ANONİM ORTAKLIKTA ÖZEL DENETÇİ

Özel denetim isteme hakkı

Genel kurulun kabulü

MADDE 438– (1) Her pay sahibi, pay sahipliği haklarının kullanılabilmesi için gerekli olduğu takdirde ve bilgi alma veya inceleme hakkı daha önce kullanılmışsa, belirli olayların özel bir denetimle açıklığa kavuşturulmasını, gündemde yer almasa bile genel kuruldan isteyebilir.

(2) Genel kurul istemi onaylarsa, şirket veya her bir pay sahibi otuz gün içinde, şirket merkezinin bulunduğu yerdeki asliye ticaret mahkemesinden bir özel denetçi atanmasını isteyebilir.

Genel kurulun reddi

MADDE 439– (1) Genel kurulun özel denetim istemini reddetmesi hâlinde, sermayenin en az onda birini, halka açık anonim şirketlerde yirmide birini oluşturan pay sahipleri veya paylarının itibarî değeri toplamı en az birmilyon Türk Lirası olan pay sahipleri üç ay içinde şirket merkezinin bulunduğu yer asliye ticaret mahkemesinden özel denetçi atamasını isteyebilir.

(2) Dilekçe sahiplerinin, kurucuların veya şirket organlarının, kanunu veya esas sözleşmeyi ihlal ederek, şirketi veya pay sahiplerini zarara uğrattıklarını, ikna edici bir şekilde ortaya koymaları hâlinde özel denetçi atanır.

 Atama

MADDE 440– (1) Mahkeme, şirketi ve istem sahiplerini dinledikten sonra kararını verir.

(2) Mahkeme istemi yerinde görürse, istem çerçevesinde inceleme konusunu belirleyerek bir veya birden fazla bağımsız uzmanı görevlendirir. Mahkemenin kararı kesindir.

 Görev

MADDE 441– (1) Özel denetim, amaca yararlı bir süre içinde ve şirket işleri gereksiz yere aksatılmaksızın yapılmalıdır.

(2) Yönetim kurulu, şirketin defterlerinin, yazışmaları dâhil yazılarının, kasa, kıymetli evrak ve mallar başta olmak üzere, varlıklarının incelenmesine izin verir.

(3) Kurucular, organlar, vekiller, çalışanlar, kayyımlar ve tasfiye memurları önemli olgular konusunda özel denetçiye bilgi vermekle yükümlüdür. Uyuşmazlık hâlinde kararı mahkeme verir. Mahkemenin kararı kesindir.

(4) Özel denetçi, şirketin özel denetimin sonuçlarına ilişkin görüşünü alır.

(5) Özel denetçi sır saklamakla yükümlüdür.

 Rapor

MADDE 442– (1) Özel denetçi, incelemenin sonucu hakkında, şirketin sırlarını da koruyarak, mahkemeye ayrıntılı bir rapor verir.

(2) Mahkeme, raporu şirkete tebliğ eder ve şirketin, raporun açıklanmasının şirket sırlarını veya şirketin korunmaya değer diğer menfaatlerini zarara uğratıp uğratmayacağına ve bu sebeple istem sahiplerine sunulmamasına ilişkin istemi hakkında karar verir.

(3) Mahkeme, şirket ve istem sahiplerine, açıklanan rapor hakkında, değerlendirmeleri bildirmek ve ek soru sormak imkânını tanır.

İşleme konulma ve açıklama

MADDE 443– (1) Yönetim kurulu, raporu ve buna ilişkin değerlendirmeleri, ilk genel kurula sunar.

(2) Her pay sahibi, genel kurul toplantısını izleyen bir yıllık süre içinde şirketten raporun ve yönetim kurulunun görüşünün bir suretinin verilmesini isteyebilir.

Giderler

MADDE 444– (1) Mahkeme, özel denetçi atanmasını kabul etmişse, şirketçe ödenmesi gereken avansı ve giderleri belirtir. Özel hâl ve şartların haklı göstermesi hâlinde giderler kısmen veya tamamen istem sahiplerine yükletilebilir.

(2) Genel kurul özel denetçinin atanmasına karar vermişse giderler şirkete ait olur.

 

Özel denetçi atanmasını isteme hakkı, anonim ortaklıkta önemli bireysel ortaklık ve azınlık haklarından birisidir.

Bazı şartların gerçekleşmesine bağlıdır;

Bu hak, niteliği gereği vazgeçilmez nitelikte, bireysel bir ortaklık hakkıdır. Özel denetçi atanması talebi, diğer

pay sahibi haklarının kullanılabilmesi için gerekli olmalıdır. Bu hak tali bir haktır. Burada bilgi alma veya

inceleme hakkının daha önce kullanılması koşulu bakımından, sadece organlara başvurarak bilgi alma veya

inceleme hakkının kullanılmak istenmesi, ancak bu talebin kabul edilmemesi yeterlidir.

Özel denetimin konusunu sadece belirli olaylar, özellikle ortaklık içi vakıalar teşkil edebilir. Özel denetçi

atanmasının istenebileceği vakıalar, örneğin birleşme sözleşmeleri, ortaklığa katılımlar, YK üyelerinin

davranışları ve harcamaları olabilir.

Özel denetçi atanmasını isteme hakkı, gündeme bağlılık ilkesinin önemli bir istisnasıdır. Ortaklardan birisi, bu

koşullara dayanarak GK toplantısı sırasında özel denetçi atanmasını isterse ve tüm koşullar oluşmuşsa, GK

başkanı, talebi oylamaya sunmak zorundadır. Gündeme bağlılık ilkesi ileri sürülerek talep reddedilemez. GK

talebi, 418’deki olağan yetersayılarla onaylar.

Oylama sonucunda iki olasılık vardır; İlk olasılık, GK, özel denetçi atanması istemini onaylayabilir. Ortaklık veya

her bir pay sahibi 30 gün içinde ortaklık merkezinin bulunduğu yerdeki asliye ticaret mahkemesinden özel

denetçi atanmasını isteyebilir(438/2). 30 günlük süre hak düşürücü bir süredir.

GK’un özel denetçi atanması yönündeki kararına dayalı olarak mahkemece özel denetçi atanması durumunda,

özel denetçi masrafları ortaklık tarafından karşılanır.

GK, özel denetçi atanması istemini kabul etmek zorunda değildir. Bunun hüküm ve sonuçları;

 439/1’e göre, GK’un özel denetçi istemini reddetmesi üzerine sermayenin en az

onda birini oluşturan pay sahipleri veya paylarının itibari değeri toplamı en az 1milyon TL’si olan pay sahipleri,

3 ay içinde ortaklık merkezinin bulunduğu yer asliye ticaret mahkemesinden özel denetçi atanmasını

isteyebilirler. 438’e göre GK’un ret kararı, 439/1’e göre, mahkemeye başvurunun temel şartıdır.

439/2’ye göre, YK’nun kanunu veya ortaklık sözleşmesini ihlal ederek, ortaklığı veya pay sahiplerini zarara

uğrattıklarını ikna edici bir şekilde ortaya koyması da gerekir.

Özel denetçi bağımsız ve uzman olmalıdır.

Denetlemeler sırasında YK özel denetçiye özel denetim konusu bakımından önemli olgular hakkında bilgi verir.

Özel denetçinin hazırladığı rapordan sadece azınlık değil, diğer ortaklar da yararlanabilmektedir. Rapor,

ortakların ortaklık işlerine ilişkin bilgi almasına olanak tanımaktadır. Özel denetçinin hazırladığı bu rapor, aynı

zamanda sorumluluk davalarında da delil fonksiyonuna sahiptir.

 Anonim ortaklıkta özel denetçi atanmasını isteme hakkının hem bireysel ortaklık hakkı, hem de

azınlık hakkı karması olarak düzenlendiğini görürüz. GK’dan özel denetçi talebinde bulunabilmek için bireysel pay

sahibi olmak yeterliyken, GK’un özel denetçi atanmasını reddi durumunda mahkemeye başvurarak özel denetçi

atanmasını sağlamak için azınlık olmak zorunludur. Özel denetçi, yöneticilerin yolsuz işlemlerini ortaya çıkartma

bakımından önemli bir ortaksal haktır. Bu hak ile yöneticilerin belirli şüpheli işlemleri incelenir, yoksa yöneticilerin

kapsamlı bir denetime tabi tutulması söz konusu olmaz. Ancak ibra kararının özel denetçi atanması üzerinde

olumsuz etkileri vardır. Çünkü ibra ile birlikte, olumsuz oy kullansalar bile ortakların sorumluluk davası açma hakkı

6 aylık hak düşürücü süreye inmektedir. Bu kadar kısa sürede özel denetçi raporu alınamayabilir. Bu nedenle

ortakların uyanık olup, ibraya engel olmaları, özellikle bu hususta iptal davası ve özel denetçi istemini birlikte

götürmeleri yararlı olur.

Avukatın Rolü:

Şirkete çekilecek ihtarname, bilgi isteme dilekçeleri ve Genel Kurul öncesi taleplerde avukat; soruları ve inceleme taleplerini hukuki bir altyapıyla kurgular. Bilgi alma hakkının engellendiğini veya yetersiz bırakıldığını delillendirerek özel denetim aşamasına hukuki zemin hazırlar.

Avukat, Genel Kurul toplantısında azınlığın veya pay sahibinin hakkını savunur. Sunduğu önergelerin, itirazların ve ret gerekçelerinin GK tutanağına  sağlar. Mahkemeye gidildiğinde ilk incelenecek delil bu tutanak olacaktır.

Şirketteki şüpheli işlemleri (örneğin; emsallere aykırı ilişkili taraf işlemleri, şüpheli varlık devirleri, örtülü kazanç aktarımı) iddia aşamasında hukuki dille somutlaştırır. Nelerin denetlenmesi gerektiğini net sınırlar içine alarak mahkemenin talebi kabul etme ihtimalini artırır.

Sadece iddia etmek yetmez; finansal okuryazarlık ve hukuk birikimiyle usulsüzlük emarelerini (delillerini) mahkemeye sunar. Mahkeme hakimini, bağımsız bir denetçinin inceleme yapmasının “gerekliliğine” ikna eder.

Hak düşürücü sürelerin kaçırılmasını önler, pay sahipliği oranlarını kanıtlar ve davanın usulden reddedilme riskini ortadan kaldırır.

Mahkemeye sunulan ilk dilekçenin hatasız olması hayati önem taşır; çünkü telafisi veya itirazı olmayan tek celselik/kısa bir süreçtir. Ayrıca özel denetçi raporu olumlu geldiğinde, avukat bu raporu kullanarak Yönetim Kurulu üyelerine karşı sorumluluk davaları  açar veya kararların iptali süreçlerini başlatır.