MÖHÜK Kapsamında Uygulanacak Hukukun Tespiti

Milletlerarası özel hukukta en önemli sorunlardan biri, yabancı unsurlu bir uyuşmazlığa hangi devlet hukukunun uygulanacağının belirlenmesidir. Günümüzde insanların farklı ülkelerde yaşaması, uluslararası ticaretin yaygınlaşması, yabancı ülke vatandaşları arasında yapılan evliliklerin artması ve sınır ötesi ticari ilişkilerin çoğalması nedeniyle bir uyuşmazlığın birden fazla hukuk sistemiyle bağlantılı olması oldukça yaygın hale gelmiştir.

Bu noktada “uygulanacak hukuk” sorunu ortaya çıkar. Çünkü aynı uyuşmazlık bakımından farklı devlet hukuklarının uygulanma ihtimali bulunabilir. Örneğin Türk vatandaşı ile Alman vatandaşının boşanma davasında hangi ülke hukuku uygulanacaktır? Ya da Türkiye’de faaliyet gösteren bir şirket ile Fransa merkezli bir şirket arasında yapılan sözleşmeye hangi hukuk uygulanacaktır?

İşte bu soruların cevabı milletlerarası özel hukuk kuralları aracılığıyla belirlenir. Türk hukukunda uygulanacak hukukun tespiti temel olarak 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun yani MÖHÜK kapsamında düzenlenmiştir.

Bu yazıda MÖHÜK kapsamında uygulanacak hukukun nasıl tespit edildiğini, bağlama kurallarını, hâkimin rolünü, yabancı hukukun uygulanmasını ve kamu düzeni müdahalesini detaylı şekilde inceleyeceğiz.

Uygulanacak Hukuk Nedir?

Milletlerarası özel hukukta uygulanacak hukuk, yabancı unsur taşıyan bir uyuşmazlığın çözümünde hangi devlet hukukunun esas alınacağını ifade eder.

Buradaki temel mesele, uyuşmazlığın yalnızca Türk hukukuna göre değil; olayla en sıkı ilişkili hukuk sistemine göre çözümlenmesidir.

Örneğin:

• Yabancı bir ülkede yapılan sözleşme,
• Farklı vatandaşlığa sahip eşler arasındaki boşanma,
• Yurt dışındaki taşınmaz mallar,
• Uluslararası miras ilişkileri

gibi konularda uygulanacak hukuk sorunu gündeme gelir.

Bu tür uyuşmazlıklarda mahkeme öncelikle hangi ülke hukukunun uygulanacağını belirler. Ancak bundan sonra uyuşmazlığın esasına geçilir.

Dolayısıyla uygulanacak hukukun tespiti, milletlerarası özel hukukun temelini oluşturan en önemli aşamalardan biridir.

MÖHÜK Nedir?

MÖHÜK, yabancı unsur taşıyan özel hukuk uyuşmazlıklarında uygulanacak hukuku, milletlerarası yetkiyi ve yabancı mahkeme kararlarının tanınması ile tenfizini düzenleyen temel kanundur.

Tam adı “Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun” olan bu düzenleme, Türk milletlerarası özel hukuk sisteminin temel kaynağıdır.

MÖHÜK kapsamında:

• Hangi mahkemenin yetkili olduğu,
• Hangi devlet hukukunun uygulanacağı,
• Yabancı kararların Türkiye’de nasıl sonuç doğuracağı

gibi önemli meseleler düzenlenmiştir.

Özellikle uygulanacak hukuk bakımından MÖHÜK, farklı hukuk alanları için özel bağlama kuralları öngörmektedir.

Bağlama Kuralları Nedir?

MÖHÜK kapsamında uygulanacak hukukun belirlenmesi bağlama kuralları aracılığıyla yapılır.

Bağlama kuralları, bir uyuşmazlığın hangi devlet hukukuna tabi olacağını gösteren kurallardır.

Başka bir ifadeyle bağlama kuralları, yabancı unsur taşıyan hukuki ilişkinin hangi hukuk sistemine bağlanacağını belirler.

Bu kurallar genellikle iki temel unsurdan oluşur:

• Hukuki ilişki türü
• Bağlantı noktası

Örneğin miras hukukunda murisin milli hukuku bağlantı noktası olabilir.

Bağlantı Noktaları Nelerdir?

Milletlerarası özel hukukta farklı bağlantı noktaları kullanılmaktadır.

Vatandaşlık Bağı

Kişinin vatandaşlığı birçok konuda önemli bağlantı noktasıdır.

Özellikle kişi halleri bakımından milli hukuk önem taşır.

Yerleşim Yeri

Kişinin sürekli yaşadığı yer de uygulanacak hukukun belirlenmesinde dikkate alınabilir.

Mutad Mesken

Özellikle aile hukuku ve çocuk hukukunda mutad mesken önemli hale gelmiştir.

Sözleşmenin İfa Yeri

Sözleşmeler hukukunda ifa yeri uygulanacak hukukun belirlenmesinde etkili olabilir.

Eşyanın Bulunduğu Yer

Taşınmaz mallar bakımından genellikle eşyanın bulunduğu yer hukuku uygulanır.

MÖHÜK’te Uygulanacak Hukukun Belirlenmesi

MÖHÜK farklı hukuk alanları için özel düzenlemeler getirmiştir.

Kişiler Hukuku

Gerçek kişilerin ehliyeti kural olarak milli hukuka tabidir.

Örneğin bir İtalyan vatandaşının fiil ehliyeti bakımından İtalyan hukuku uygulanabilir.

Aile Hukuku

Evlenme, boşanma ve velayet gibi konularda eşlerin ortak milli hukuku veya ortak mutad mesken hukuku dikkate alınabilir.

Örneğin Türk vatandaşı ile Fransız vatandaşının boşanma davasında ortak mutad mesken Fransa ise Fransız hukuku uygulanabilir.

Miras Hukuku

Miras ilişkilerinde murisin milli hukuku uygulanır.

Ancak taşınmaz mallar bakımından taşınmazın bulunduğu yer hukuku önem taşır.

Örneğin Almanya’daki taşınmazın miras paylaşımında Alman hukuku uygulanabilir.

Sözleşmeler Hukuku

Taraflar hukuk seçimi yapmışsa seçilen hukuk uygulanır.

Taraflar hukuk seçimi yapmamışsa sözleşmeyle en sıkı ilişkili hukuk dikkate alınır.

Uluslararası ticarette bu konu büyük önem taşımaktadır.

Hukuk Seçimi Serbestisi

MÖHÜK kapsamında taraflara belirli ölçüde hukuk seçme özgürlüğü tanınmıştır.

Örneğin Türkiye’de faaliyet gösteren bir şirket ile İngiltere merkezli şirket arasında yapılan sözleşmede taraflar İngiliz hukukunun uygulanacağını kararlaştırabilir.

Bu durum özellikle:

• Uluslararası ticaret,
• Yatırım sözleşmeleri,
• Taşıma sözleşmeleri,
• Finans işlemleri

bakımından önemlidir.

Ancak hukuk seçimi serbestisi sınırsız değildir.

Türk kamu düzenine açıkça aykırı sonuç doğuran hukuk kuralları uygulanmayabilir.

Hâkimin Rolü

Türk hâkimi uygulanacak hukuku resen araştırmakla yükümlüdür.

Yani taraflar yabancı hukuku ileri sürmese bile hâkim gerekli görürse yabancı hukuk kurallarını inceleyebilir.

Bu durum milletlerarası özel hukukun önemli özelliklerinden biridir.

Ancak uygulamada yabancı hukukun içeriğinin tespiti her zaman kolay değildir.

Mahkemeler:

• Bilirkişi raporları,
• Akademik görüşler,
• Uluslararası veri tabanları,
• Adalet Bakanlığı aracılığıyla sağlanan bilgiler

gibi yöntemlerden yararlanabilir.

Yabancı Hukukun Uygulanması

Mahkeme yabancı hukukun uygulanmasına karar verdikten sonra o devletin maddi hukuk kurallarını uygular.

Burada önemli olan nokta, yabancı hukukun yalnızca şeklen değil gerçekten içerik bakımından uygulanmasıdır.

Örneğin Fransız hukukunun uygulanması gerekiyorsa hâkim Fransız hukuk kurallarını dikkate almalıdır.

Atıf Problemi

Milletlerarası özel hukukta bazen yabancı hukuk başka bir hukuka yönlendirme yapabilir.

Bu durum “atıf” ya da “renvoi” olarak adlandırılır.

Örneğin Türk hukuku Alman hukukunu yetkili kılmış olabilir. Ancak Alman kanunlar ihtilafı kuralları Türk hukukuna geri gönderme yapıyorsa atıf problemi ortaya çıkar.

MÖHÜK bazı alanlarda atıf kurumunu kabul etmektedir.

Kamu Düzeni Müdahalesi

Yabancı hukuk her durumda uygulanmaz.

Eğer uygulanacak yabancı hukuk Türk kamu düzenine açıkça aykırı sonuç doğuruyorsa Türk mahkemesi bu hukuku uygulamayabilir.

Örneğin:

• Çok eşlilik,
• İnsan haklarına aykırılık,
• Savunma hakkının ihlali

gibi durumlar kamu düzeni müdahalesine neden olabilir.

Ancak yabancı hukukun yalnızca farklı olması kamu düzenine aykırılık anlamına gelmez.

Mahkemeler kamu düzeni istisnasını dar yorumlamaktadır.

Doğrudan Uygulanan Kurallar

Bazı hukuk kuralları devlet açısından o kadar önemlidir ki yabancı hukuk uygulanıyor olsa bile bu kurallar mutlaka uygulanır.

Bunlara doğrudan uygulanan kurallar denir.

Örneğin:

• İşçi koruma hükümleri,
• Rekabet hukuku,
• Tüketici koruma düzenlemeleri

bazı durumlarda doğrudan uygulanabilir.

Uygulamada Karşılaşılan Sorunlar

MÖHÜK kapsamında uygulanacak hukukun tespiti uygulamada bazı sorunlara yol açabilir.

Yabancı Hukukun İçeriğinin Tespiti

Yabancı mevzuata ulaşmak her zaman kolay olmayabilir.

Çeviri Problemleri

Yanlış tercümeler hukuki hatalara neden olabilir.

Farklı Hukuk Sistemleri

Common law ve kıta Avrupası sistemleri arasındaki farklar uygulamada zorluk yaratabilir.

Kamu Düzeni Tartışmaları

Bazı yabancı hukuk kurallarının kamu düzenine aykırı olup olmadığı konusunda görüş ayrılıkları yaşanabilir.

Yargıtay Kararlarının Önemi

MÖHÜK uygulamasında Yargıtay kararları büyük önem taşır.

Özellikle:

• Kamu düzeni müdahalesi,
• Yabancı hukukun uygulanması,
• Atıf problemi,
• Milletlerarası yetki

konularında Yargıtay içtihatları uygulamaya yön vermektedir.

Sonuç

MÖHÜK kapsamında uygulanacak hukukun tespiti milletlerarası özel hukukun en önemli konularından biridir. Yabancı unsur taşıyan uyuşmazlıklarda hangi devlet hukukunun uygulanacağı, bağlama kuralları aracılığıyla belirlenir.

Özellikle uluslararası ticaretin gelişmesi, yabancı evliliklerin artması ve küreselleşmenin hızlanması nedeniyle uygulanacak hukuk sorunu günümüzde çok daha önemli hale gelmiştir.

Bu nedenle hukuk öğrencileri, avukatlar ve uygulayıcılar bakımından MÖHÜK sisteminin ve bağlama kurallarının iyi anlaşılması büyük önem taşımaktadır.