Bono Nasıl Düzenlenir? Geçerli Bir Bonoda Bulunması Gereken Zorunlu Unsurlar

Giriş

Bono, ticari hayatta ve günlük borç ilişkilerinde en sık kullanılan kambiyo senetlerinden biridir. Uygulamada çoğu zaman “senet” olarak adlandırılan bono, borçlunun belirli bir para borcunu belirli şartlar altında ödemeyi taahhüt ettiği yazılı bir kıymetli evraktır. Ancak her senet bono değildir. Bir belgenin hukuken bono sayılabilmesi için Türk Ticaret Kanunu’nda öngörülen zorunlu unsurları taşıması gerekir.

Bu nedenle bono düzenlenirken yapılan küçük bir eksiklik, senedin kambiyo senedi vasfını kaybetmesine neden olabilir. Böyle bir durumda alacaklı, kambiyo senetlerine özgü haciz yolu ile takip başlatma imkânını kaybedebilir; borçlu ise geçersiz veya eksik düzenlenmiş bir senede karşı önemli savunma imkânları elde edebilir.

Bu yazıda, bono nasıl düzenlenir, geçerli bir bonoda bulunması gereken zorunlu unsurlar nelerdir, hangi eksiklikler senedi geçersiz hale getirir ve bono düzenlenirken nelere dikkat edilmelidir soruları ayrıntılı şekilde ele alınmaktadır.

Bono Nedir?

Bono, düzenleyenin belirli bir bedeli, belirli bir kişiye veya onun emrine kayıtsız ve şartsız olarak ödeme vaadini içeren kambiyo senedidir. Türk Ticaret Kanunu’nun 776. maddesinde bonoda bulunması gereken unsurlar açıkça sayılmıştır. Buna göre bono veya emre yazılı senet; “bono” ya da “emre yazılı senet” ibaresini, kayıtsız ve şartsız belirli bir bedeli ödeme vaadini, vadeyi, ödeme yerini, lehtarın adını, düzenlenme tarihini ve yerini, düzenleyenin imzasını içermelidir.

Bono, alacaklıya güçlü bir ispat ve takip kolaylığı sağlar. Geçerli şekilde düzenlenmiş bir bono, vadesinde ödenmediği takdirde kambiyo senetlerine özgü haciz yolu ile icra takibine konu edilebilir. Bu nedenle bono, basit bir borç belgesi değil; sıkı şekil şartlarına bağlı, özel hukuki sonuçları olan bir kıymetli evraktır.

Bono Nasıl Düzenlenir?

Bono düzenlenirken öncelikle senedin hangi borç ilişkisine dayanarak verildiği belirlenmelidir. Bir mal satışı, borç para ilişkisi, ticari alacak, kira ilişkisi, hizmet sözleşmesi veya teminat ilişkisi nedeniyle bono düzenlenebilir. Ancak bono hangi amaçla verilirse verilsin, senet metninin kanunda aranan şekil şartlarına uygun olması gerekir.

Uygulamada bono genellikle matbu senet formları kullanılarak düzenlenmektedir. Ancak matbu form kullanılması tek başına senedin geçerli olduğu anlamına gelmez. Senet üzerindeki zorunlu alanların doğru ve eksiksiz doldurulması, ödeme vaadinin şartsız olması, lehtarın açıkça gösterilmesi ve düzenleyenin imzasının bulunması gerekir.

Bono düzenlenirken şu temel hususlar özellikle dikkate alınmalıdır:

Senet metninde “bono” veya “emre yazılı senet” ibaresi bulunmalıdır.
Ödenecek bedel açık ve belirli olmalıdır.
Ödeme vaadi herhangi bir şarta bağlanmamalıdır.
Lehtar, yani ödeme yapılacak kişi açıkça yazılmalıdır.
Düzenleme tarihi mutlaka bulunmalıdır.
Düzenleme yeri doğru şekilde gösterilmelidir.
Ödeme yeri belirtilmelidir.
Düzenleyen kişi senedi imzalamalıdır.
Şirket adına bono düzenleniyorsa temsil yetkisi açık olmalıdır.
Boş, eksik veya sonradan doldurulmaya müsait senet imzalanmamalıdır.

Geçerli Bir Bonoda Bulunması Gereken Zorunlu Unsurlar

1. “Bono” veya “Emre Yazılı Senet” İbaresi

Bir belgenin bono sayılabilmesi için senet metninde “bono” veya “emre yazılı senet” ibaresinin bulunması gerekir. Bu ibare, belgenin kambiyo senedi olarak düzenlendiğini gösterir. Kanuna göre senet Türkçe dışında başka bir dilde düzenlenmişse, o dilde bono veya emre yazılı senet karşılığı olarak kullanılan kelimenin senet metninde yer alması gerekir.

Bu unsur önemlidir çünkü tarafların düzenlediği belgenin sıradan bir borç ikrarı mı, yoksa kambiyo senedi mi olduğu bu ibare sayesinde anlaşılır. Senet metninde bono ibaresinin bulunmaması, belgenin kambiyo senedi niteliğini tartışmalı hale getirebilir.

2. Kayıtsız ve Şartsız Belirli Bir Bedeli Ödeme Vaadi

Bononun en temel unsurlarından biri, belirli bir para borcunun kayıtsız ve şartsız ödeneceğine dair taahhüttür. Bono, şarta bağlı ödeme vaadi içeremez. Örneğin “mal teslim edilirse ödenecektir”, “iş tamamlanırsa ödenecektir”, “sözleşme uygulanırsa ödenecektir” gibi kayıtlar bononun kambiyo vasfını zayıflatabilir.

Bono üzerindeki ödeme vaadi açık, kesin ve tereddüde yer vermeyecek şekilde yazılmalıdır. Ödenecek bedel belirli olmalı, hangi para birimi üzerinden ödeme yapılacağı anlaşılır olmalıdır.

Uygulamada senet bedelinin hem rakamla hem de yazıyla gösterilmesi tavsiye edilir. Bedelin yazı ve rakam kısmı arasında farklılık bulunması halinde, Türk Ticaret Kanunu’nun ilgili hükümleri uyarınca kural olarak yazı ile gösterilen bedel üstün tutulur; yalnız yazı veya yalnız rakamla birden fazla bedel gösterilmiş ve aralarında fark varsa en az olan bedel geçerli sayılır.

Bu nedenle bono düzenlenirken bedel kısmı dikkatle doldurulmalı, rakamla ve yazıyla yazılan tutar arasında hiçbir çelişki bırakılmamalıdır.

3. Vade

Vade, bononun hangi tarihte ödeneceğini gösterir. Türk Ticaret Kanunu m.776’da vade, bonoda bulunması gereken unsurlar arasında sayılmıştır. Ancak vade bakımından kanunda özel bir tamamlayıcı düzenleme bulunmaktadır. Türk Ticaret Kanunu m.777’ye göre vadesi gösterilmemiş olan bono, görüldüğünde ödenmesi şart olan bono sayılır.

Bu nedenle vadenin hiç yazılmaması her zaman bonoyu geçersiz hale getirmez. Fakat uygulamada vadenin açıkça yazılması son derece önemlidir. Çünkü ödeme tarihi, icra takibi, faiz başlangıcı ve alacağın muacceliyeti açısından doğrudan sonuç doğurur.

Bonoda vade şu şekillerde belirlenebilir:

Belirli bir günde ödeme,
Düzenleme tarihinden belli bir süre sonra ödeme,
Görüldüğünde ödeme,
Görüldükten belli bir süre sonra ödeme.

Bono düzenlenirken birden fazla vade yazılmamalı, vade tarihi açık ve tereddütsüz olmalıdır.

4. Ödeme Yeri

Bonoda ödeme yerinin gösterilmesi gerekir. Ödeme yeri, senet bedelinin nerede ödeneceğini ifade eder. Ancak ödeme yeri yazılmamışsa, kanun bazı durumlarda bu eksikliği tamamlamaktadır. Türk Ticaret Kanunu m.777’ye göre açıklık bulunmadığı takdirde senedin düzenlendiği yer, ödeme yeri ve aynı zamanda düzenleyenin yerleşim yeri sayılır.

Buna rağmen uygulamada ödeme yerinin açıkça yazılması önemlidir. Çünkü ödeme yeri, yetkili icra dairesi ve mahkeme tartışmalarında etkili olabilir. Ödeme yerinin hiç anlaşılamadığı durumlarda senedin kambiyo vasfı yönünden uyuşmazlık çıkabilir.

5. Lehtarın Adı

Bonoda, kime veya kimin emrine ödeme yapılacağı açıkça belirtilmelidir. Bu kişi lehtar olarak adlandırılır. Lehtar, senet bedelini talep etme hakkına sahip olan kişidir.

Lehtarın gösterilmesi bononun zorunlu unsurlarındandır. Lehtar kısmı boş bırakılan veya kime ödeme yapılacağı anlaşılamayan bir senedin bono niteliği ciddi şekilde tartışmalı hale gelir. Bu nedenle gerçek kişilerde ad ve soyadın; şirketlerde ise ticaret unvanının doğru ve eksiksiz yazılması gerekir.

Özellikle şirketler lehine düzenlenen bonolarda unvan hataları, eksik şirket adı, eski unvan kullanımı veya şahıs/şirket ayrımının net yapılmaması ileride takip hakkı ve yetkili hamil tartışmalarına yol açabilir.

6. Düzenleme Tarihi

Düzenleme tarihi, bononun hangi tarihte düzenlendiğini gösterir. Bonoda düzenleme tarihinin bulunması zorunludur. Düzenleme tarihi; ehliyet, zamanaşımı, vade hesabı, faiz başlangıcı ve senedin geçerlilik değerlendirmesi bakımından önemlidir.

Düzenleme tarihi bulunmayan bir senet, kural olarak bono vasfını kaybedebilir. Bu nedenle düzenleme tarihi gün, ay ve yıl olarak açık şekilde yazılmalıdır.

Düzenleme tarihi gerçeğe aykırı yazılmışsa veya sonradan değiştirilmişse bu durum ayrı bir hukuki uyuşmazlık yaratabilir. Özellikle tahrifat, sahtecilik, sonradan doldurma veya bedelsizlik iddialarında düzenleme tarihi kritik delil niteliği taşıyabilir.

7. Düzenleme Yeri

Bonoda düzenleme yerinin gösterilmesi gerekir. Ancak düzenleme yeri yazılmamışsa, Türk Ticaret Kanunu m.777 uyarınca düzenleyenin adının yanında yazılı olan yer, düzenleme yeri sayılır.

Bu düzenleme, bazı eksikliklerin senedi doğrudan geçersiz hale getirmemesi için getirilmiş tamamlayıcı bir hükümdür. Ancak senette düzenleme yeri yazılmadığı gibi düzenleyenin adının yanında da herhangi bir yer bulunmuyorsa, bononun geçerliliği tartışmalı hale gelir.

Uygulamada düzenleme yeri açıkça il veya ilçe olarak yazılmalıdır. Belirsiz, anlaşılmaz veya hiçbir yeri göstermeyen ifadelerden kaçınılmalıdır.

8. Düzenleyenin İmzası

Bonoda en önemli zorunlu unsurlardan biri düzenleyenin imzasıdır. Düzenleyen, bonoda yazılı bedeli ödemeyi taahhüt eden kişidir. İmza bulunmayan bir belgenin bono olarak kabul edilmesi mümkün değildir.

İmza, borç altına girme iradesini gösterir. Bu nedenle bonoda imzanın kime ait olduğu, yetkili kişi tarafından atılıp atılmadığı ve imzanın senet metniyle bağlantılı olup olmadığı önemlidir.

Şirket adına düzenlenen bonolarda imzanın şirketi temsile yetkili kişi tarafından atılması gerekir. Şirket kaşesi kullanılması tek başına yeterli görülmemeli; imza atan kişinin temsil yetkisi ticaret sicil kayıtları ve imza sirküleri üzerinden kontrol edilmelidir. Aksi halde şirketin mi, imzalayan kişinin mi sorumlu olduğu konusunda uyuşmazlık çıkabilir.

Eksik Unsurlu Bono Geçerli Olur mu?

Türk Ticaret Kanunu m.777’ye göre, kanunda belirtilen istisnalar saklı kalmak üzere, m.776’da gösterilen unsurlardan birini içermeyen senet bono sayılmaz. Ancak aynı maddede bazı eksiklikler bakımından tamamlayıcı hükümler getirilmiştir. Buna göre vadesi gösterilmeyen bono görüldüğünde ödenir; açıklık bulunmadığında düzenleme yeri ödeme yeri ve düzenleyenin yerleşim yeri sayılır; düzenleme yeri gösterilmeyen bono ise düzenleyenin adının yanında yazılı yerde düzenlenmiş sayılır.

Bu nedenle her eksiklik aynı sonucu doğurmaz. Bazı eksiklikler kanun tarafından tamamlanabilirken, bazı eksiklikler senedin bono vasfını tamamen ortadan kaldırabilir.

Örneğin:

Vade yazılmamışsa senet doğrudan geçersiz olmaz; görüldüğünde ödenecek bono sayılır.
Ödeme yeri yazılmamışsa düzenleme yeri ödeme yeri kabul edilebilir.
Düzenleme yeri yazılmamışsa düzenleyenin adının yanında yazılı yer dikkate alınabilir.
Lehtar hiç yazılmamışsa bono vasfı ciddi şekilde tartışmalı hale gelir.
Düzenleme tarihi yoksa senedin bono niteliği sorunlu hale gelir.
İmza yoksa bono oluşmaz.
Kayıtsız ve şartsız ödeme vaadi yoksa kambiyo senedi niteliği zedelenir.

Bono Düzenlerken Yapılan Yaygın Hatalar

Uygulamada bono düzenlenirken yapılan hatalar, taraflar arasında ciddi uyuşmazlıklara neden olmaktadır. En sık karşılaşılan hatalar şunlardır:

Boş Senet İmzalanması

Bedel, vade, lehtar veya düzenleme tarihi boş bırakılarak senet imzalanması büyük risk taşır. Senedin sonradan anlaşmaya aykırı doldurulduğu iddia edilebilir; ancak bu iddianın ispatı her zaman kolay değildir.

Teminat Senedinin Açıkça Belirtilmemesi

Bir senet teminat amacıyla verilmişse, bu durum yalnızca sözlü olarak değil, yazılı şekilde açıkça ortaya konulmalıdır. Aksi halde senet bağımsız bir borç senedi gibi icra takibine konu edilebilir.

Şirket Adına Yetkisiz İmza Atılması

Şirket adına bono düzenlenirken imza atan kişinin temsil yetkisi kontrol edilmelidir. Yetkisiz kişi tarafından atılan imza, hem şirket hem de imzalayan kişi açısından ciddi uyuşmazlıklara yol açabilir.

Bedelin Hatalı Yazılması

Bedelin rakamla ve yazıyla farklı yazılması, yanlış para birimi kullanılması veya bedel kısmında tahrifat yapılması icra takibi sırasında ciddi itirazlara neden olabilir.

Birden Fazla Vade Yazılması

Bonoda ödeme tarihinin açık olması gerekir. Birden fazla vade yazılması veya vadenin çelişkili gösterilmesi, senedin kambiyo vasfı üzerinde tartışma yaratabilir.

Geçerli Bono Düzenlemek İçin Pratik Kontrol Listesi

Bono düzenlenmeden önce şu kontrol listesi dikkate alınmalıdır:

Senet metninde “bono” veya “emre yazılı senet” ibaresi var mı?
Ödenecek bedel açık ve belirli mi?
Bedel yazı ve rakamla uyumlu mu?
Ödeme vaadi kayıtsız ve şartsız mı?
Lehtarın adı veya şirket unvanı doğru yazılmış mı?
Düzenleme tarihi mevcut mu?
Düzenleme yeri açıkça yazılmış mı?
Ödeme yeri belirtilmiş mi?
Vade tarihi açık ve tek mi?
Düzenleyen kişi senedi imzalamış mı?
Şirket adına imza varsa temsil yetkisi kontrol edilmiş mi?
Senet teminat amacıyla veriliyorsa bu husus yazılı belgeye bağlanmış mı?
Senette boş alan bırakılmış mı?
Senet üzerindeki tüm bilgiler tarafların gerçek iradesine uygun mu?

Sonuç

Bono, Türk hukukunda alacaklıya güçlü takip imkânı sağlayan, borçlu açısından ise ciddi mali ve hukuki sonuçlar doğurabilen bir kambiyo senedidir. Bu nedenle bono düzenlenirken yalnızca matbu formun doldurulması yeterli değildir. Senedin Türk Ticaret Kanunu’nda aranan zorunlu unsurları taşıması, ödeme vaadinin kayıtsız ve şartsız olması, lehtarın açıkça gösterilmesi, düzenleme tarihi ve imzanın bulunması gerekir.

Eksik veya hatalı düzenlenen bono, alacaklı açısından tahsil sürecini zorlaştırabilir; borçlu açısından ise kambiyo takibine karşı itiraz ve şikâyet imkânı doğurabilir. Özellikle boş senet, teminat senedi, şirket adına imza, bedel farklılığı ve düzenleme yeri eksikliği gibi konular uygulamada en çok uyuşmazlık yaratan alanlardır.

Bu nedenle bono düzenlenmeden önce belgenin hukuki niteliği dikkatle incelenmeli, tarafların iradesi açık şekilde yazıya dökülmeli ve ileride doğabilecek uyuşmazlıkları önleyecek şekilde hareket edilmelidir. Bono nedeniyle icra takibi başlatılacaksa veya bonoya dayalı bir ödeme emri tebliğ edilmişse, süreler kısa olduğu için vakit kaybetmeden hukuki değerlendirme yapılması büyük önem taşır.

Single Blog Title