağlamadığı alacak kalemleri üzerindeki serbestisi devam eder.

5. Sigorta Tazminatı Üzerinde Hak

Gemi malikinin gemiyi sigortalatma yükümlülüğü olabilir. Sigorta tazminatı, öncelikle ipotekli alacaklının hakkını teminat altına alsa da artan kısım üzerinde malik tasarruf edebilir.

6. Kamulaştırma Bedeli Üzerinde Hak

Gemi kamulaştırılırsa, ipotekli alacaklı öncelikli olarak tatmin edilir. Ancak kalan bedel malik üzerinde kalır.

7. Borcu Ödeme ve İpoteği Fek Ettirme Hakkı

Malik, borcu ödeyerek ipoteğin kaldırılmasını (fek) talep edebilir. Bu, malik açısından en temel haktır.

8. Derece Boşluğundan Yararlanma Hakkı

İpotek derecelerinden biri boş kalmışsa, malik bu boşluğu kendi menfaatine kullanabilir.

9. İhtiyati Tedbir Talep Etme Hakkı

Malik, ipoteğin haksız veya hukuka aykırı tesis edilmesi durumunda mahkemeden ihtiyati tedbir talep edebilir.

Hukuki Dayanaklar

TTK m. 1013 – 1016: Gemi ipoteğinin tesisine, kapsamına ve sonuçlarına ilişkin düzenlemeler.
TMK m. 683: Mülkiyet hakkı sahibine eşya üzerinde dilediği gibi tasarruf etme yetkisi tanır.
TMK m. 883 ve devamı: İpoteğin kapsamı, sigorta tazminatı ve kamulaştırma bedeline sirayet etmesi.

Yargıtay Kararları Işığında Malik Hakları

Yargıtay 11. HD, 2005/3650 E., 2006/4643 K.: Gemi malikinin mülkiyet hakkının ipotekle ortadan kalkmadığını, yalnızca sınırlı hale geldiğini vurgulamıştır.
Yargıtay 19. HD, 2014/13263 E., 2015/7892 K.: İpoteğin kaldırılabilmesi için borcun ödenmesi gerektiğini, malik tarafından fek talebinin her zaman ileri sürülebileceğini belirtmiştir.
Yargıtay 11. HD, 2017/4358 E., 2019/2211 K.: Gemi malikinin ipotekli gemiyi işletme hakkının devam ettiğini, ipoteğin kullanım hakkını engellemediğini teyit etmiştir.

Uygulamada Önemi

Malik Açısından

İpotek nedeniyle gemiyi kaybetme riski bulunsa da, borç ödenene kadar mülkiyet hakkı malik üzerinde kalır.
Ticari faaliyetlerine devam edebilir.

Alacaklı Açısından

Malikin gemiyi işletmeye devam etmesi, borcun ödenmesini sağlayabilir.
Ancak malikin kötüye kullanımını önlemek için hukuki tedbir haklarını kullanabilir.

Deniz Ticareti ve Finansman Açısından

Gemi ipoteği, finansman güvenliği sağlar.
Ancak malikin haklarının korunması, denizcilik sektörünün işlerliğini sürdürmesi açısından önemlidir.

Karşılaşılan Sorunlar

Malik, ipotekli gemi üzerinde tasarruf yaparken alacaklıyla ihtilafa düşebilir.
Sigorta tazminatında artan kısım üzerindeki malik hakkı uygulamada tartışmalı olabilir.
Kamulaştırma bedelinin paylaşımında uyuşmazlıklar doğabilir.

Çözüm Önerileri

Malik ile ipotekli alacaklı arasında açık hükümler içeren sözleşmeler yapılmalıdır.
Sigorta poliçelerine ipotekli alacaklı ve malik haklarını dengeleyecek hükümler eklenmelidir.
Sicil kayıtları şeffaf olmalı, malik ve alacaklı hakları net biçimde gösterilmelidir.
Yargıtay içtihatları doğrultusunda uygulamada yeknesaklık sağlanmalıdır.

Sonuç

Deniz ticareti hukukunda gemi ipoteği, alacaklıya güçlü bir güvence sağlarken, gemi malikinin mülkiyet hakkını ortadan kaldırmaz. Malik; gemiyi kullanmaya, işletmeye, devretmeye, sigorta tazminatında artan kısmı almaya ve borcu ödeyerek ipoteği fek ettirmeye devam eder.

Sonuç olarak, gemi ipoteğinde malikin hakları, hem mülkiyetin korunması hem de deniz ticaretinde finansal güvenliğin sağlanması açısından kritik bir denge unsurudur.

Single Blog Title