Yurt Dışında Bulunan Tereke Unsurlarının Türkiye’deki Mirasçılar Tarafından Tespiti, İntikali ve Hukuki Takip Usulleri

1. Giriş ve Problematiğin Boyutu

2. Kanunlar İhtilafı Kuralları ve Uygulanacak Hukuk (MÖHUK m. 20)

Yurt dışındaki bir miras varlığının devrinde hangi ülke hukukunun uygulanacağı sorusu, Türk Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hakkındaki Kanun’un 20. maddesi çerçevesinde çözümlenir. MÖHUK m. 20/1 uyarınca: “Miras milli hukuka tabidir. Ancak, taşınmaz mallar bulundukları ülke hukukuna tabidir.”

                    [MÖHUK m. 20 Uygulanacak Hukuk Şeması]
                                       |
         +-----------------------------+-----------------------------+
         |                                                           |
[Taşınır (Menkul) Varlıklar]                                [Taşınmaz (Gayrimenkul) Varlıklar]
(Banka Hesabı, Araç, Hisse Senetleri)                       (Ev, Arsa, Dükkan vb.)
         |                                                           |
 [Murisin Milli Hukuku]                                     [Lex Rei Sitae İlkesi]
 (Muris Türk ise -> Türk Miras Hukuku)                       (Taşınmazın Bulunduğu Ülke Hukuku)

A. Taşınırlar (Menkul Varlıklar) Bakımından

Yurt dışındaki banka hesapları, nakit paralar, araçlar, hisse senetleri, tahviller ve diğer taşınır değerler bakımından milli hukuk ilkesi geçerlidir.

• Muris Türk vatandaşı ise, Almanya veya ABD’deki bir bankada bulunan mevduatın kimlere hangi oranlarda intikal edeceği Türk Medeni Kanunu (TMK) hükümlerine göre belirlenir.

• Saklı pay oranları, yasal miras payları ve mirasçı sıfatının kazanılması Türk hukukuna tabidir.

B. Taşınmazlar (Gayrimenkul Varlıklar) Bakımından

MÖHUK m. 20/1 uyarınca, yabancı ülkedeki taşınmaz miras mallarına “Lex Rei Sitae” (Taşınmazın Bulunduğu Yer Hukuku) uygulanır.

• Yurt dışındaki taşınmazın mirasçılara nasıl geçeceği, mülkiyetin tescil usulü, devir sözleşmesinin şekli ve hatta bazı durumlarda miras paylaşım oranları dahi taşınmazın bulunduğu ülkenin (örneğin Fransa, İngiltere veya Almanya) iç hukuk kurallarına tabidir.

• Birçok Anglo-Sakson ülkesinde (Common Law) mirasın devri için resmi bir “Probate” (tereke idarecisi atama) süreci işletilmesi şart koşulurken, Kıta Avrupası ülkelerinde farklı idari ve noter usulleri uygulanmaktadır.

3. Yurt Dışındaki Tereke Varlıklarının Tespiti Mekanizmaları

Mirasçıların karşılaştığı ilk fiili zorluk, vefat eden murisin yurt dışında hangi ülkelerde, ne miktarda malvarlığı bulunduğunun bilinmemesidir. Bu tespiti gerçekleştirmek için kullanılabilecek ulusal ve uluslararası hukuki yollar şunlardır:

                  [Yurt Dışındaki Terekeyi Tespiti Yolları]
                                     |
         +---------------------------+---------------------------+
         |                                                       |
[Adli ve Diplomatik Yollar]                             [Uluslararası Vergi ve Finansal Şeffaflık]
         |                                                       |
 +-------+-------+                                       +-------+-------+
 |               |                                       |               |
[Konsolosluk /]  [Terekenin Tespiti]                    [CRS / Otomatik] [Maliye Bakanlığı]
 Dışişleri         Davası (TMK m. 589)                   Bilgi Değişimi   Ve GİB Kayıtları

A. Konsolosluklar ve Dışişleri Bakanlığı Kanalıyla İnceleme

Türk vatandaşlarının yurt dışındaki idari kayıtları (tapu, araç ve resmi işlemler) bulundukları ülkedeki Türk Dış Temsilcilikleri (Büyükelçilik / Başkonsolosluk) nezdinde iz bırakabilir. Mirasçılık belgesini temin eden mirasçılar, Dışişleri Bakanlığı kanalıyla veya doğrudan ilgili Başkonsolosluğa başvurarak murisin resmi kayıtlardaki varlıklarının tespiti için idari araştırma yapılmasını talep edebilirler.

B. Otomatik Bilgi Değişimi Standardı (CRS) ve Finansal Varlık Tespiti

Türkiye’nin de taraf olduğu OECD “Finansal Hesap Bilgilerinin Otomatik Değişimi Standardı” (Common Reporting Standard – CRS) uyarınca, taraf ülkelerin finansal kuruluşları (bankalar, sigorta şirketleri, yatırım fonları) yerleşik olmayan kişilerin finansal hesap bilgilerini kendi vergi idarelerine bildirir ve bu bilgiler ülkeler arasında karşılıklı paylaşılır.

• Muris yurt dışında yaşamış ve finansal hesap açmışsa, Gelir İdaresi Başkanlığı (GİB) ve Maliye Bakanlığı sistemlerinde bu bilgilerin izi bulunabilir. Mirasçılar, mahkeme marifetiyle veya vergi dairesi başvurularıyla bu verilerin tespiti için adımlar atabilirler.

C. Sulh Hukuk Mahkemesi Nezdinde Terekenin Tespiti (TMK m. 589)

Mirasçılar, murisin son yerleşim yeri veya Türkiye’deki malvarlıklarının bulunduğu yer Sulh Hukuk Mahkemesi’nde Terekenin Tespiti Davası (TMK m. 589) ikame edebilirler. Mahkemeden, uluslararası adli yardımlaşma (istinabe) usulleri kullanılarak Adalet Bakanlığı Dış İlişkiler ve Avrupa Birliği Genel Müdürlüğü vasıtasıyla ilgili yabancı ülkenin adli makamlarına müzekkere yazılması ve murisin banka, tapu ve ticari ortaklık kayıtlarının sorgulanması talep edilebilir.

4. Türkiye’de Alınan Mirasçılık Belgesinin Yurt Dışında Geçerliliği ve Tanıma-Tenfiz

Türkiye’de Sulh Hukuk Mahkemeleri veya noterler tarafından düzenlenen “Mirasçılık Belgesi” (Veraset İlamı), yabancı bir ülkede doğrudan mülkiyet devri yapılması için kural olarak tek başına yeterli değildir. Belgenin yurt dışında hüküm ifade edebilmesi için geçeceği aşamalar şunlardır:

A. Apostil Şerhi ve Yeminli Tercüme

Apostil şerhi; bir ülkede resmi bir makam tarafından düzenlenen hukuki veya idari bir belgenin, başka bir ülkede de hiçbir ek onay işlemine gerek kalmaksızın resmi ve geçerli bir belge olarak kabul edilmesini sağlayan uluslararası bir tasdik şerhidir.

Sistemin temel mantığı ve işleyişi şu esaslara dayanır:

• Sözleşme Aklı: Bu mekanizma, 1961 tarihli Lahey Yabancı Resmi Belgelerin Tasdiki Mecburiyetinin Kaldırılması Sözleşmesi’ne taraf olan ülkeler arasında geçerlidir.

• Bürokrasiyi Azaltma Amacı: Apostil olmasaydı, Türkiye’de aldığınız bir belgeyi (örneğin bir mahkeme kararını veya veraset ilamını) Almanya’da kullanmak için sırasıyla kaymakamlığa, Adalet Bakanlığı’na, Dışişleri Bakanlığı’na ve en son Almanya Başkonsolosluğu’na onaylatmanız gerekecekti. Apostil müessesesi, tüm bu zincirleme bürokratik onayları tek bir standart damga/belge ile ortadan kaldırır.

• Belgenin İçeriğini Değil, İmzanın Sahteliğini Denetler: Apostil şerhi, belgenin içindeki hukuki bilginin doğru veya yanlış olduğunu tasdik etmez. Sadece o belgeye imza atan yetkilinin (örneğin hakimin, noterin veya nüfus müdürünün) gerçekten o makamda görevli bir kamu görevlisi olduğunu ve belgedeki mührün hakiki olduğunu resmi olarak doğrular.

• Uygulama Şekli: Türkiye’de mahkeme kararları ve adli belgeler için Adli Yargı Adalet Komisyonu Başkanlıkları; idari belgeler (nüfus kayıt örneği, diploma vb.) için ise Valilikler ve Kaymakamlıklar tarafından belgenin arkasına basılan veya eklenen standart bir onay formudur.

Kısacası Apostil, resmi bir belgenin uluslararası alanda geçerlilik kazanmasını sağlayan “küresel bir imza ve mühür doğrulama pasaportu” olarak nitelendirilebilir.

1961 tarihli Lahey Yabancı Resmi Belgelerin Tasdiki Mecburiyetinin Kaldırılması Sözleşmesine taraf olan ülkelerde (Almanya, ABD, Fransa, İngiltere vb.), Türkiye’de alınan mirasçılık belgesine Adli Yargı Adalet Komisyonları veya Valilikler/Kaymakamlıklar tarafından Apostil Şerhi verilmelidir. Apostil şerhli belge, ilgili ülkenin resmi diline yeminli mütercim tarafından çevrilerek noter tasdiki yaptırılır.

B. Yabancı Mahkemeler Nezdinde Tanıma / Tenfiz veya Yerel Mirasçılık Belgesi Alınması

Birçok yabancı ülke tapu idaresi ve bankası, Türk mahkemesinin verdiği mirasçılık belgesini doğrudan işleme koymaz. Bu durumda iki hukuki alternatif mevcuttur:

1. Tenfiz / Tanıma İşlemi: Türk mahkemesi kararının, MÖHUK veya ilgili ülkenin Milletlerarası Özel Hukuk kuralları uyarınca yabancı ülke mahkemesinde tanınması ve tenfiz edilmesi sağlanır.

2. Yabancı Ülkeden Müstakil Mirasçılık Belgesi İhdası: Özellikle taşınmazlar bakımından “Lex Rei Sitae” kuralı gereğince, taşınmazın bulunduğu ülkenin yetkili yerel mahkemesinden veya noterinden o ülke hukukuna uygun yeni bir veraset ilamı (Erbschein, Probate, Certificat de Hérédité) alınması zorunlu kılınabilir.

C. Avrupa Miras Belgesi (European Certificate of Succession – ECS)

Eğer yurt dışındaki miras malları Avrupa Birliği üyesi bir ülkede (Danimarka ve İrlanda hariç) bulunuyorsa, 650/2012 sayılı AB Miras Tüzüğü uyarınca düzenlenen Avrupa Miras Belgesi hayati önem taşır. Bu belge, tüm AB üyesi ülkelerde ayrı bir tanıma-tenfiz prosedürüne gerek kalmaksızın doğrudan geçerli olup, mirasçıların banka hesaplarındaki paraları çekmelerine ve tapu tescillerini yapmalarına olanak tanır.

5. Taşınmaz ve Menkul Varlıkların İntikalinde İzlenecek Somut Prosedürler

Yurt dışındaki miras mallarının intikali, varlığın türüne göre iki temel kulvarda ilerler:

6. Yurt Dışındaki Miras Mallarının Vergilendirilmesi ve Çifte Vergilendirmeyi Önleme

Yurt dışındaki tereke varlıklarının Türkiye’deki mirasçılara geçişi hem yabancı ülkede hem de Türkiye’de vergi yükümlülüğü doğurur.

A. 7338 Sayılı Veraset ve İntikal Vergisi Kanunu Açısından

Türk vatandaşlarına ait malvarlığının, yurt içinde veya yurt dışında bulunmasına bakılmaksızın, miras yoluyla diğer kişilere intikali Veraset ve İntikal Vergisine tabidir (7338 s.K. m. 1).

• Türkiye’deki mirasçılar, yurt dışından kendilerine intikal eden tüm taşınmaz ve taşınır varlıkları Veraset ve İntikal Vergisi Beyannamesi ile Gelir İdaresi Başkanlığı’na beyan etmek zorundadırlar. Beyanname verme süresi, murisin yurt dışında vefat etmesi ve mirasçıların Türkiye’de bulunması halinde vefat tarihinden itibaren 6 aydır (7338 s.K. m. 9).

B. Çifte Vergilendirmenin Önlenmesi

Mirasçılar, taşınmazın veya paran bulunduğu yabancı ülkede de veraset/miras vergisi (Estate Tax / Inheritance Tax) ödemek zorunda kalabilirler. Türkiye ile ilgili yabancı ülke arasında akdedilmiş olan Çifte Vergilendirmeyi Önleme Anlaşmaları (ÇVÖA) veya Türk iç mevzuatındaki mahsup hükümleri gereğince; yabancı ülkede ödenen miras vergisi, Türkiye’de tahakkuk edecek Veraset ve İntikal Vergisi’nden mahsup edilebilir. Böylece mirasçının aynı varlık için iki defa tam vergi ödemesinin önüne geçilir.

7. Yurt Dışındaki Miras Mallarının Kaçırılması ve Hukuki Koruma Yolları

Mirasçılardan birinin veya üçüncü kişilerin, murisin vefatından hemen önce veya sonra yurt dışındaki banka hesaplarını boşaltması veya taşınmazları devretmesi durumunda ikame edilecek davalar şunlardır:

1. Uluslararası İhtiyati Tedbir ve İhtiyati Haciz: Yabancı ülke mahkemelerinden veya yetkili Türk mahkemelerinden (MÖHUK m. 50 uyarınca) yurt dışındaki banka hesaplarına ve tapu kayıtlarına blokaj / tedbir konulması talep edilmelidir.

2. Sebepsiz Zenginleşme ve Haksız Fiil Davaları: Yetkisiz olarak yurt dışındaki hesaptan para çeken mirasçıya karşı, çekilen tutarın dava tarihindeki rayiç değeri üzerinden iadesi için dava açılır.

3. Milletlerarası Yetki Meseleleri (MÖHUK m. 40 vd.): Türk mahkemelerinin uluslararası yetkisi, MÖHUK m. 43 uyarınca miras davalarında murisin son yerleşim yeri mahkemesine verilmiştir. Ancak yurt dışındaki taşınmazların ayni ile ilgili davalarda yabancı ülke mahkemeleri münhasıran yetkilidir.

8. Değerlendirme ve Sonuç

Yurt dışındaki miras mallarının Türkiye’deki mirasçılar tarafından takibi; hukuki, idari, finansal ve diplomatik süreçlerin bir arada yönetilmesini gerektiren son derece hassas bir uluslararası hukuk disiplinidir. MÖHUK m. 20 gereğince taşınır varlıklarda murisin milli hukukunun, taşınmazlarda ise taşınmazın bulunduğu ülke hukukunun geçerli olması; sürecin en başında doğru bir hukuki niteleme yapılmasını zorunlu kılmaktadır.

Mirasçıların hak kaybına uğramaması adına izlemesi gereken stratejik adım sırası şu şekildedir:

1. İlk olarak Türkiye’de resmi mirasçılık belgesi temin edilmeli, bu belgeye Apostil Şerhi alınarak yetkili dilde yeminli tercümesi yaptırılmalıdır.

2. Murisin yurt dışındaki varlıklarının tespiti için Dışişleri Bakanlığı, Konsolosluklar, CRS finansal verileri ve Sulh Hukuk Mahkemesi nezdindeki tereke tespiti davaları (TMK m. 589) etkin biçimde işletilmelidir.

3. Varlıkların bulunduğu ülkenin mevzuatına göre veraset ilamının tanıma-tenfizi yapılmalı veya yerel bir miras belgesi (Erbschein, Avrupa Miras Belgesi) ihdas edilmelidir.

4. İntikal eden tüm varlıklar 6 aylık yasal süre içinde Türk Vergi Dairesine beyan edilmeli; yabancı ülkede ödenen vergilerin mahsubu sağlanarak çifte vergilendirmenin önüne geçilmelidir.

Sonuç olarak, uluslararası adli yardımlaşma mekanizmaları ve ikili sözleşmeler doğru kullanıldığında, sınır ötesindeki mülkiyet haklarının korunması ve tereke varlıklarının eksiksiz biçimde Türkiye’deki hak sahibi mirasçılara intikali temin edilebilmektedir.