AI Sistemleri Ceza Hukukunda Tüzel Kişi Gibi Kabul Edilmeli mi?

AI Sistemleri Ceza Hukukunda Tüzel Kişi Gibi Kabul Edilmeli mi?

Giriş: Araçtan “Hukuki Kişi”ye Doğru mu?

Yapay zekâ (YZ) sistemleri daha özerk ve etkili hâle geldikçe, hukuk doktrininde ve politika tartışmalarında kışkırtıcı bir soru ortaya çıkıyor: YZ sistemleri ceza hukukunda tüzel kişi gibi mi kabul edilmelidir?

Bu fikir tamamen yeni sayılmaz. Hukuk düzenleri zaten şirketler ve bazı diğer oluşumları, hak ve borç sahibi olabilen, dava açıp aleyhine dava açılabilen, hatta kimi sistemlerde ceza sorumluluğuna sahip hukuki kişiler olarak tanımaktadır. Bir şirketi cezai açıdan sorumlu tutabiliyorsak, neden yüksek derecede özerk bir YZ sistemini de hukuki kişi gibi görmeyelim?

Bu makale, YZ’nin ceza hukukunda hukuki kişi olarak kabul edilmesi tartışmasını ele almakta; bu fikre yönelik lehte ve aleyhte argümanları incelemekte ve böyle bir adımın gerçek sorumluluk sorunlarını çözüp çözmeyeceğini sorgulamaktadır.

---

1. Hukuki Kişilik ve Ceza Hukuku: Kısa Bir Bakış

Hukuki kişilik, insan dışındaki varlıkların hak ve borç sahibi olabilmesini, dava ehliyetine sahip olmasını ve bazı sistemlerde cezalandırılabilmesini sağlayan hukuki bir kurgudur. İki temel kategori vardır:

• Gerçek kişiler – İnsanlar,

• Tüzel kişiler – Şirketler, dernekler, vakıflar ve bazı sistemlerde devlet, belediye vb.

Ceza hukukunda tüzel kişilerin ceza sorumluluğu, birçok ülkede kabul görmüştür:

• Şirketlere para cezası verilebilir,

• Uyum programı, denetim, belirli faaliyetlerin yasaklanması gibi yaptırımlar uygulanabilir,

• Aşırı durumlarda şirketin feshi gündeme gelebilir.

Ancak şirket kişiliği bile, nihayetinde arkasında insanlar olduğu fikrine dayanır: yöneticiler, çalışanlar, ortaklar ve karar organları. Bu kişiler, tüzel kişinin iradesi ve kültürü aracılığıyla davranır. Soru şu: YZ sistemleri bu çerçeveye ikna edici biçimde yerleştirilebilir mi?

---

2. YZ’nin Ceza Hukukunda Tüzel Kişi Sayılmasından Yana Görüşler

YZ’ye ceza hukuku açısından hukuki kişilik tanınmasını savunanlar, genellikle bilinç veya özgür irade gibi metafizik tartışmalardan ziyade, pratik ve işlevsel gerekçelere dayanır.

2.1. Sorumluluk Boşluklarının Kapatılması

YZ sistemleri karmaşıklaştıkça sorumluluk dağınık ve opak hâle gelebilir:

• Geliştirici, veri sağlayıcı, entegratör, kullanıcı gibi birçok aktör sürece katkı sunar,

• Kararlar, hiçbir bireyin tümüyle anlamadığı makine öğrenmesi süreçlerinden çıkar,

• Bazen ciddi zarar doğmasına rağmen, açık biçimde kast veya ağır kusur atfedilebilecek tek bir insan bulunamaz.

YZ’nin hukuki kişi olarak tanınması, teorik olarak sorumluluk boşluklarını kapatmaya yardımcı olabilir:

• Sorumluluğun doğrudan sisteme bağlanması,

• Yaptırım uygulanabilecek sabit bir “hedef” yaratılması,

• Ağır zararlar karşısında kimseye ceza sorumluluğu yüklenememesi gibi durumların önlenmesi.

2.2. Şirket Analojisi

Lehte görüşler bir de şirket analojisine dayanır:

• Şirketlerin de zihni ve bedeni yoktur, yine de sorumlu tutulurlar,

• Kurumsal kast, çalışan ve yöneticilerin davranış ve bilgileri üzerinden kurgulanır,

• Hukuk, pratik amaçlar (caydırma, önleme, tazmin) için kurgu kullanır.

Aynı şekilde, YZ sistemlerine de sınırlı bir hukuki kişilik verilebileceği savunulur:

• Bu kişilik, ontolojik değil, işlevsel bir araçtır,

• Yüksek riskli sistemlerin kayıt altına alınmasını, izlenmesini ve yaptırıma bağlanmasını kolaylaştırır.

2.3. Sorumluluk Fonları ve Sigorta Modelleri

Diğer bir argüman, kurumsal ve ekonomiktir. YZ sistemleri:

• Zorunlu sorumluluk fonları veya sigorta havuzları ile ilişkilendirilebilir,

• Üretici, işletmeci veya sahipleri üzerinden öngörülebilir zararları karşılayabilecek kaynakla desteklenebilir,

• Para cezası veya kısıtlayıcı yaptırımlar, bu fon üzerinden uygulanabilir.

Bu modelde ceza hukukunun rolü kısmen semboliktir: “YZ sistemi”ni yaptırımla karşı karşıya bırakırken, fiiliyatta onu besleyen insan ve kurumlara mali yük getirir.

---

3. YZ’nin Ceza Hukukunda Tüzel Kişi Sayılmasına Karşı Görüşler

Buna karşın, YZ’nin ceza hukuku alanında tüzel kişi gibi kabul edilmesine yönelik ciddi itirazlar vardır.

3.1. Ahlaki Özne Yoksa Gerçek Kusur da Yoktur

Ceza hukuku – özellikle cezanın haklılığını açıklayan teoriler – kusur fikrine dayanır:

• Fail normu anlayabilir,

• Farklı davranma imkânına sahiptir,

• Toplumsal değerleri ihlal ettiği için kınanmayı hak eder.

YZ sistemleri ise:

• Hukuk veya ahlak normlarını anlamaz,

• Bilinç ve özgür iradeden yoksundur,

• Suçluluk, utanç veya ceza korkusu hissetmez.

Ahlaki öznellik olmaksızın gerçek anlamda cezaî kusurun söz konusu olamayacağını savunan pek çok yazar vardır. Şirket kişiliği kurgusu bile, nihayetinde insan iradesine dayalı kurumsal kararlara dayanırken, YZ’de bu ahlaki zemin bulunmamaktadır.

3.2. Günah Keçisi Yaratma Riski

Önemli pratik kaygılardan biri de, YZ’ye hukuki kişilik tanınmasının insanların sorumluluktan kaçmasına hizmet edebilmesidir:

• Şirketler riskli sistemler tasarlayıp suçu “algoritmaya” atabilir,

• Yöneticiler teknik karmaşıklığın arkasına saklanabilir,

• Regülatörler, gerçek insan kusuruna dokunmak yerine, sisteme sembolik yaptırımlar uygulamakla yetinebilir.

Bu senaryoda YZ kişiliği, sorumluluğu güçlendirmek yerine zayıflatır; gerçekte karar veren ve kazanç sağlayan aktörlerin üzerindeki baskıyı azaltan bir hukuki günah keçisine dönüşür.

3.3. Yaptırımların Salt Araçsallaşması

YZ’ye uygulanacak ceza yaptırımları, kaçınılmaz olarak teknik ve araçsal nitelikte olacaktır:

• Sistemin kapatılması veya yetkilerinin sınırlandırılması,

• Kodunun değiştirilmesi veya yeniden eğitilmesi,

• Belirli alanlara erişiminin engellenmesi.

Ancak bu işlemler, sonuçta insanlar tarafından yürütülür. YZ, cezayı yaşamaz; sadece yeniden yapılandırılır. Böyle bir ortamda ceza hukuku, kınama ve iletişim işlevini kaybedip, teknik “ayar yönetimi”ne dönüşme riski taşır.

---

4. Ara Çözüm: Sınırlı ve Özgün (“Sui Generis”) Elektronik Kişilik

Tam ret ile tam kabul arasında, YZ için sui generis, sınırlı bir elektronik kişilik modeli düşünülebilir.

Bu modelde YZ sistemleri:

• Belirli düzenleyici ve sorumluluk amaçları için ayrı varlıklar olarak kayıt altına alınabilir,

• Belirlenebilir sahip ve denetleyicilere bağlanabilir,

• “Sorumluluk düğümü” işlevi görerek tazmin, sigorta ve risk verilerinin toplanacağı merkez hâline gelebilir.

Ancak kritik nokta şudur:

• Ceza sorumluluğu esasen insanlara ve şirketlere ait olmaya devam eder,

• YZ’ye verilen statü, ağırlıklı olarak özel hukuk ve idari düzenleme alanında kullanılır,

• Ceza hukuku bakımından yaptırımlar, YZ’nin yaşam döngüsünden sorumlu insan aktörlere (tasarımcı, sağlayıcı, denetleyici) yöneltilir.

Bu yaklaşım, YZ’nin sıradan bir araçtan daha fazla, ama ahlaki failden daha az olduğunu kabul eder; kategorileri buna göre uyarlamaya çalışır.

---

5. AI Yönetişiminde Tüzel Kişilerin Ceza Sorumluluğunun Rolü

Birçok yazar, YZ sistemlerine doğrudan hukuki kişilik tanımak yerine, şirketlerin ceza sorumluluğunu geliştirmeyi daha isabetli bulur.

Temel fikirler şunlardır:

• YZ kararları, onu geliştiren veya satın alıp devreye sokan şirketin örgütsel kararı olarak değerlendirilir,

• YZ etrafındaki kurumsal kültür, politika ve yönetişim mekanizmaları kusur analizinin merkezine alınır,

• Yaptırımlar, sağlam bir YZ yönetişimini teşvik edecek şekilde tasarlanır: risk değerlendirmeleri, denetimler, şeffaflık, insan gözetimi ve olay raporlaması gibi.

Bu modelde YZ, şirketin organizasyonel yapısının bir unsurudur; ceza sorumluluğu ise tüzel kişide toplanır. Böylece ceza hukuku, insan ve kurumsal iradeye dayalı kalır.

---

6. Normatif Değerlendirme: YZ Ceza Hukukunda Tüzel Kişi Sayılmalı mı?

Normatif açıdan soru şudur: YZ sistemlerine ceza hukuku bakımından hukuki kişilik tanınması:

• Sorumluluğu güçlendiriyor mu?

• Caydırıcılık ve önleme işlevini artırıyor mu?

• Hukuki değerleri daha etkili koruyor mu?

Ahlaki öznellik eksikliği, günah keçisi yaratma tehlikesi ve yaptırımların araçsallaşması dikkate alındığında, YZ’ye tam cezaî kişilik tanınmasının isabetli olmadığı söylenebilir. YZ’nin doğurduğu temel sorunlar ontolojik değil, kurumsal ve örgütsel niteliktedir:

• YZ’yi tasarlayan, devreye sokan ve denetleyenlerin bunu ne ölçüde sorumlu biçimde yaptığı,

• Sorumluluğun karmaşık sosyo-teknik sistemlerde nasıl dağıtıldığı veya buharlaştığı,

• Risk ve maliyetlerin kimler arasında ve hangi ilkelere göre paylaştırıldığı.

Bu amaçlara ulaşmak için daha uygun araçlar şunlar gibi görünmektedir:

• Tüzel kişilerin ceza sorumluluğunu güçlendirmek,

• Geliştirici, sağlayıcı ve profesyonel kullanıcılar için açık özen yükümlülükleri tanımlamak,

• Yüksek riskli YZ sistemlerine yönelik hedefe dönük düzenleyici rejimler kurmak.

---

7. Sonuç: Kişilik İnsanda, Sorumluluk İnsan Merkezli Kalmalı

YZ’ye ceza hukuku alanında hukuki kişilik tanınması fikri teorik olarak ilgi çekici olsa da, büyük ölçüde yanlış soruya cevap arıyor olabilir. YZ sistemleri, cezaî anlamda kişi olmadan da denetlenebilir, düzenlenebilir ve yönetilebilir. Önemli olan, YZ’ye kimin hükmettiği ve bundan kimlerin sorumlu tutulacağıdır.

Bu nedenle temkinli bir sonuç şu şekilde özetlenebilir:

• Hayır: YZ sistemleri, ceza hukuku bakımından tam bir hukuki kişi gibi muamele görmemelidir.

• Evet: YZ’nin özgün risklerini ciddiye alan, tüzel kişilerin ceza sorumluluğunu ve düzenleyici çerçeveleri güçlendiren bir yaklaşım geliştirmeliyiz.

• Her zaman: Sorumluluk, giderek otonomlaşan makineler dünyasında bile, esasen insan merkezli kalmalıdır.

Nihayetinde ceza hukuku, sadece risk yönetimi değil; insan davranışını yargılama mekanizmasıdır. YZ, zararın ortaya çıkış biçimini değiştirebilir; ancak kimin nihai olarak sorumlu olduğu sorusunu gölgelememelidir.