Belçika’da Çalışma Hakkı Veren Oturum Kartlarının Kapsamı ve Sınırları

Belçika’da çalışma hakkı veren oturum kartları konusu, uygulamada çoğu kişinin düşündüğünden daha teknik bir alandır. Çünkü Belçika hukukunda “oturum kartı var” demek her zaman “serbestçe çalışabilirim” anlamına gelmez. Bazı kartlar doğrudan ve sınırsız iş piyasası erişimi sağlar; bazı kartlar yalnız belirli bir işverene, belirli bir çalışma statüsüne veya belirli bir süreye bağlı hak tanır; bazı kartlar ise ancak kart üzerindeki “labour market” ibaresi, bölgesel çalışma izni veya ayrı bir profesyonel kart ile birlikte anlam kazanır. Belçika Göçmenlik Ofisi ile Federal İstihdam kaynakları birlikte okunduğunda, çalışma hakkının yalnız kart tipinden değil, o kartın hangi hukukî sebeple verildiğinden de doğduğu açıkça görülür. (dofi.ibz.be)

Bu yüzden Belçika’da çalışma hakkı veren oturum kartlarını değerlendirirken üç temel soru sorulmalıdır. Birinci soru, kartın serbest dolaşım hukukuna mı, çalışma temelli göç rejimine mi, yoksa aile birleşimi, öğrenci, insani nedenler veya Brexit sonrası özel statülere mi dayandığıdır. İkinci soru, hakkın otomatik ve sınırsız mı, yoksa süreli ve koşullu mu olduğudur. Üçüncü soru ise, kartın yanında ayrıca bölgesel çalışma izni, tek izin, profesyonel kart ya da kart üzerinde açık bir “labour market” notu gerekip gerekmediğidir. Bu makale, Belçika’daki başlıca çalışma hakkı veren oturum kartlarını tam da bu çerçevede açıklamaktadır. (employment.belgium.be)

1. Belçika’da çalışma hakkı karttan mı, statüden mi doğar?

Belçika hukukunda doğru cevap şudur: çalışma hakkı çoğu zaman kartın kendisinden değil, kartın temsil ettiği statüden doğar. Nitekim Göçmenlik Ofisi’nin tek izin sayfası, işçiye verilen A veya B kartının üzerinde çalışma piyasasına erişime ilişkin ayrıca bir referans bulunduğunu açıkça belirtir. Aynı sayfa, bazı geçici belgelerin ise hiç çalışma hakkı vermediğini veya yalnız sınırlı çalışma imkânı tanıdığını göstermektedir. Yani aynı “A kartı” ailesi içinde bile, öğrenci A kartı ile single permit A kartı aynı kapsamı doğurmaz. (dofi.ibz.be)

Federal İstihdam İdaresi de bunu dolaylı biçimde teyit eder. Resmî listede çalışmaya yetkili kişiler sayılırken, yalnız kartın adı değil, o kartı taşıyan kişinin hangi kategoride bulunduğu da ayrıca belirtilir: öğrenci, search year sahibi, 9bis/9ter statüsü sahibi, aile birleşimi başvuranı, uluslararası koruma yararlanıcısı, Withdrawal Agreement yararlanıcısı gibi. Bu sistem, Belçika’da “kart tipi + oturum sebebi + gerekiyorsa kart üzerindeki labour market ibaresi” üçlüsünün birlikte okunması gerektiğini gösterir. (employment.belgium.be)

2. En güçlü grup: AB vatandaşları ve AB serbest dolaşım rejimine bağlı kartlar

Belçika’da en güçlü çalışma zemini, Avrupa Birliği serbest dolaşım hukukundan doğar. Federal İstihdam İdaresi, Avrupa Ekonomik Alanı üyesi devletlerin ve İsviçre’nin vatandaşlarının Belçika’da çalışmaya yetkili olduğunu açıkça belirtmektedir. Göçmenlik Ofisi de AB vatandaşının Belçika’da üç aydan uzun kalmak için belediyeye kayıt başvurusu yapabileceğini ve bunu çalışan, serbest çalışan, iş arayan, öğrenci veya yeterli kaynağa sahip kişi statülerinden biriyle temellendirebileceğini açıklamaktadır. Bu, AB vatandaşının çalışma hakkının ayrı bir Belçika iş izninden değil, AB vatandaşlığından ve serbest dolaşım hukukundan kaynaklandığını gösterir. (employment.belgium.be)

Bu rejimde kullanılan oturum belgeleri bugün esas olarak EU ve EU+ kart aileleridir; bunlar daha eski E ve E+ kartlarının güncel karşılığıdır. AB vatandaşı çalışan ya da serbest çalışan olarak kaydolduğunda, belediye ve gerektiğinde Göçmenlik Ofisi, üç aydan fazla kalış hakkını tanır. Buradaki çalışma hakkının kapsamı geniştir; çünkü bu kişiler kural olarak belirli bir işverenle sınırlı bir work permit mantığına değil, serbest dolaşım çerçevesinde çalışma hakkına dayanır. Bununla birlikte oturumun kendisi yine statüye bağlıdır; örneğin kişi “yeterli kaynak sahibi” olarak kaydolmuşsa, çalışma hakkının fiilen nasıl kullanılacağı ile kayıt statüsü arasında tutarlılık aranabilir. (dofi.ibz.be)

AB vatandaşı bir kişinin aile üyeleri bakımından da güçlü bir rejim vardır. Göçmenlik Ofisi’nin resmî sayfasına göre, aile birleşimi olumlu sonuçlandığında verilen EU family member card beş yıl geçerlidir ve açıkça “Labour market: unlimited” ibaresini taşır. Bu, AB vatandaşıyla aile birleşimi üzerinden oturum alan kişinin Belçika iş piyasasına serbest erişim elde ettiğini gösteren çok önemli bir resmî ifadedir. Aynı mantık kalıcı aile ikametinde de sürer; F ve F+ kart ailesi serbest dolaşım hukukuna dayalı güçlü çalışma zeminleri arasında yer alır. (dofi.ibz.be)

3. Brexit sonrası M ve N kartları da geniş çalışma hakkı verir

Belçika’da çalışma hakkı açısından özel ve güçlü bir başka kategori, Birleşik Krallık vatandaşları ve uygun aile üyeleri için düzenlenen Withdrawal Agreement belgeleridir. Göçmenlik Ofisi açık biçimde, Withdrawal Agreement yararlanıcılarına verilen oturum kartları ve buna ilişkin sertifikalarla iş piyasasına sınırsız erişim bulunduğunu belirtmektedir. Bu hak, kart üzerinde de gösterilir. M kartı bakımından bu erişim otomatik olup ayrıca ek bir çalışma izni alınması gerekmez. (dofi.ibz.be)

Aynı resmî kaynak, N kartı sahibi sınır işçilerinin de bu belge temelinde çalışabildiğini belirtir; ancak burada kapsam farklıdır. N kartı, klasik anlamda genel ikamet kartı değil, Withdrawal Agreement çerçevesinde frontier worker statüsüne bağlı özel bir belgedir. Dolayısıyla N kartı çalışma hakkı verir; fakat bu hak, Belçika’da genel yerleşim ve sınırsız amaçlı ikamet kartı mantığıyla değil, sınır işçiliği statüsüyle sınırlı okunmalıdır. Bu da Belçika hukukunda bazı kartların iş piyasasına erişim verse bile, aynı zamanda belirli statü sınırları taşıdığını gösterir. (dofi.ibz.be)

4. Çalışma temelli ana rejim: single permit A ve B kartları

AB dışı bir kişi Belçika’da 90 günden uzun süre ücretli çalışacaksa, temel rejim çoğu durumda single permit yani tek izin sistemidir. Göçmenlik Ofisi, 3 Ocak 2019’dan beri AB dışı bir kişinin 90 günden fazla kalıp çalışmak istemesi halinde tek izin sahibi olması gerektiğini açıkça belirtmektedir. Başvuru işveren tarafından yetkili Bölgeye yapılır; Bölge ve Göçmenlik Ofisi dosyayı birlikte inceler. Başvuru olumlu sonuçlanırsa kişiye hem oturum hem çalışma boyutunu kapsayan belge verilir. (dofi.ibz.be)

Bu rejimde verilen temel kart çoğu zaman A kartıdır. Ancak bu A kartı, öğrenci A kartından farklı olarak, çalışma hakkını da içeren iş temelli bir A kartıdır. Göçmenlik Ofisi açıkça, belediyenin işçiye verdiği A kartının çalışma piyasasına erişime ilişkin bir referans taşıdığını belirtmektedir. Başka bir anlatımla, single permit A kartı tek başına “geçici ikamet” değil; aynı zamanda belirli bir çalışma yetkisini yansıtan karttır. Bununla birlikte bu yetki, çoğu dosyada başvuruyu yapan işveren ve alınan bölgesel çalışma kararı ile sıkı bağ içindedir. (dofi.ibz.be)

Bu rejimin en önemli sınırı, çalışma hakkının oturumdan bağımsız olmamasıdır. Göçmenlik Ofisi, işçiye verilmiş sınırlı oturumun sona erdirilmesi halinde work permit’in de otomatik olarak sona ereceğini; aynı şekilde Bölge çalışma iznini bitirirse oturumun da kural olarak 90 gün sonra biteceğini açıkça yazmaktadır. Yani Belçika’da single permit sistemi “önce kart, sonra iş” değil; tam tersine iş ve oturumun aynı idari omurgaya bağlandığı bir modeldir. Bu yüzden iş ilişkisinin bitmesi, çoğu zaman sadece iş hukukunu değil, göç hukukunu da etkiler. (dofi.ibz.be)

Single permit rejiminde daha güçlü bir aşama da vardır. Eğer Bölge işçiye unlimited work permit verirse ve Göçmenlik Ofisi de buna paralel şekilde ikameti sürdürürse, belediye belirli hallerde A kartı yerine B kartı verebilir; Göçmenlik Ofisi bu kart üzerinde açıkça “Labour market: unlimited” ibaresinin yer aldığını belirtmektedir. Bu, Belçika’da çalışan üçüncü ülke vatandaşı için en güçlü iş temelli kart sonuçlarından biridir. Fakat yine de bu hak koşulsuz değildir; kişi kamu yardım sistemine bağımlı hale gelirse veya artık yetkilendirildiği amaç dışında kalırsa oturum sona erdirilebilir. (dofi.ibz.be)

5. H kartı: AB Mavi Kart serbest kart değil, nitelikli iş kartıdır

Belçika’daki H kartı, Avrupa Birliği Mavi Kartıdır. DOFI’nin resmî residence permit tablosu, H kartının yüksek nitelikli istihdam amacıyla verildiğini ve kartın geçerlilik süresinin ilgili bölgesel otoritenin belirlediği work permit süresine karşılık geldiğini açıkça gösterir. Bu, H kartının “her işte çalışabilirim” mantığıyla değil, yüksek nitelikli istihdam statüsü ile okunması gerektiğini gösterir.

Başka bir deyişle H kartı güçlü bir çalışma kartıdır; ancak genel ve sınırsız iş piyasası kartı değildir. Kartın varlık sebebi, yüksek vasıflı çalışma ilişkisidir. Bu yüzden uygulamada H kartı sahibinin serbestçe her sektöre kayması veya iş ilişkisinden tamamen kopması, kartın hukukî temelini etkileyebilir. H kartının avantajı, aile birleşimi ve uzun dönem ikamet hesabında sağladığı özel kolaylıklardır; sınırı ise çalışma temelinin hâlâ nitelikli istihdam rejimine bağlı kalmasıdır. Bu son cümle, H kartının resmî tanımı ile aile birleşimi ve uzun dönem ikamet kaynaklarının birlikte okunmasından çıkan hukukî bir değerlendirmedir.

6. Öğrenci A kartı çalışma hakkı verir, ama sınırlı verir

Belçika’da en çok karıştırılan kartlardan biri öğrenci A kartıdır. Federal İstihdam İdaresi açıkça, öğrenci statüsüyle oturum verilen kişilerin yalnızca iki durumda çalışabildiğini belirtmektedir: okul tatillerinde ve okul dönemi dışında haftada en fazla 20 saat, üstelik çalışmanın eğitimle uyumlu olması şartıyla. Aynı kural, başka bir AB üyesi devletten mobility kapsamında gelen bazı öğrenciler için de geçerlidir. Bu nedenle öğrenci A kartı, serbest ve tam iş piyasası erişimi sağlayan bir kart değildir. (employment.belgium.be)

Buradaki hukuki sınır çok nettir. Öğrencinin asıl statüsü “worker” değil “student”tir. Bu yüzden çalışma, ikamet amacının yerine geçemez. Tam zamanlı ve kalıcı iş ilişkisi kurmak isteyen öğrencinin ya mezuniyet sonrası search year rejimine geçmesi ya da doğrudan tek izinli çalışma statüsü için yeni bir başvuru zemini oluşturması gerekir. Belçika hukukunda öğrenci kartı, çalışma hakkını ancak öğrenime yardımcı ve ikincil nitelikte tanır. (employment.belgium.be)

7. Search year A kartı: geçici ama çok güçlü bir köprü statü

Belçika’da yükseköğrenimi tamamlayan üçüncü ülke vatandaşları için önemli bir geçiş rejimi vardır: search year. Göçmenlik Ofisi, bu rejimin amacını iş aramak veya iş kurmak için 12 aya kadar ek kalış olarak tanımlar. Federal İstihdam İdaresi de, öğrenimini tamamladıktan sonra 12 aya kadar ikamete izin verilen kişileri çalışmaya yetkili özel kategoriler arasında saymaktadır. (dofi.ibz.be)

Ancak burada kritik bir sınır vardır. DOFI, search year süresindeki geçici çalışma erişiminin yalnızca kişinin işçi veya serbest çalışan olarak yeni bir oturum izni beklerken geçimini sağlayabilmesi için tanındığını açıkça belirtir. Aynı sayfa, işverenlerin bu kişiyi uzun vadeli çalıştırmak istiyorlarsa tek izin başvurusunu gecikmeden yapmalarını; girişimcilik düşünenlerin de profesyonel kart başvurusunu erkenden başlatmalarını tavsiye eder. Yani search year A kartı pratikte geniş çalışma imkânı verse bile, hukuken nihai değil geçiş niteliğinde bir karttır. (dofi.ibz.be)

8. Aile birleşimi, 9bis, 9ter ve benzeri bazı A kartları da çalışmaya izin verebilir

Belçika’da çalışma hakkı sadece klasik işçi kartlarından doğmaz. Federal İstihdam İdaresi’nin “special residence situation” listesi, 9, 9bis, 9ter ve 13 maddelerine göre ikamete izin verilen kişileri; ayrıca 10 veya 10bis kapsamında olumlu aile birleşimi kararı alan kişileri — öğrenci aile üyeleri hariç — çalışmaya yetkili kategoriler arasında saymaktadır. Aynı listede uluslararası koruma sahipleri, geçici koruma altındakiler ve insan ticareti mağdurları için de çalışma imkânı öngörülmektedir. (employment.belgium.be)

Bu başlık çok önemlidir; çünkü uygulamada birçok kişi 9bis veya aile birleşimi A kartının “sadece oturum” verdiğini düşünür. Oysa federal düzeyde bazı bu tür kartlar iş piyasasına erişim sağlayabilir. Bununla birlikte sınır yine aynıdır: çalışma hakkı o oturum kategorisinin devamına bağlıdır. Kartın dayanağı düşerse, çalışma hakkı da düşer. Özellikle aile birleşiminde öğrenci sponsora bağlı aile üyelerinin bu geniş çalışma rejiminin dışında bırakılması, Belçika’nın her A kartı için aynı sonucu öngörmediğini açıkça göstermektedir. (employment.belgium.be)

9. Serbest meslek ve girişimcilikte kart yetmez; çoğu zaman profesyonel kart gerekir

Belçika’da çalışma hakkı denildiğinde ücretli iş ile serbest mesleğin aynı sanılması büyük bir hatadır. Göçmenlik Ofisi açıkça, Belçika’da self-employed çalışmak isteyen üçüncü ülke vatandaşlarının kural olarak professional card sahibi olması gerektiğini belirtmektedir. Yani ücretli çalışma için yeterli görünen bir oturum kartı, serbest meslek veya şirket faaliyeti için çoğu zaman tek başına yetmez. (dofi.ibz.be)

Bu ayrım özellikle search year, L kartı veya başka güçlü oturum statülerinde önem taşır. Örneğin AB’de uzun dönem ikamet statüsü taşıyıp Belçika’ya gelen kişi, serbest çalışan olarak faaliyet gösterecekse profesyonel kart ya da bundan muaf olduğunu gösteren belge sunmak zorundadır. Dolayısıyla Belçika’da “çalışma hakkı veren kart” ile “girişimcilik hakkı veren statü” her zaman aynı şey değildir. Ücretli işte daha geniş görünen bir kart, serbest çalışmada ek izin gerektirebilir. (dofi.ibz.be)

10. K ve L kartları: geniş ikamet statüsü, ama çalışma okuması dikkat ister

Belçika’nın güncel residence permit tablosu, eski C kartının kademeli olarak K kartı ile, eski D kartının ise L kartı ile değiştirildiğini göstermektedir. Aynı tabloda K kartı “establishment”, L kartı ise “EU long-term resident” statüsü olarak tanımlanır. Federal İstihdam İdaresi ise hâlâ eski sistem terminolojisiyle, “foreigner’s identity card” ve “long-term EC resident’s card” sahiplerini çalışmaya yetkili özel kategoriler arasında saymaktadır. Bu iki resmî metin birlikte okunduğunda, eski C/D kart temelli geniş çalışma rejiminin bugün pratikte K/L kart aileleri bakımından anlamını koruduğu sonucuna varılabilir. Bu, tek bir sayfada açıkça yazılan değil, iki resmî düzenlemenin birlikte yorumundan çıkan bir sonuçtur.

Bununla birlikte K veya L kartı sahibi herkes için “her işte ve her biçimde otomatik serbestlik” sonucu çıkarmak doğru olmaz. Özellikle serbest meslek boyutunda profesyonel kart meselesi, ücretli iş boyutunda ise kartın elde ediliş nedeni ve varsa kart üzerindeki labour market ibaresi önem taşımaya devam eder. Bu nedenle K ve L kartları güçlü ve kalıcı ikamet kartlarıdır; fakat uygulamada çalışma stratejisi kurarken yine de kartın dayanağı ve faaliyet türü birlikte değerlendirilmelidir.

11. En kritik sınırlar: geçici belgeler, süreler ve kart üzerindeki notlar

Belçika’da sık yapılan hatalardan biri, geçici belgeyi asıl çalışma kartı sanmaktır. Single permit yenilemesinde belediyenin verdiği Annex 49 buna tipik örnektir. DOFI, Annex 49’un kural olarak çalışma hakkı vermediğini; ancak Bölge work permit’i yenilemişse belediyenin belge üzerinde “Labour market: LIMITED” ibaresini işaretleyebileceğini, yenileme yoksa “Labour market: NO” kalacağını açıkça yazmaktadır. Bu, Belçika’da çalışma hakkının bazen ayrı karttan değil, geçici belgenin üzerindeki işaretle dahi değişebildiğini gösterir. (dofi.ibz.be)

Aynı şekilde çalışma hakkı, kart süresi ile de yakından bağlantılıdır. Student A kartı eğitim sürdükçe, search year A kartı en çok 12 ay, H kartı bölgesel izin süresince, single permit A kartı ise bağlı work permit ve oturum devam ettikçe anlamlıdır. Bu nedenle Belçika’da çalışma hakkı veren oturum kartlarının en büyük sınırı, kartların çoğunun amaç bağlantılı olmasıdır. Kartın dayandığı amaç sona erdiğinde, çoğu zaman iş piyasasına erişim de sona erer.

Sonuç

Belçika’da çalışma hakkı veren oturum kartlarını doğru anlamanın anahtarı, kartı tek başına değil hukukî statüsüyle birlikte okumaktır. EU/EU+, F/F+, M/N ve bazı single permit B sonuçları geniş ve hatta sınırsız iş piyasası erişimi sağlayabilir. Buna karşılık student A kartı yalnız sınırlı süre ve saatlerde çalışmaya izin verir; search year A kartı güçlü ama geçici bir köprü statüdür; single permit A ve H kartı ise çoğu zaman belirli çalışma temelinin devamına bağlıdır. Serbest meslekte ise birçok kartın yanında ayrıca professional card gerekeceği unutulmamalıdır. (employment.belgium.be)

Sonuç olarak, Belçika’da “hangi kart ne sağlar?” sorusunun en doğru cevabı şudur: Kartın adı önemlidir, ama tek başına yeterli değildir. Asıl belirleyici olan; kartın hangi statüye dayandığı, kart üzerinde labour market bakımından ne yazdığı, faaliyetin ücretli iş mi yoksa serbest meslek mi olduğu ve bu statünün hâlâ devam edip etmediğidir. Belçika hukukunda güvenli çalışma stratejisi, kartın görünen yüzünden önce onun hukukî dayanağını doğru okumakla kurulur. (dofi.ibz.be)