Can Kaybı / Yaralanma ve Gemiadamı Talepleri: İş Hukuku – Deniz Hukuku Kesişiminde Türkiye Uygulaması

Denizde meydana gelen  gemiadamı ölüm ve yaralanma olayları, “klasik” iş kazası dosyalarından daha katmanlıdır. Çünkü aynı olay; bir yandan gemiadamının iş ilişkisi (Deniz İş Kanunu/işçilik alacakları), diğer yandan donatan/işleten sorumluluğu, deniz sigortaları (özellikle P&I), uluslararası unsur (yabancı bayrak–yabancı işveren–tahkim klozu) ve hatta sorumluluğun sınırlandırılması (LLMC/TTK sistemi) gibi deniz ticareti hukukuna özgü araçlarla iç içe geçer.

Bu yazı, Türkiye’de gemiadamının ölümü/yaralanması halinde en sık gündeme gelen talepleri, sorumluluk tartışmalarını ve usul–delil stratejisini “iş hukuku ile deniz hukukunun kesişimi” üzerinden, uygulamaya dönük şekilde ele alır.

---

1) Türkiye’de gemiadamının statüsü: Neden “normal işçi” dosyası gibi yürümüyor?

Gemiadamı bakımından temel fark, iş ilişkisinin çoğu zaman:

• sefer esaslı,

• uluslararası,

• kaptan talimatı ve ISM/SMS disiplinine bağlı,

• liman devleti denetimi (PSC) / klas / bayrak devleti kuralları ile çevrili
  olmasıdır.

Bu nedenle tek bir olay, aynı anda şu başlıklara dönüşebilir:

• İş kazası nedeniyle maddi ve manevi tazminat,

• Ölümde destekten yoksun kalma + manevi tazminat,

• Ücrete bağlı işçilik alacakları (ücret, fazla çalışma, izin, kıdem vb.),

• SGK süreçleri ve rücu tartışmaları,

• P&I teminatı, poliçe bildirimleri, rezervasyonlar,

• Uluslararası unsur nedeniyle uygulanacak hukuk / yetki / tahkim itirazları,

• Donatanın sorumluluğu sınırlandırma girişimi ve fon senaryosu.

---

2) Mevzuat haritası: Hangi kurallar birlikte çalışıyor?

2.1 Deniz İş Kanunu (854): İş ilişkisinin “özel” rejimi

Gemiadamlarının iş sözleşmesi, pek çok durumda 854 sayılı Deniz İş Kanunu kapsamında ele alınır (ücret, fesih, kıdem, iaşe, yurda iade gibi başlıklar dahil).

2.2 İş Mahkemeleri Kanunu (7036): Görev–yetki ve arabuluculuk ayrımı

Uygulamada kritik iki hüküm:

• Zorunlu arabuluculuk istisnası: İş kazası/meslek hastalığından doğan maddi–manevi tazminat ve bunlarla ilgili tespit/itiraz/rücu davalarında arabuluculuk dava şartı aranmaz.

• Yetki genişliği: İş kazası tazminat davalarında, kazanın/zararın olduğu yer ile zarar görenin yerleşim yeri mahkemesi de yetkilidir.

Pratik sonuç: Gemiadamı dosyalarında “önce arabuluculuk” refleksi her talep için doğru değildir; iş kazası tazminatları için istisna açıkça düzenlenmiştir.

2.3 TBK (6098) ve genel tazminat ilkeleri

Bedensel zarar ve ölüm hallerinde maddi tazminat kalemleri, manevi tazminat, destekten yoksun kalma gibi talepler çoğu kez TBK’nın genel sorumluluk mantığıyla (kusur–illiyet–zarar) kurgulanır.

2.4 Deniz hukuku katmanı: Sorumluluğun sınırlandırılması (LLMC/TTK sistemi)

Türkiye, deniz alacaklarına karşı sorumluluğun sınırlandırılması rejiminde LLMC 1976 ve 1996 Protokolü hattında bir sistem benimsemiştir; uygulamada bu, belirli deniz alacakları bakımından donatan/işletenin limitten yararlanma ve hatta fon tesis etme stratejisine dönüşebilir.

Özellikle ölüm/yaralanma alacaklarında “limit” tartışması, dosyanın maddi değerini ve stratejisini kökten değiştirebilir.

2.5 Uluslararası standartlar: MLC 2006 (Denizcilik Çalışma Sözleşmesi)

Türkiye’nin MLC 2006’yı onayladığı ve onayın Resmî Gazete’de yayımlandığı bilgisi, denizcilik istihdamı ve gemiadamının asgari çalışma/yaşam standartları tartışmalarında referans olarak sık kullanılır.

---

3) Olay türleri: “İş kazası” mı, “deniz kazası” mı, yoksa ikisi birden mi?

Türkiye pratiğinde bir olay aynı anda:

• İş ilişkisinden doğduğu için iş kazası (işveren sorumluluğu/SGK süreçleri),

• Deniz operasyonuna bağlı olduğu için deniz olayı (sefer güvenliği, teknik işletme, kaptan talimatı, PSC/klas)
  niteliği taşıyabilir.

Bu ikili karakter, savunma–iddia çizgilerini belirler:

• İşveren/işleten tarafı, çoğu kez olayı teknik işletme / deniz riski / üçüncü kişi kusuru çerçevesine taşımaya çalışır.

• Talep tarafı ise sorumluluğu işverenin gözetim borcu, eğitim–talimat eksikliği, uygun ekipman/KKD sağlanmaması, vardiya–yorgunluk yönetimi, risk analizlerinin yetersizliği gibi “iş hukuku mantığı” ile temellendirir.

---

4) Gemiadamının talep seti: Yaralanma ve ölüm dosyası nasıl kurulur?

4.1 Yaralanma halinde başlıca talepler

• Tedavi giderleri (SGK dışı kalan kalemler dahil),

• Geçici iş göremezlik nedeniyle gelir kaybı,

• Sürekli iş göremezlik / maluliyet nedeniyle çalışma gücü kaybı,

• Bakıcı/yardım giderleri, protez–cihaz giderleri,

• Manevi tazminat.

Denizde yaralanma dosyalarında en kritik nokta: Maluliyet oranı ve meslekte kazanma gücü kaybı hesabı “kara işçisine” göre farklılaşabilir; gemi sınıfı, görev tanımı, sefer koşulları (vardiya/sertifikasyon) etkili olur.

4.2 Ölüm halinde başlıca talepler

• Destekten yoksun kalma tazminatı (eş, çocuk, anne-baba vb.),

• Cenaze ve defin giderleri,

• Yakınlar için manevi tazminat.

Yargıtay içtihatlarında, gemiadamının ölümü nedeniyle destekten yoksun kalma ve manevi tazminat taleplerinin konu edildiği karar örneklerine rastlanır; bu tür örnekler, taleplerin teorik değil pratik olarak da kurulduğunu gösterir.

---

5) Sorumlular kimler olabilir? “İşveren” her zaman tek muhatap değildir

5.1 İşveren / donatan / işleten ayrımı

Gemiadamının iş sözleşmesindeki işveren (crew manning şirketi), geminin donatanı, gemi işleteni ve bazen bareboat charterer/manager yapısı birbirinden farklı olabilir. Bu ayrım, doğru hasım kurulmazsa davanın husumet ve ispat yönünden zayıflamasına yol açar.

5.2 Üçüncü kişiler

• Liman/terminal işletmesi,

• Taşeron ekipler,

• Kılavuzluk/römorkör operasyonu,

• Bakım–onarım firmaları,

• Ekipman üreticileri (ürün sorumluluğu tartışması)
  gibi aktörler de olayın doğasına göre sorumluluk zincirine eklenebilir.

5.3 SGK’nın rolü (ödemeler ve rücu)

SGK, iş kazası kabulü halinde geçici/sürekli gelir, ölüm geliri vb. ödemeler yapar; buna karşılık işverene yönelik rücu tartışmaları dosyanın arka planında yer alır. Bu katman, özellikle “kusur oranı” savaşını büyütür: Çünkü kusur yüzdesi hem tazminatı hem rücu riskini etkiler.

---

6) Deniz hukukunun “oyun değiştireni”: Sorumluluğun sınırlandırılması ve fon stratejisi

Deniz hukukunda bazı alacak türleri bakımından donatan/işletenin sorumluluğu sınırlandırma hakkı, iş kazası mantığıyla yürüyen dosyaya yeni bir savunma ekseni ekler. Türkiye’nin LLMC 1976 ve 1996 Protokolü hattındaki taraflığına dair derlemeler, uygulamada bu mekanizmanın gündeme gelebildiğini ortaya koyar.

Pratikte ne olur?

• Davalı taraf, “bu alacak deniz alacağıdır, limit uygulanır” diyebilir.

• Limitin uygulanıp uygulanmayacağı; alacağın niteliği, talep sahipleri, olayın geminin işletilmesiyle bağlantısı ve “limiti kaldıran kusur” iddialarına göre tartışılır.

• Fon tesisi senaryosu, ihtiyati haciz/tutuklama baskısını azaltmaya dönük bir araç gibi kullanılabilir.

Stratejik uyarı: Limit tartışmasını “sonradan” değil, dosyanın başında öngörmek gerekir; çünkü delil planı (kasıt/ağır kusur iddiası, sistematik ihmal, bilinen arızayla sefer) buna göre kurulur.

---

7) Usul ve delil stratejisi: Gemiadamı dosyalarında kazanma, çoğu kez “kayıt” savaşını kazanmaktır

7.1 Arabuluculuk ve dava yolu

İş kazası/meslek hastalığı kaynaklı maddi–manevi tazminat davaları için 7036 m.3/3 uyarınca arabuluculuk dava şartı değildir.
Buna karşılık, işçilik alacakları (ücret, kıdem, fazla mesai vb.) ayrı bir dosya mantığıyla zorunlu arabuluculuğa tabi olabilir. Aynı olayda iki farklı “usul yolu” doğması çok yaygındır.

7.2 Yetki kurgusu (özellikle yabancı bayraklı gemilerde)

Gemi yabancı bayraklı olsa bile, iş kazası davalarında 7036’daki yetki genişliği pratik avantaj sağlayabilir.
Bunun yanında sözleşmedeki tahkim/yetki klozları ve uluslararası unsur (MÖHUK) mutlaka ayrıca analiz edilmelidir.

7.3 Altın değerinde deliller (checklist)

Deniz kazalarında “klasik” deliller yetmez; şu kayıtlar çoğu zaman belirleyicidir:

• Gemijurnali / köprüüstü kayıtları, vardiya çizelgeleri

• ISM/SMS prosedürleri, risk değerlendirmeleri, toolbox meeting kayıtları

• Eğitim dokümanları, drill kayıtları, PPE/KKD teslim tutanakları

• Bakım–onarım kayıtları, arıza bildirimleri, klas survey raporları

• CCTV varsa görüntüler, e-posta/mesajlaşma kayıtları

• Kaza anında alınan ilk tutanaklar, liman/terminal raporları

• Tıbbi kayıtlar: ilk müdahale, epikriz, maluliyet raporları

İspat açısından en büyük hata: “Tanıkla yürür” diye düşünmek. Deniz dosyalarında log–prosedür–bakım–eğitim zincirini kuramayan taraf çoğu kez kusur oranında geriye düşer.

---

8) Uygulamada en sık yapılan kritik hatalar

1. Hasmı yanlış seçmek: Crew manager ile donatan/işleten ayrımını kaçırmak.

2. “Tek dava her şeyi çözer” sanmak: İş kazası tazminatı ile işçilik alacaklarını usulen karıştırmak.

3. Delili geç toplamak: Loglar, bakım kayıtları, CCTV çok hızlı “kaybolur” veya erişimi zorlaşır.

4. Uluslararası unsuru hafife almak: Tahkim/yetki klozu itirazı davayı baştan kilitleyebilir.

5. Limit (LLMC) riskini hesaba katmamak ve buna göre “limiti kaldıran kusur” delilini planlamamak.

---

Sonuç: Doğru strateji, iki dili aynı anda konuşabilmektir

Gemiadamının ölümü/yaralanması dosyası, iş hukukunun “gözetim borcu–iş kazası–kusur–tazminat” mantığını; deniz hukukunun “donatan/işleten yapısı–uluslararası unsur–sigorta–sorumluluğun sınırlandırılması” araçlarıyla birleştirir. Türkiye uygulamasında başarı; doğru mahkeme/usul kurgusu (özellikle 7036’daki iş kazası istisnaları) , doğru hasım ve erken delil toplama disiplininin aynı dosyada kurulmasına bağlıdır.