Yat Finansmanı ve Krediye Konu Edilen Yatlarda Hukuki Riskler

Yat finansmanı ve krediye konu edilen yatlarda hukuki riskler nelerdir? Türk hukukuna göre gemi ipoteği, finansal kiralama, yabancı bayrak, sigorta, temerrüt ve takip risklerini açıklayan kapsamlı  rehber.

Giriş

Yat finansmanı ve krediye konu edilen yatlarda hukuki riskler, deniz hukuku ile finans hukukunun kesiştiği en hassas alanlardan biridir. Çünkü bir yatın satın alınması için kredi kullanılması, teknenin yalnızca ekonomik bir varlık olarak değil, aynı zamanda teminat değeri olan, kayıt rejimine tabi, sigortalanması gereken ve bazı durumlarda yabancı hukukla temas eden bir deniz aracı olarak ele alınmasını gerektirir. Türk Ticaret Kanunu, tahsis edildiği amaç suda hareket etmeyi gerektiren ve yüzme özelliği bulunan, pek küçük olmayan araçları “gemi” sayar; bu nedenle birçok yat bakımından gemi sicili, gemi ipoteği ve ayni hak rejimi doğrudan önem taşır. Finansman tarafında ise 6361 sayılı Kanun, finansal kiralama ve finansman sözleşmelerinin çerçevesini kurar. Bu yüzden yat finansmanı, sıradan bir tüketim kredisi mantığıyla değerlendirilemez.

Yat finansmanında hukuki risk sadece “borç ödenmezse ne olur” sorusundan ibaret değildir. Asıl riskler çoğu zaman daha erken aşamada başlar: Tekne krediye uygun nitelikte mi, gemi ipoteği kurulabilir mi, tekne hangi sicile veya kütüğe tabi, yabancı bayrak varsa menşe ülke hukukunun etkisi ne, finansman sözleşmesi mi yoksa finansal kiralama mı daha güvenli, sigorta kapsamı kredi verenin beklentisini karşılıyor mu, temerrüt halinde teknenin satışı veya geri alınması pratikte nasıl işleyecek? Yüksek bedelli yatlarda bu soruların her biri milyonlarca liralık fark yaratabilir. Bu nedenle doğru yapılandırılmamış bir finansman, iyi görünen bir yat yatırımını ağır bir hukukî ve icraî riske dönüştürebilir.

Yat finansmanında kullanılan temel modeller

Türk hukukunda yat finansmanı pratikte iki ana yolla karşımıza çıkar: klasik kredi temelli finansman ve finansal kiralama temelli finansman. Klasik kredi modelinde alıcı, genellikle banka veya başka bir kredi verenden finansman sağlar; teknenin mülkiyeti alıcıya geçer ve kredi veren teminat ister. Finansal kiralama modelinde ise 6361 sayılı Kanun uyarınca kiralayan şirket finansman sağlamaya yönelik olarak malın mülkiyetini elinde tutar; sözleşme süresi sonunda kiracıya devri, düşük bedelle satın alma hakkı, ekonomik ömrün büyük bölümünü kapsayan kullanım veya kira ödemelerinin bugünkü değerinin rayiç bedele yüksek oranda yaklaşması gibi unsurlardan biri varsa işlem finansal kiralama sayılır. Bu ayrım, malikin kim olduğu ve temerrüt halinde kimin hangi hakka sahip olacağı bakımından çok önemlidir.

Klasik kredi modelinde güvenlik daha çok gemi ipoteği, ilave ayni teminatlar, kefalet, rehin veya blokajlarla kurulur. Finansal kiralamada ise malın mülkiyeti kural olarak kiralayanda kalır; kiracı sözleşme süresince zilyettir ve kullanım hakkını elde eder. 6361 sayılı Kanun ayrıca finansal kiralama sözleşmesinin yazılı şekilde yapılmasını, özel sicili bulunan taşınır mallara ilişkin sözleşmelerin bu sicile tescil ve şerh edilmesini, ayrıca Birliğe bildirilmesini öngörür. Bu nedenle yatın finansmanı yapılırken “kredi mi, leasing mi” sorusu yalnız maliyet hesabı değil; mülkiyet, tescil ve takip stratejisi sorusudur.

Gemi ipoteği neden finansmanın merkezindedir?

Türk Ticaret Kanunu m. 1014’e göre bir alacağı teminat altına almak için gemi üzerinde ipotek kurulabilir ve sicile kayıtlı gemilerin sözleşmeye dayalı rehni sadece gemi ipoteği yoluyla sağlanır. Aynı Kanun m. 1015, gemi ipoteğinin kurulması için geminin maliki ile alacaklının anlaşmasını ve ipoteğin gemi siciline tescilini şart koşar. Bu iki hüküm birlikte değerlendirildiğinde, krediye konu edilen bir yat bakımından en güçlü ayni teminatın, teknenin sicil rejimine uygun şekilde kurulan gemi ipoteği olduğu görülür. Kredi veren bakımından bu, alacağını teknenin bedelinden tahsil etme yetkisi demektir; borçlu bakımından ise teknenin teminat altına girdiği anlamına gelir.

Buradaki kritik nokta şudur: Gemi ipoteği, ancak sicile kayıtlı gemiler bakımından klasik ve güçlü şekilde işler. Bu nedenle finansman sürecinde ilk soru, “tekne gemi siciline kayıtlı mı” olmalıdır. Tekne sicile kayıtlı değilse, özellikle sadece bağlama kütüğüne tabi veya daha küçük tonajlı özel kullanım araçlarında, kredi verenin teminat mimarisi daha dikkatli kurulmalıdır. Bağlama Kütüğü Uygulama Yönetmeliği bağlama kütüğünün kapsadığı tekneleri ve mülkiyet devri usulünü düzenler; 6361 sayılı Kanun ise özel sicili bulunan taşınırlara ilişkin finansal kiralama sözleşmelerinin ilgili sicile tescil ve şerh olunacağını kabul eder. Bu nedenle bazı teknelerde gemi ipoteği yerine veya onun yanında farklı teminat ve tescil kombinasyonları devreye girebilir. Bu alan, hataya en açık finansman aşamalarından biridir.

Bağlama kütüğüne tabi yatlarda teminat sorunu

Bağlama Kütüğü Uygulama Yönetmeliği, 18 gros tonilatodan küçük ticari gemi, deniz ve iç su araçları ile özel kullanıma mahsus gemi, deniz ve iç su araçlarını kapsar. Bu, pratikte çok sayıda özel motor yat, gezi teknesi ve küçük ticari teknenin bağlama kütüğü rejimi içinde olduğu anlamına gelir. Finansman bakımından risk, alıcının veya kredi verenin bu tekneleri otomatik olarak “gemi siciline kayıtlı ve ipoteğe uygun varlık” gibi görmesidir. Oysa bağlama kütüğü, gemi siciliyle aynı işlevi görmez; mülkiyet devrinde noter veya başkanlık huzurunda işlem yapılmasını zorunlu kılar ve ayrı bir idari yapı kurar. Bu nedenle krediye konu edilen yatın hangi kayıt sistemine tabi olduğu belirlenmeden teminat gücü doğru analiz edilemez.

Burada finansal kiralama yapıları ayrı önem kazanır. 6361 sayılı Kanun m. 22, özel sicili bulunan taşınır mallara ilişkin finansal kiralama sözleşmelerinin bu malların kayıtlı oldukları sicile tescil ve şerh olunmasını öngörür; m. 23 ise finansal kiralama konusu malın mülkiyetinin kiralayana ait olduğunu söyler. Bu yüzden bağlama kütüğüne tabi bir yatın finansmanında, banka kredisine kıyasla finansal kiralama yapısı bazı dosyalarda daha kontrollü bir mülkiyet ve tescil güvenliği sağlayabilir. Ancak bunun da otomatik bir avantaj olduğu söylenemez; çünkü sözleşme yapısı, kayıt işlemleri ve temerrüt senaryosu dikkatle kurulmadığında aynı model ciddi uyuşmazlık da doğurabilir.

Finansal kiralamada malik-zilyet ayrımı neden önemlidir?

6361 sayılı Kanun’a göre finansal kiralama konusu malın mülkiyeti kiralayana aittir; kiracı ise sözleşme süresince malın zilyedidir ve sözleşmenin amacına uygun olarak her türlü faydayı elde etme hakkına sahiptir. Aynı maddeler, kiracının malı sözleşme şartlarına göre itinayla kullanmak zorunda olduğunu, sözleşmede aksi yoksa bakım ve onarım masraflarından sorumlu olduğunu ve malın sigorta ettirilmesinin zorunlu olduğunu da düzenler. Bu yapı, yat finansmanında malik-zilyet ayrımının neden hayati olduğunu açıkça gösterir. Teknenin üzerinde fiili kullanım hakkı kiracıda olabilir; fakat mülkiyet leasing şirketinde kaldığı için, iflas, haciz, temerrüt ve devir işlemleri bakımından hukukî tablo tamamen değişir.

Bu ayrımın en önemli sonucu, temerrüt ve icra aşamasında görülür. 6361 sayılı Kanun m. 28’e göre kiracının iflası halinde iflas memuru finansal kiralama konusu malların tefrikine karar verir; kiracı aleyhine icra takibi yapılırsa icra memuru bu malların takibin dışında tutulmasına karar verir. Yani finansal kiralamaya konu edilen yat, belirli şartlarda kiracının genel malvarlığından ayrıştırılabilir. Kredi veren veya kiralayan için bu önemli bir güvence iken, kiracı için de “kullandığım tekne fiilen benim gibi ama hukuken değil” gerçeğini ortaya koyar. Bu yüzden yat finansmanı görüşmelerinde malik-zilyet ayrımı sadece teorik değil, doğrudan icra hukuku sonucu doğuran bir ayrımdır.

Temerrüt halinde en büyük riskler

Yat finansmanında en görünür ama en az doğru planlanan risk, temerrüttür. 6361 sayılı Kanun m. 31’e göre kiralayan, finansal kiralama bedelini ödemede temerrüde düşen kiracıya verdiği 30 günlük süre içinde de ödeme yapılmazsa sözleşmeyi feshedebilir; sözleşmede sürenin sonunda mülkiyetin kiracıya geçeceği kararlaştırılmışsa bu süre 60 günden az olamaz. Aynı madde, bir yıl içinde kira bedellerinden üçünün veya üst üste ikisinin zamanında ödenmemesi halinde de fesih imkânı tanır. Bu hükümler, yat finansmanında ödeme takviminin bozulmasının çok hızlı biçimde teknenin geri alınması riskine dönüşebileceğini gösterir.

Fesih sonrası tablo daha da sertleşebilir. 6361 sayılı Kanun m. 33 uyarınca sözleşmenin kiralayan tarafından feshi halinde kiracı malı iade etmek zorundadır; iade edilen mal üçüncü kişilere satılırsa ve satış bedeli vadesi gelmemiş kira bedelleri ile varsa kiralayanın aşan zararını karşılamazsa, aradaki fark kiracıdan istenebilir. Tersi durumda, satış bedeli bu toplamı aşarsa fark kiracıya ödenir. Aynı maddede, sözleşmeden kaynaklanan borçlara karşılık teminat olarak alınan ipoteklerin paraya çevrilmesinde İcra ve İflas Kanunu’ndaki özel hükümlerin uygulanacağı da belirtilir. Yani temerrüt yalnız teknenin elden çıkması değil; ek bakiye borç riski de doğurabilir.

İnşa halindeki yatların finansmanında özel riskler

Henüz tamamlanmamış bir yatın finansmanı, tamamlanmış bir teknenin finansmanından farklıdır. Türk Ticaret Kanunu m. 986, yapı hâlindeki bir geminin malik istemi üzerine veya yapı üzerinde gemi ipoteği kurulması, ihtiyati veya kesin haciz ya da tersane sahibinin ipotek istem hakkını teminat altına almak amacıyla “yapı hâlindeki gemilere özgü sicil”e kaydolunabileceğini düzenler. TTK m. 1054 ve 1055 ise yapı hâlindeki gemiler üzerinde de ipotek kurulabileceğini ve bunun yapı maliki ile alacaklının anlaşması ve sicile tesciliyle oluşacağını kabul eder. Bu, tersane aşamasındaki yat projelerinde finansman ve teminatın hukuken mümkün olduğunu, ama aynı zamanda çok dikkatli kurgulanması gerektiğini gösterir.

İnşa finansmanındaki en büyük risk, hem yatırımcının hem tersanenin hem de kredi verenin aynı yapı üzerinde ekonomik beklenti taşımasıdır. Tersane sahibi için kanuni ipotek hakkı, banka için inşa finansmanı ipoteği, malik adayı için avans ödemeleri ve proje değişiklikleri aynı anda devreye girebilir. Teslim gecikirse, teknik şartname değişirse veya tersane ödeme krizi yaşarsa, yapının hukuki durumu hızla karmaşıklaşır. Bu nedenle inşa halindeki yatların finansmanında yalnız kredi sözleşmesi değil; tersane sözleşmesi, yapı halindeki gemi sicili kayıtları, sigorta ve ödeme akışı birlikte incelenmelidir. Aksi halde kredi verenin teminatı kâğıt üstünde güçlü, pratikte zayıf kalabilir.

Yabancı bayraklı yat finansmanında hukuk seçimi ve sicil riski

Yabancı bayraklı veya yabancı sicilli yatlar finansmana konu edildiğinde risk katmanı büyür. MÖHUK m. 22’ye göre deniz taşıma araçları üzerindeki ayni haklar menşe ülke hukukuna tabidir; menşe ülke, ayni hakların tescil edildiği sicil yeri, sicil yoksa bağlama limanıdır. Buna karşılık MÖHUK m. 24 sözleşmeden doğan borç ilişkilerinde tarafların hukuk seçimini kabul eder. Bu nedenle bir yat finansman sözleşmesine Türk hukuku seçilmiş olsa bile, yat üzerindeki ipotek, mortgage, title ve bazı ayni hak sorunları yabancı sicil hukukuna göre çözülebilir.

Bu ayrım özellikle banka veya leasing şirketi için çok önemlidir. Kredi sözleşmesi bir hukuk düzenine tabi olabilir, ama teminatın tahsil kabiliyeti başka bir hukuk düzenine bağlı kalabilir. Bu nedenle yabancı bayraklı yat finansmanında due diligence yalnız teknenin piyasa değerine veya borçlunun mali gücüne değil; sicil ülkesinin mortgage rejimine, satış prosedürüne, deregistration imkanına ve olası icra/takip koşullarına da bakmalıdır. Finansman belgelerinde yalnız “uygulanacak hukuk” maddesi yazmak yeterli değildir; teminat hukukunu da ayrıca analiz etmek gerekir.

Sigorta olmadan finansman yapısı eksik kalır

Yat finansmanı bakımından sigorta, lüks bir ek güvence değil; teminatın fiilen korunmasının temel aracıdır. Tekne Sigortası Genel Şartları, yat ve kotraların da dahil olduğu deniz araçlarının sigorta konusu olabileceğini, sigorta değerinin kural olarak rizikonun başladığı andaki değer olduğunu, eksik sigortada tazminatın oranlı ödeneceğini ve sigorta bedeli sigorta değerini aşarsa aşan kısmın geçersiz olduğunu düzenler. Ayrıca poliçede aksi kararlaştırılmadıkça teknenin klas belgesine sahip olması ve bu belgenin geçerliliğini koruması gerektiği belirtilir. Bu hükümler, kredi veren bakımından teknenin sadece ipotekle değil, doğru değer ve doğru kapsamla sigortalanması gerektiğini gösterir.

Ticari kullanım veya belirli yolcu kapasitesi söz konusuysa sorumluluk sigortası da ayrıca önem kazanır. SEDDK’nın Deniz Araçları Zorunlu Mali Sorumluluk Sigortası Tebliği, deniz araçları için işletmecilerinin veya donatanlarının yaptırmak ya da sunmak zorunda oldukları mali sorumluluk sigortasına ilişkin tarife ve talimatı belirler; bu düzenleme Türk Ticaret Kanunu m. 1259’daki zorunlu sigorta rejimine dayanır. TTK m. 1259 da on ikiden fazla yolcu taşımak için ruhsat almış gemilerde yolcuların ölüm ve yaralanmasından doğabilecek sorumluluklara karşı sigorta yaptırılmasını zorunlu kılar. Finansman dosyasında yatın gelecekte charter veya yolcu taşıma faaliyetine konu edilmesi planlanıyorsa, bu sigorta yükümlülükleri kredi sözleşmesindeki covenant’ların parçası haline gelmelidir.

Finansal kiralamada sigorta ve hasar sorumluluğu

6361 sayılı Kanun m. 24, finansal kiralama konusu malın sigorta ettirilmesini zorunlu tutar; malın kimin tarafından sigorta ettirileceğinin sözleşmede gösterileceğini, sigorta primlerinin kiracı tarafından ödeneceğini ve malın sözleşme süresi içindeki hasar ve ziyaı sorumluluğunun kiracıya ait olduğunu; bu sorumluluğun ödenen sigorta miktarının karşılanmayan kısmıyla sınırlı olduğunu düzenler. Bu hüküm, yat finansmanında leasing modelinin neden çok dikkatli sigorta kurgusu gerektirdiğini açıkça ortaya koyar. Tekneye gelen zararın “sigorta karşıladı-karşılamadı” ayrımı, borçlunun bakiye sorumluluğunu doğrudan etkiler.

Pratikte bu şu anlama gelir: Kiracı teknenin malik olmadığı düşüncesiyle bakım ve poliçe takibinde gevşek davranırsa, aslında hem kullanım hakkını hem de ciddi bir bakiye hasar yükünü riske atar. Kredi veren veya leasing şirketi ise sigorta yapılmış olmasını yeterli sanmamalı; poliçe kapsamı, muafiyet, klas şartı, navigation area, ticari kullanım beyanı ve loss payee düzeni gibi ayrıntıları da kontrol etmelidir. Yat finansmanı uyuşmazlıklarının önemli bölümü, kredi sözleşmesi ile sigorta poliçesinin birbirine uyumsuz kurulmasından doğar.

En sık yapılan hatalar

Yat finansmanında en sık yapılan hata, teknenin estetik ve piyasa değerine bakıp teminat değerini aynı sanmaktır. Oysa hukuken güçlü teminat; doğru sicil, temiz title, kurulabilir ipotek, yeterli sigorta ve uygulanabilir takip rejimiyle oluşur. İkinci büyük hata, bağlama kütüğüne tabi veya yabancı sicilli tekneleri, gemi siciline kayıtlı Türk bayraklı yatlarla aynı finansman mantığı içinde değerlendirmektir. Üçüncü hata, finansal kiralamada mülkiyetin kiralayanda kaldığı gerçeğini küçümsemek ve sözleşme ihlalinin tekneyi çok hızlı biçimde geri verme yükümlülüğüne dönüşebileceğini hesaba katmamaktır. Dördüncü hata da, inşa halindeki projelerde yapı halindeki gemi sicili, tersane riski ve ödeme akışını ayrı ayrı değil, dağınık biçimde yönetmektir.

Sonuç

Yat finansmanı ve krediye konu edilen yatlarda hukuki riskler, ancak kredi sözleşmesine değil, bütün hukuki mimariye birlikte bakıldığında doğru yönetilebilir. Türk Ticaret Kanunu gemi ipoteği, yapı halindeki gemi ipoteği ve yolcu taşımalarında zorunlu sigorta alanını; 6361 sayılı Kanun finansal kiralama, tescil, mülkiyet, temerrüt ve iade rejimini; MÖHUK ise yabancı sicil ve yabancı hukuk bağlantısını kurar. Bu yüzden yat finansmanında tek soruya değil, şu soruların tümüne aynı anda cevap verilmelidir: Tekne hangi sicile tabi, ipotek kurulabilir mi, title temiz mi, finansal kiralama mı kredi mi daha güvenli, sigorta yapısı yeterli mi, temerrüt halinde teknenin akıbeti ne olacak ve yabancı unsur varsa hangi hukuk gerçekten etkili olacak?

Kısacası, iyi yapılandırılmış yat finansmanı yalnız “tekneyi almak” için para bulmak değildir; o paranın hangi hukukî güvenceyle kullandırıldığını ve temerrüt halinde hangi varlığın nasıl tahsil edileceğini baştan netleştirmektir. Bu yapılmadığında krediye konu edilen yat, güçlü bir teminat olmaktan çıkıp karmaşık bir ihtilaf dosyasına dönüşebilir. Doğru kurulan finansman yapısı ise hem borçluyu hem kredi vereni korur; çünkü mülkiyet, tescil, sigorta ve takip yollarını daha sözleşme aşamasında görünür hale getirir.