Evlilik ve Boşanmada Uygulanacak Hukuk
Giriş
Yabancı unsurlu aile hukuku uyuşmazlıklarında en sık karşılaşılan ve en hassas meselelerden biri, evlilik ve boşanmada hangi ülke hukukunun uygulanacağıdır. Eşlerin farklı uyruklara sahip olması, evliliğin yurt dışında yapılması, ortak yaşamın farklı ülkelerde sürdürülmesi veya boşanmanın yabancı mahkemede gerçekleşmesi, bu alanı teknik ve çok katmanlı hâle getirir.
5718 sayılı MÖHÜK, evlenme ve boşanma ilişkilerinde uygulanacak hukuku m.13 ve m.14 hükümleriyle düzenlemiş; taraf iradesini sınırlı tutarak, kamu düzeni ve zayıf tarafın korunması ilkelerini ön plana çıkarmıştır.
Bu makalede, evliliğin kuruluşu, boşanma ve ayrılık, uygulanacak hukuk sıralaması, Türk mahkemelerinin yetkisi, yabancı boşanma kararlarının etkisi ve uygulamada sık yapılan hatalar ayrıntılı biçimde ele alınmaktadır.
1. Evliliğin Kuruluşunda Uygulanacak Hukuk (MÖHÜK m.13)
a) Evlenme Ehliyeti ve Şartları
MÖHÜK m.13/1’e göre:
“Evlenme ehliyeti ve şartları, her eşin evlenme anındaki millî hukukuna tabidir.”
Bu hüküm gereği:
-
Yaş şartı,
-
Ayırt etme gücü,
-
Evlenme engelleri
her eş bakımından kendi millî hukukuna göre ayrı ayrı değerlendirilir.
Örnek:
-
Türk vatandaşı bir eş için Türk Medeni Kanunu,
-
Alman vatandaşı eş için Alman hukuku
uygulanır.
b) Evlenmenin Şekli
MÖHÜK m.13/2 uyarınca:
“Evlenmenin şekli, yapıldığı yer hukukuna tabidir.”
Bu nedenle:
-
Yurt dışında yapılan bir evlilik,
-
O ülkenin şekil şartlarına uygunsa
Türkiye’de geçerli kabul edilir.
Bu hüküm, evlenme işlemlerinde şekil serbestisini ve uluslararası dolaşımı kolaylaştırır.
2. Boşanma ve Ayrılıkta Uygulanacak Hukuk (MÖHÜK m.14)
a) Hukukların Kademeli Uygulanması
MÖHÜK m.14, boşanma ve ayrılıkta uygulanacak hukuku kademeli bir sistemle belirler:
-
Eşlerin ortak millî hukuku,
-
Ortak millî hukuk yoksa ortak mutad mesken hukuku,
-
Bu da yoksa Türk hukuku.
Bu sistem, hâkime doğrudan takdir tanımaz; sıralı bir inceleme zorunluluğu getirir.
b) Ortak Millî Hukuk
Eşlerin:
-
Aynı vatandaşlığa sahip olmaları hâlinde,
boşanma o ortak millî hukuka tâbi olur.
Bu hukuk, boşanma sebeplerini, kusur rejimini ve boşanmanın şartlarını belirler.
c) Ortak Mutad Mesken Hukuku
Eşlerin ortak millî hukuku yoksa:
-
Fiilen birlikte yaşadıkları,
-
Hayat merkezlerinin bulunduğu
ülke hukuku uygulanır.
“Mutad mesken”, geçici değil; süreklilik arz eden yaşam merkezidir.
d) Türk Hukukunun Uygulanması
Ne ortak millî hukuk ne de ortak mutad mesken mevcutsa:
➡️ Türk hukuku uygulanır.
Bu hüküm, Türk mahkemelerinin önüne gelen dosyalarda hukuksuzluk boşluğu oluşmasını engeller.
3. Boşanmanın Mali Sonuçları ve Uygulanacak Hukuk
Boşanmanın:
-
Nafaka,
-
Maddi–manevi tazminat,
-
Velayet
gibi sonuçları, kural olarak boşanmaya uygulanan hukuka tâbidir.
Ancak:
-
Mal rejimi tasfiyesi,
-
Taşınmazlar üzerindeki ayni haklar
ayrı bağlama kurallarına tabidir.
Bu nedenle yabancı unsurlu boşanma dosyalarında, tek bir hukukla her şey çözülmez.
4. Tarafların Hukuk Seçimi Yapma İmkânı Var mı?
Evlilik ve boşanma alanında:
-
Tarafların hukuk seçimi yapma serbestisi yoktur.
-
Evlilik sözleşmesi veya boşanma protokolü ile uygulanacak hukuk değiştirilemez.
Bu durum, aile hukukunun:
-
Kamu düzeniyle sıkı bağlantısı,
-
Zayıf tarafın korunması
ilkeleriyle açıklanır.
5. Türk Mahkemelerinin Yetkisi
Yabancı unsurlu boşanma davalarında Türk mahkemeleri:
-
Eşlerden birinin Türkiye’de yerleşim yeri varsa,
-
Davalının Türkiye’de mutad meskeni bulunuyorsa
yetkili olabilir.
Yetki meselesi, HMK ve MÖHÜK hükümleri birlikte değerlendirilerek çözülür.
6. Yabancı Boşanma Kararlarının Türkiye’de Etkisi
a) Tanıma Zorunluluğu
Yabancı mahkeme tarafından verilen boşanma kararı:
-
Türkiye’de kendiliğinden geçerli olmaz.
-
Nüfus kayıtlarına işlenebilmesi için tanıma gerekir.
Tanıma yapılmadan:
-
Evli görünüm devam eder,
-
Yeniden evlenme mümkün olmaz,
-
Miras ve mal rejimi sorunları doğar.
b) Tenfiz Gereken Hâller
Yabancı boşanma kararında:
-
Nafaka,
-
Tazminat,
-
Velayet
gibi icra edilebilir hükümler varsa, tenfiz gerekir.
7. Kamu Düzeni ve Temel İlkeler
Belirlenen yabancı hukuk:
-
Kadın–erkek eşitliğini ihlal ediyorsa,
-
Boşanmayı imkânsız kılıyorsa,
-
Temel haklara aykırı düzenlemeler içeriyorsa
Türk kamu düzeni gerekçesiyle uygulanmaz.
Bu durumda Türk hukuku devreye girer.
8. Yargıtay Uygulaması
Yargıtay, yabancı unsurlu boşanma dosyalarında:
-
MÖHÜK m.14 sıralamasının eksiksiz uygulanmasını,
-
Ortak millî hukuk ve mutad mesken araştırmasının somutlaştırılmasını,
-
Kamu düzeni incelemesinin gerekçelendirilmesini
zorunlu görmektedir.
Bu inceleme yapılmadan verilen kararlar bozma sebebi yapılmaktadır.
9. Uygulamada Sık Yapılan Hatalar
-
Hukuk seçimi yapılabileceğinin sanılması
-
Ortak mutad meskenin yanlış tespiti
-
Yabancı boşanma kararının kendiliğinden geçerli sanılması
-
Mal rejimi ile boşanma hukukunun karıştırılması
-
Tanıma–tenfiz ayrımının yapılmaması
10. Avukatlar İçin Pratik Kontrol Listesi
-
Eşlerin vatandaşlıkları tespit edildi mi?
-
Ortak mutad mesken doğru belirlendi mi?
-
Boşanma ile mal rejimi ayrıldı mı?
-
Yabancı karar varsa tanıma/tenfiz planlandı mı?
-
Kamu düzeni riski değerlendirildi mi?
Sonuç
MÖHÜK m.13–14, evlilik ve boşanma ilişkilerinde uygulanacak hukuku belirlerken, taraf iradesini sınırlayan; kamu düzeni ve aile kurumunun korunmasını esas alan bir sistem kurmuştur.
Yabancı unsurlu boşanma dosyalarında başarı, “hangi hukuk daha avantajlı?” sorusundan önce hangi hukukun uygulanacağını doğru tespit etmekle mümkündür. Bu tespit yapılmadan yürütülen davalar, usulden ve esastan ciddi riskler barındırır.
About Post Author
