5607 SAYILI KANUN KAPSAMINDA KAÇAK EŞYA NAKLİNDE KULLANILAN TAŞITA EL KOYMA

5607 Sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu’nun 10. Maddesi: Kaçak Eşya Naklinde Kullanılan Taşıtlara El koyma, Alıkoyma ve Tasfiye Usulü Kapsamlı Analizi

 5607 sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu’nun 10. maddesi, kaçakçılık suçlarıyla mücadelenin en dinamik ve pratik alanlarından birini düzenlemektedir. Kaçakçılık eylemleri, doğası gereği lojistik ve taşımacılık faaliyetlerine göbekten bağlıdır. Suç konusu kaçak eşyanın bir yerden başka bir yere nakledilmesi, gizlenmesi veya sınırlardan geçirilmesi adımlarında motorlu kara taşıtları, deniz vasıtaları, hava ve demiryolu araçları anahtar rol oynamaktadır.

Kanun koyucu, suç ekonomisini kurutmak ve kaçakçılık eylemlerinin lojistik altyapısını felç etmek amacıyla, sadece kaçak eşyaya değil, bu eşyanın naklinde kullanılan taşıtlara (nakil vasıtalarına) yönelik de son derece katı koruma tedbirleri ihdas etmiştir. Maddenin muhtevası; anayasal bir hak olan mülkiyet hakkı ile kamusal bir menfaat olan suçla mücadele arasındaki hassas çizgiyi korumak adına el koyma, alıkoyma, teminatla iade ve tasfiye gibi çok katmanlı aşamaları içermektedir. Maddenin her bir fıkrasının, özellikle 2021 yılındaki 7341 sayılı Kanun değişiklikleri de gözetilerek yapılan kapsamlı ve detaylı hukuki analizi şu şekildedir:

Fıkra 1: El koyma İşleminin Hukuki Dayanağı ve Ceza Muhakemesi Kanunu İle İlişkisi

Metin: (1) Bu Kanunda tanımlanan suçların işlenmesinde kullanılan taşıtlara, Ceza Muhakemesi Kanununun 128 inci maddesinin dördüncü fıkrası hükmüne göre el konulur.

Birinci fıkra, kaçakçılık suçunda kullanılan araçlara el konulmasının usuli zeminini belirlemekte ve genel norm niteliğindeki 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’na (CMK) doğrudan atıfta bulunmaktadır. Kaçak eşya taşıdığından şüphelenilen veya suçüstü halinde yakalanan bir araca yönelik gerçekleştirilecek ilk fiziki müdahale “el koyma” (seizure) işlemidir.

Fıkrada atıf yapılan CMK’nın 128. maddesinin dördüncü fıkrası, taşınmazlara, hak ve alacaklara el koyma usulünü düzenlemekle birlikte, motorlu taşıtlar söz konusu olduğunda bu el koyma işleminin taşıtın siciline (örneğin kara araçlarında Trafik Tescil Şubesi’ndeki araç siciline) şerh verilmesi suretiyle icra edileceğini öngörür.

Bu düzenlemenin pratik anlamı şudur: Kaçakçılıkta kullanılan bir araca el konulduğunda, aracın hukuki olarak başkalarına devredilmesini, satılmasını veya üzerinde tasarruf edilmesini engellemek adına derhal siciline şerh düşülür. Soruşturma aşamasında Cumhuriyet savcısının gecikmesinde sakınca bulunan hal kapsamında verdiği el koyma emri, 24 saat içinde sulh ceza hâkiminin onayına sunulmak zorundadır. Hâkim onayından geçen el koyma şerhi, yargılama sonuna kadar bir güvence tedbiri olarak araç sicilinde kalır.

Fıkra 2: Alıkoyma, Teminatla İade ve Derhal Tasfiye Usulü

Metin: (2) 13 üncü maddenin birinci fıkrasının (a) bendi kapsamına girmesi, Türkiye’de sicile kayıtlı olmaması ya da soruşturma ve kovuşturma devam ederken, kaçakçılık suçunun işlenmesinde tekrar kullanılması halinde, el konulan taşıt, el koyma kararı veren mercilerce alıkonulur. Sahibinin taşıtın değeri kadar teminatı alıkoyma tarihinden itibaren otuz gün içinde gümrük idaresine teslim etmesi halinde, taşıt sahibine iade edilir. Aksi takdirde, tasfiye idaresi tarafından soruşturma ve kovuşturma sonucu beklenmeksizin derhal tasfiye olunur.

İkinci fıkra, sadece sicile şerh verilmekle yetinilmeyip, aracın sahibinden fiilen alınarak devlete ait park, depo veya antrepolarda tutulmasını ifade eden “alıkonulma” (retention) müessesesini ve bunun ağır sonuçlarını düzenler. Kanun koyucu, her el konulan aracın fiilen alıkonulmasını istememiş, bunu üç spesifik ve sınırlı (tahdidi) şarta bağlamıştır:

1. Kanunun 13/1-a Maddesindeki Şartın Varlığı: Kaçak eşyanın, taşıtın genel ve sabit bölümlerine gizlenerek taşınması veya kaçak eşyanın taşınmasını sağlamak amacıyla taşıta özel gizli bölmeler, tertibatlar (düzenekler) yapılmış olması halidir. Eğer araç suçun işlenmesini kolaylaştıracak şekilde modifiye edilmişse fiilen alıkonur.

2. Yabancı Sicile Kayıtlı Olma: Aracın Türkiye’de tescilli olmaması (yabancı plakalı olması) durumudur. Yabancı plakalı araçların yurt dışına kaçırılma ve devleti güvencesiz bırakma riski yüksek olduğundan yasa gereği fiilen alıkonur.

3. Suçun Tekerrür Etmesi (Tekrar Kullanım): Bir araç hakkında kaçakçılık suçundan ötürü soruşturma veya kovuşturma (dava) devam ederken, aynı aracın yakalanıp tekrar bir kaçakçılık suçunda kullanıldığının tespit edilmesi halidir. Bu durum, failin veya araç sahibinin suçu alışkanlık haline getirdiğini gösterdiği için araç fiilen alıkonur.

Teminatla İade Mekanizması: Alıkonulan aracın sahibi, aracın mülkiyetini yargılama bitmeden kaybetmek istemiyorsa yasa ona bir çıkış yolu sunmuştur. Araç sahibi, aracın yasal değerini (kasko, piyasa vb.) alıkonulma tarihinden itibaren 30 gün içinde gümrük idaresine nakit veya nakde çevrilebilir teminat olarak teslim ederse, araç kendisine fiilen iade edilir. Buradaki amaç, yargılama sonundaki olası bir müsadere (mülkiyetin devlete geçmesi) kararına karşı devletin alacağını güvenceye almaktır.

Derhal Tasfiye Tehlikesi: Eğer araç sahibi bu 30 günlük hak düşürücü süre içinde taşıtın değeri kadar teminatı gümrük idaresine yatırmazsa, hukuk sistemi yargılamanın bitmesini beklemez. Araç, tasfiye idaresi tarafından soruşturma ve kovuşturma sonucu beklenmeksizin derhal tasfiye edilir (satılır veya kamulaştırılır). Bu düzenleme, çürümeye terk edilen araçların ekonomik değerini kaybetmesini önlemek ve devletin otopark/muhafaza maliyetlerini azaltmak amacıyla getirilmiş son derece agresif bir usul kuralıdır.

Fıkra 3: Gümrük İdaresinde Kalan ve Alınmayan Taşıtların Tasfiyesi (2021 Değişikliği)

Metin: (3) Kaçak eşya naklinde kullanıldığı şüphesiyle fiilen gümrük idaresine veya yediemine teslim edilmiş ve hakkında elkoyma kararı bulunmakla birlikte ikinci fıkra uyarınca alıkonulmayan taşıtlar, gümrük idaresince yapılacak tebligattan itibaren doksan gün içinde muhafaza ve diğer masraflar karşılanmak suretiyle sahibi tarafından teslim alınmaması halinde, tasfiye idaresi tarafından soruşturma ve kovuşturma sonucu beklenmeksizin derhal tasfiye olunur.

2021 yılında 7341 sayılı Kanun ile eklenen bu fıkra, uygulamada yediemin otoparklarını ve gümrük sahalarını adeta birer “araç mezarlığına” dönüştüren kronik bir sorunu çözmek amacıyla ihdas edilmiştir.

Bazı durumlarda araç hakkında el koyma kararı verilir (sicile şerh düşülür) ancak araç ikinci fıkradaki üç ağır şartı taşımadığı için adli makamlarca fiilen alıkonulmaz; yani sahibine geri alması için çağrı yapılır. Veya araç muhafaza altına alınmıştır ancak sahibi otopark masrafları, gümrük cezaları ya da aracın değerinin düşüklüğü gibi sebeplerle aracı geri almaya yanaşmamaktadır.

Yeni usule göre, bu durumdaki araçlar için gümrük idaresi araç sahibine resmi bir tebligat çıkartır. Tebligatın yapılmasından itibaren başlayan 90 günlük (üç aylık) yasal süre içinde araç sahibinin şu iki şartı yerine getirmesi gerekir:

• Aracı fiilen teslim almaya gelmek.

• Aracın orada kaldığı süre boyunca oluşan muhafaza (otopark), çekici ve diğer tüm yan masrafları nakden karşılamak.

Eğer malik, bu 90 günlük süre zarfında masrafları ödeyip aracını teslim almazsa, ikinci fıkrada olduğu gibi yine yargılama sonucu (mahkemenin beraat veya mahkûmiyet kararı) beklenmeksizin, araç tasfiye idaresince derhal tasfiye sürecine sokulur. Bu düzenleme, mülkiyet hakkı sahibine bir külfet yükleyerek, kamunun sırtındaki lojistik ve mali yükü hafifletmeyi amaçlayan usuli bir tasfiye amiridir.

Fıkra 4: Tasfiye Gelirlerinin Emanet Hesabına Alınması Güvencesi (2021 Değişikliği)

Metin: (4) Tasfiyenin satış suretiyle gerçekleşmesi halinde, satıştan elde edilen gelirden taşıtın muhafaza edilmesi ve satışı için gerekli olan bütün masraflar karşılandıktan sonra kalan miktar, kovuşturma sonucuna göre işlem yapılmak üzere emanet hesabına alınır.

Yine 2021 yılındaki yasal reformun bir parçası olan dördüncü fıkra, ikinci ve üçüncü fıkralar uyarınca yargılama bitmeden “derhal tasfiye edilen (satılan)” araçların sahipleri için getirilmiş hayati bir usuli güvence (mülkiyet hakkı koruması) maddesidir.

Ceza yargılamalarında “masumiyet karinesi” esastır. Bir aracın yargılama bitmeden satılması, ileride beraat edecek bir sanık veya suçtan habersiz iyiniyetli bir araç sahibi (malik) açısından telafisi imkânsız zararlar doğurabilir. Kanun koyucu bu riski bertaraf etmek adına “bedelin korunması” formülünü geliştirmiştir.

Usulün İşleyişi: Tasfiye idaresi aracı ihale yoluyla sattığında bir gelir elde eder. Bu paradan ilk olarak; aracın otoparkta bekletilme masrafları, çekici ücretleri ve satışın gerçekleştirilmesi için yapılan ilan/ihale masrafları gibi tüm kamusal giderler düşülür (mahsup edilir). Bu masraflar çıktıktan sonra geriye kalan net para, devletin kasasına doğrudan irat (gelir) kaydedilmez. Bu para, adli makamların gözetimindeki bir emanet hesabına (bloke hesaba) alınır ve davanın sonuna kadar orada bekletilir.

Yargılama neticelendiğinde;

• Eğer mahkeme aracın müsaderesine (devlete geçmesine) karar verirse, emanet hesabındaki para devlete gelir kaydedilir.

• Eğer mahkeme beraat kararı verir ve aracın sahibine iadesine hükmederse, araç artık fiziken var olmadığı için, emanet hesabında korunan bu net para faiziyle/yasal nemasıyla birlikte hak sahibine ödenir. Böylece mülkiyet hakkının özü paraya çevrilerek korunmuş olur.

Fıkra 5: Taşıt Değerlerinin Belirlenmesindeki Yasal Kriterler

Metin: (5) İkinci fıkra hükmünün uygulanmasındaki değerden, kara taşıtlarında kasko değeri; deniz taşıtlarında, tekne ve makine sigortasına esas teşkil eden değer; sigortasız taşıtlar ile hava ve demiryolu taşıtlarında ise piyasa değeri anlaşılır.

5607 sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu’nun 10. maddesinde düzenlenen kaçak eşya naklinde kullanılan taşıtlara el koyma, alıkoyma ve tasfiye usulünün madde madde özeti şu şekildedir:

• Sicile Şerh Yoluyla El koyma (Fıkra 1): Kaçakçılık suçunda kullanılan araçlara, CMK 128/4 uyarınca öncelikle sicile (örneğin trafik tescil kaydına) şerh düşülerek el konulur. Bu işlem aracın başkalarına satılmasını ve devredilmesini önler.

• Fiilen Alıkoyma Şartları (Fıkra 2): El konulan aracın sahibine verilmeyip devlete ait depolarda fiilen tutulması (alıkonulması) için şu 3 şarttan birinin varlığı gerekir:

  • Araca özel gizli bölme/düzenek yapılmış olması,

  • Aracın yabancı (yurt dışı) sicile kayıtlı olması,

  • Aracın dava süreci devam ederken tekrar bir kaçakçılık suçunda kullanılması.

• 30 Günlük Teminatla İade Hakkı (Fıkra 2): Fiilen alıkonulan aracın sahibi, alıkonulma tarihinden itibaren 30 gün içinde aracın yasal değeri kadar nakit veya teminat mektubunu gümrük idaresine sunarsa aracı yargılama bitmeden geri alabilir.

• Zamanından Önce Derhal Tasfiye (Fıkra 2): Araç sahibi 30 gün içinde yasal teminatı yatırmazsa, araç mahkeme sonucu beklenmeksizin tasfiye idaresi tarafından derhal satılır veya kamulaştırılır.

• Alınmayan Araçlar İçin 90 Günlük Süre (Fıkra 3): Fiilen alıkonulma şartlarını taşımayan ancak gümrük otoparkında kalan araçlar için sahibine tebligat yapılır. Tebligattan itibaren 90 gün içinde otopark/muhafaza masraflarını ödeyip aracını teslim almayan maliklerin araçları da mahkeme sonucu beklenmeden derhal tasfiye edilir.

• Emanet Hesabı Güvencesi (Fıkra 4): Mahkeme bitmeden satılan araçlardan elde edilen gelirden; otopark, çekici ve ihale masrafları düşülür. Kalan net para, dava sonuna kadar emanet (bloke) hesabında bekletilir. Sanık dava sonunda beraat ederse, bu para faiziyle kendisine ödenir; mahkûm olursa devlete gelir kaydedilir.

• Taşıt Değerinin Belirlenmesi (Fıkra 5): Teminat yatırarak aracı geri almak isteyenler için araç değerleri şu resmi kriterlere göre belirlenir:

  • Kara taşıtlarında: Kasko değeri,

  • Deniz taşıtlarında: Tekne ve makine sigorta değeri,

  • Sigortasız, hava ve demiryolu taşıtlarında: Güncel piyasa (rayiç) değeri.

SONUÇ OLARAK: