Fransız Mahkeme Kararlarının Türkiye’de Tenfizi

Giriş

Uluslararası özel hukukun en önemli konularından biri, bir devlet mahkemesi tarafından verilen kararın başka bir devlet ülkesinde hangi şartlarla hukuki sonuç doğuracağıdır. Devletlerin yargı yetkisi, egemenlik ilkesinin doğal bir sonucu olarak kural itibarıyla ülke sınırları ile sınırlıdır. Bu nedenle bir ülkede verilen mahkeme kararının başka bir ülkede doğrudan uygulanması mümkün değildir. Yabancı mahkeme kararlarının farklı bir devlet ülkesinde hüküm ve sonuç doğurabilmesi, ilgili devletin iç hukukunda öngörülen usullerin yerine getirilmesine bağlıdır.

Türkiye ile Fransa arasındaki ekonomik, ticari ve sosyal ilişkilerin uzun yıllardır yoğun şekilde devam etmesi, Fransız mahkemeleri tarafından verilen kararların Türkiye’de uygulanmasını uygulamada önemli bir ihtiyaç hâline getirmiştir. Fransa’da faaliyet gösteren şirketler ile Türk şirketleri arasındaki ticari uyuşmazlıklar, Fransa’da yaşayan Türk vatandaşlarının aile hukukundan doğan davaları, miras paylaşımına ilişkin ihtilaflar veya sözleşmelerden kaynaklanan alacak davaları, yabancı mahkeme kararlarının Türkiye’de uygulanmasını gerektiren başlıca örnekler arasında yer almaktadır.

Örneğin Paris Ticaret Mahkemesi tarafından bir Türk şirketi aleyhine verilen alacak kararı, borçlunun malvarlığının Türkiye’de bulunması hâlinde ancak Türk hukukunun öngördüğü usuller yerine getirildikten sonra icra edilebilir. Aynı şekilde Fransa’da görülen bir boşanma davasında hükmedilen nafaka veya maddi tazminatın Türkiye’de tahsil edilebilmesi de belirli hukuki şartların gerçekleşmesine bağlıdır. Dolayısıyla yabancı mahkeme kararının kesinleşmiş olması tek başına yeterli olmayıp, Türk hukukunda ayrıca tenfiz sürecinin tamamlanması gerekir.

Fransız Mahkeme Kararlarının Türkiye’de Hukuki Değer Kazanması

Fransa’da verilen bir mahkeme kararı, verildiği ülke bakımından bağlayıcı ve icra edilebilir nitelik taşısa da aynı etkiyi Türkiye bakımından kendiliğinden doğurmaz. Bunun temel nedeni, her devletin kendi ülkesinde uygulanacak mahkeme kararlarını belirleme konusunda egemen yetkiye sahip olmasıdır.

Türk hukukunda yabancı mahkeme kararlarının tanınması ve tenfizi 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun hükümlerine tabidir. Bu Kanun, yabancı mahkeme kararlarının hangi şartlarla Türkiye’de hüküm ve sonuç doğuracağını ayrıntılı biçimde düzenlemektedir.

Burada dikkat edilmesi gereken önemli nokta, Türk mahkemesinin Fransız mahkemesi yerine geçerek davayı yeniden görmemesidir. Tenfiz davasının amacı, uyuşmazlığı ikinci kez çözmek değil, yabancı mahkeme kararının Türk hukukunda uygulanmasına engel oluşturan bir durum bulunup bulunmadığını tespit etmektir. Bu nedenle tenfiz yargılaması, esas davadan tamamen farklı bir hukuki niteliğe sahiptir.

Hangi Fransız Mahkeme Kararları Tenfiz Edilebilir?

Fransız mahkemelerince verilen her kararın Türkiye’de tenfiz edilmesi mümkün değildir. Kanun koyucu, yalnızca özel hukuk alanına ilişkin ve icra kabiliyeti bulunan kararların tenfizine izin vermektedir.

Uygulamada en sık karşılaşılan tenfiz talepleri; ticari alacak davaları, sözleşmenin ihlalinden kaynaklanan tazminat kararları, aile hukukuna ilişkin nafaka hükümleri, miras hukukundan doğan bazı kararlar ile şirketler arasındaki ticari uyuşmazlıklara ilişkindir.

Buna karşılık ceza mahkemeleri tarafından verilen hapis cezaları veya kamu hukukuna ilişkin yaptırımlar aynı kapsamda değerlendirilmez. Bunun nedeni, bu tür kararların devletin egemenlik yetkisiyle doğrudan bağlantılı olmasıdır.

Kararın tenfize elverişli olup olmadığının belirlenmesi, davanın ilk ve en önemli aşamalarından biridir. Zira tenfize uygun olmayan bir karar bakımından açılan dava, diğer şartlar gerçekleşmiş olsa dahi reddedilecektir.

Tenfiz İncelemesinde Türk Mahkemesinin Yetkisinin Sınırları

Yabancı mahkeme kararlarının tenfizi bakımından en önemli ilkelerden biri, yabancı mahkeme kararının esasının yeniden incelenememesidir.

Bu ilke uyarınca Türk hâkimi, Fransız mahkemesinin hukuku doğru uygulayıp uygulamadığını araştırmaz. Delillerin yeterli olup olmadığı, tanık beyanlarının isabeti veya bilirkişi raporlarının doğruluğu tenfiz davasının konusu değildir.

Örneğin Fransız mahkemesi tarafından sözleşmenin ihlal edildiği gerekçesiyle tazminata hükmedilmiş olabilir. Davalı taraf, Fransız mahkemesinin delilleri yanlış değerlendirdiğini veya hukuki yorumunun hatalı olduğunu ileri sürerek Türk mahkemesinden kararın yeniden incelenmesini talep edemez. Çünkü tenfiz davası, ikinci bir temyiz veya istinaf yolu değildir.

Türk mahkemesi yalnızca kanunda belirtilen şartların gerçekleşip gerçekleşmediğini inceler. Böylece hem yabancı mahkeme kararına saygı gösterilmekte hem de Türk hukuk düzeninin temel ilkeleri korunmaktadır.

Tenfiz Şartlarının Değerlendirilmesi

Fransız mahkeme kararlarının Türkiye’de uygulanabilmesi için öncelikle kararın kesinleşmiş olması gerekir. Kesinleşmeyen veya olağan kanun yolları henüz tüketilmemiş kararların tenfizi mümkün değildir. Bu nedenle yabancı mahkeme kararının kesinleştiğini gösteren belgelerin dava dosyasına eklenmesi zorunludur.

Bunun yanında kararın özel hukuk alanına ilişkin olması gerekir. Kamu hukukundan doğan yaptırımlar veya ceza mahkemelerinin birçok kararı tenfiz kapsamı dışında kalmaktadır.

Mahkemenin değerlendirdiği bir diğer husus ise kamu düzenidir. Türk hukukunun temel ilkelerini ağır biçimde ihlal eden veya adil yargılanma hakkıyla bağdaşmayan kararların Türkiye’de uygulanmasına izin verilmez. Bununla birlikte yalnızca Fransız hukukunun Türk hukukundan farklı sonuçlar doğurması kamu düzenine aykırılık olarak kabul edilmez. Kamu düzeni istisnası dar yorumlanan ve ancak istisnai durumlarda uygulanan bir koruma mekanizmasıdır.

Ayrıca davalının savunma hakkının korunmuş olması da büyük önem taşır. Davanın usulüne uygun şekilde bildirilmemesi, tarafın yargılamadan haberdar edilmemesi veya kendisini savunma imkânının ortadan kaldırılması gibi durumlarda mahkeme tenfiz talebini reddedebilir. Buna karşılık davalı, usulüne uygun şekilde davet edildiği hâlde kendi iradesiyle yargılamaya katılmamışsa bu durum tek başına tenfize engel oluşturmaz.

Bir diğer önemli husus ise uyuşmazlığın Türk mahkemelerinin münhasır yetkisine giren konulardan biri olup olmadığıdır. Kanun gereği yalnızca Türk mahkemelerinde görülmesi gereken bir uyuşmazlık hakkında Fransız mahkemesince karar verilmişse, bu kararın Türkiye’de tenfiz edilmesi mümkün olmayabilir. Bu nedenle yetki kurallarının da her somut olay bakımından ayrıca değerlendirilmesi gerekir.

Tenfiz Davasının Açılması ve İzlenecek Hukuki Süreç

Fransız mahkemesi tarafından verilen bir kararın Türkiye’de icra edilebilmesi için yetkili Türk mahkemesinde tenfiz davası açılması gerekir. Tenfiz davası, yabancı mahkeme kararının hukuki denetiminin yapıldığı bir dava olmayıp, yalnızca kararın Türk hukuk düzeninde uygulanmasına engel teşkil eden bir durumun bulunup bulunmadığının tespit edildiği özel nitelikli bir yargılama türüdür.

Dava açılırken, tenfizi talep edilen mahkeme kararının hangi mahkeme tarafından verildiği, kararın kesinleşme tarihi, kararın hangi hükümlerinin Türkiye’de uygulanmasının istendiği ve talebin hukuki dayanakları açık şekilde belirtilmelidir. Özellikle kararın yalnızca belirli bölümlerinin icra edilmesinin talep edildiği durumlarda, talep konusu hükümlerin tereddüde yer vermeyecek biçimde gösterilmesi önem taşır.

Mahkeme, tarafların sunduğu deliller ve dosya kapsamındaki belgeler üzerinden öncelikle kanunda öngörülen tenfiz şartlarının gerçekleşip gerçekleşmediğini değerlendirir. Şartların mevcut olduğunun tespiti hâlinde yabancı mahkeme kararının Türkiye’de icra edilebilir olduğuna karar verilir.

Belgelerin Hazırlanması Neden Büyük Önem Taşır?

Tenfiz davalarının uygulamada uzamasının en önemli nedenlerinden biri, dava dosyasına sunulan belgelerdeki eksikliklerdir. Oysa dava açılmadan önce gerekli belgelerin eksiksiz şekilde hazırlanması, yargılama sürecinin daha kısa sürede tamamlanmasına katkı sağlayabilir.

Fransız mahkemesi kararının usulüne uygun şekilde düzenlenmiş örneği, kararın kesinleştiğini gösteren belge ve yabancı dilde düzenlenen evrakların Türkçe tercümeleri dava dosyasının temel unsurlarını oluşturur. Belgelerde yer alan isim, tarih veya karar numarası gibi bilgilerin birbirini doğrulaması da önemlidir. Küçük görünen bilgi farklılıkları dahi mahkemenin ek açıklama istemesine neden olabilir.

Resmî belgelerin Türkiye’de kullanılabilmesi için gerekli tasdik işlemlerinin tamamlanmış olması da dikkat edilmesi gereken hususlardan biridir. Eksik onay veya usule aykırı düzenlenen belgeler nedeniyle yargılama sürecinin uzaması uygulamada sık karşılaşılan sorunlar arasında yer almaktadır.

Fransız Mahkemelerinde Verilen Boşanma Kararlarının Türkiye’deki Sonuçları

Fransa’da yaşayan Türk vatandaşlarının en çok karşılaştığı hukuki konuların başında boşanma davaları gelmektedir. Ancak boşanma kararının Türkiye bakımından doğuracağı sonuçlar, kararın içeriğine göre değişiklik gösterebilir.

Boşanma hükmü ile nafaka, maddi tazminat, manevi tazminat veya yargılama giderlerine ilişkin hükümler aynı hukuki niteliğe sahip değildir. Evlilik birliğinin sona ermesine ilişkin kısmın Türkiye’de hüküm ifade etmesi ile mali sonuçların Türkiye’de cebri icra yoluyla yerine getirilmesi farklı hukuki işlemlere bağlı olabilir.

Örneğin Fransa’da hükmedilen yoksulluk nafakasının Türkiye’de tahsil edilmek istenmesi hâlinde, yalnızca kararın varlığı yeterli olmayacak; kararın Türkiye’de icra edilebilir hâle gelmesi için gerekli hukuki sürecin tamamlanması gerekecektir.

Bu nedenle aile hukukuna ilişkin yabancı mahkeme kararlarının değerlendirilmesinde kararın kapsamı dikkatle incelenmeli ve hangi hükümlerin Türkiye’de uygulanmasının amaçlandığı doğru şekilde belirlenmelidir.

Ticari Uyuşmazlıklarda Tenfizin Önemi

Fransa ile Türkiye arasındaki ekonomik ilişkilerin gelişmesi, ticari uyuşmazlıklardan kaynaklanan yabancı mahkeme kararlarının sayısını da artırmaktadır.

Uluslararası satış sözleşmeleri, distribütörlük ilişkileri, taşıma sözleşmeleri, eser sözleşmeleri ve çeşitli ticari iş birliklerinden doğan uyuşmazlıklar sonucunda Fransız mahkemeleri tarafından verilen kararların Türkiye’de uygulanması gerekebilmektedir.

Örneğin Fransız bir şirket, Türkiye’de faaliyet gösteren bir işletmeye karşı açtığı davayı kazanmış olabilir. Buna rağmen borçlunun malvarlığının Türkiye’de bulunması nedeniyle kararın fiilen yerine getirilebilmesi ancak Türk mahkemesinden alınacak tenfiz kararıyla mümkün olacaktır.

Bu yönüyle tenfiz kurumu, uluslararası ticaret hayatında mahkeme kararlarının etkili biçimde uygulanmasını sağlayan önemli hukuki mekanizmalardan biridir.

Kamu Düzeni İncelemesi Neden Önemlidir?

Yabancı mahkeme kararlarının tenfizinde en çok tartışılan konuların başında kamu düzeni kavramı gelmektedir.

Türk mahkemesi, Fransız mahkemesi kararının içeriğini yeniden değerlendirmez. Ancak kararın uygulanmasının Türk hukuk düzeninin temel değerleriyle açık biçimde çelişip çelişmediğini incelemekle yükümlüdür.

Burada dikkat edilmesi gereken husus, kamu düzeni kavramının oldukça istisnai şekilde uygulanmasıdır. Fransız hukukunda benimsenen bir çözümün Türk hukukundan farklı olması tek başına tenfiz talebinin reddi için yeterli değildir.

Ancak temel hak ve özgürlükleri ağır biçimde ihlal eden, savunma hakkını ortadan kaldıran veya adil yargılanma ilkesini açıkça zedeleyen kararlar bakımından kamu düzeni istisnası gündeme gelebilir.

Bu yaklaşım, hem yabancı mahkeme kararlarına duyulan güveni korumakta hem de Türk hukuk düzeninin temel ilkelerinin ihlal edilmesini önlemektedir.

Uygulamada Karşılaşılan Sorunlar

Fransız mahkeme kararlarının tenfizinde uygulamada karşılaşılan sorunlar çoğunlukla usule ilişkindir.

Özellikle kararın kesinleştiğini gösteren belgenin dosyaya eklenmemesi, tercümelerde yapılan maddi hatalar, taraf bilgilerindeki uyumsuzluklar veya kararın eksik sunulması yargılama sürecini uzatabilmektedir.

Bazı durumlarda ise yabancı mahkeme kararının yalnızca belirli hükümlerinin tenfiz edilmek istenmesine rağmen dava dilekçesinde bu hususun açıkça belirtilmemesi nedeniyle mahkeme ek açıklama talep edebilmektedir.

Uluslararası nitelik taşıyan uyuşmazlıklarda belge hazırlık sürecinin dikkatle yürütülmesi ve usule ilişkin ayrıntıların gözden kaçırılmaması, ileride doğabilecek hak kayıplarının önlenmesi bakımından önem taşımaktadır.

Yargıtay’ın Fransız Mahkeme Kararlarına Yaklaşımı

Yargıtay’ın yabancı mahkeme kararlarının tenfizine ilişkin kararları incelendiğinde, Fransız mahkemeleri bakımından özel bir değerlendirmeden ziyade 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun’da yer alan genel ilkelerin esas alındığı görülmektedir.

Yargıtay, yabancı mahkeme kararının esasına girilmesini hukuken mümkün görmemekte; incelemenin yalnızca tenfiz şartlarıyla sınırlı tutulması gerektiğini kabul etmektedir. Bu yaklaşım doğrultusunda, yabancı mahkemenin delilleri nasıl değerlendirdiği veya maddi olaya ilişkin hangi sonuca ulaştığı tenfiz incelemesinin konusu yapılmamaktadır.

Ayrıca kamu düzeni istisnasının dar yorumlanması gerektiği yönündeki yerleşik yaklaşım da Fransız mahkemesi kararlarının tenfizinde önem taşımaktadır. Böylece yalnızca gerçekten ağır nitelikte aykırılık oluşturan durumlarda tenfiz talebinin reddedilmesi sağlanmaktadır.

Sonuç

Fransız mahkemeleri tarafından verilen kararların Türkiye’de hukuki sonuç doğurabilmesi, kural olarak Türk mahkemeleri tarafından verilecek tenfiz kararına bağlıdır. Yabancı mahkeme kararının kesinleşmiş olması tek başına yeterli olmayıp, Türk hukukunda öngörülen şartların da eksiksiz şekilde gerçekleşmesi gerekir.

Tenfiz yargılamasında Türk mahkemesi, Fransız mahkemesinin kararını yeniden incelemez; yalnızca kararın Türkiye’de uygulanmasına engel oluşturabilecek hukuki nedenlerin bulunup bulunmadığını değerlendirir. Bu sistem, bir yandan uluslararası hukuk güvenliğini desteklerken diğer yandan Türk hukuk düzeninin temel ilkelerinin korunmasını amaçlamaktadır.

Özellikle Fransa ile Türkiye arasındaki ticari ilişkilerin yoğunluğu, iki ülkede yaşayan vatandaşların aile ve miras hukukundan kaynaklanan uyuşmazlıkları ile uluslararası sözleşmelerden doğan ihtilaflar dikkate alındığında, Fransız mahkeme kararlarının Türkiye’de tenfizi uygulamada önemli bir yere sahiptir. Sürecin usul kurallarına uygun şekilde yürütülmesi, gerekli belgelerin eksiksiz hazırlanması ve yabancı mahkeme kararının kapsamının doğru değerlendirilmesi, hak kayıplarının önlenmesi ve kararın Türkiye’de etkili biçimde uygulanabilmesi açısından belirleyici rol oynamaktadır.