Zilyetliğin Korunması

Zilyetliğin Korunması (Dava ve Yollar): Uygulamada Strateji, Süreler, Deliller ve Sık Hatalar

1) Kavramsal Çerçeve: Zilyetlik Nedir ve Neden Korunur?

Zilyetlik, bir şey üzerinde fiilî hâkimiyeti elinde bulundurma olgusudur. Türk Medenî Kanunu (“TMK”) sistematiğinde zilyetlik, aynî haklara (özellikle mülkiyete) giden yolda hem karineler yaratan hem de kendine özgü korunma mekanizmaları olan bağımsız bir kurumdur. TMK m. 981 ve devamı (vd.) zilyetliğin gasp (zilyedin elinden zorla alınması) ve saldırı (zilyetliğin fiilen engellenmesi veya rahatsız edilmesi) hâllerinde hızlı ve etkili koruma öngörür.

Önemli ilkeler:

Hukuk düzeni zilyedi korur. Zilyetlik bir “hak” iddiasından bağımsız olarak korunur; mahkeme mülkiyeti tartışmaz, en son barışçıl zilyetliği esas alır.
Hız asıldır. Zilyetlik davaları kısa hak düşürücü süreler içeren, basit yargılama usulüne uygun yürütülen, pratik sonuç odaklı davalardır.
Ölçülü öz-savunma (kuvvet kullanma) istisnaen mümkündür; fakat derhâl ve orantılı olmalıdır.

2) Zilyetlik Türleri ve Koruma Rejimine Etkisi

Pratikte doğru teşhis, stratejiyi belirler:

Doğrudan zilyet – Eşyayı bizzat elinde bulunduran (ör. depocu).
Dolaylı zilyet – Fiilî hâkimiyeti başkası aracılığıyla kullanan (ör. mal sahibi–kiracı ilişkisi).
Aslî / Fer’î zilyet – Aslî; nihai hâkimiyet iddiası (kiralayan). Fer’î; sınırlı hâkimiyet (kiracı).
Birlikte zilyetlik – Paylı veya elbirliği hâlinde ortak fiilî hâkimiyet (ör. ortak depo).

Korunma yolları, zilyetliğin türüne göre farklı hassasiyetler taşır. Örneğin kiracı (fer’î zilyet), malikten bağımsız biçimde saldırıya karşı zilyetlik davası açabilir; malikin “mülkiyet benim” savunması zilyetlik davasında dinlenmez, bunun yeri mülkiyet/istihkak temelli davalardır.

3) Zilyetliğe Yönelik Hukuka Aykırı Fiiller: Gasp ve Saldırı

Gasp (zilyedin elinden alınması): Zilyetliğin rıza dışı sona ermesi.
Sonucunda: Zilyetliğin iadesi (MK m. 982) + Tazminat davası (BK m. 49 vd.)
Ör. depoya zorla girilip forkliftin götürülmesi; kiralananın anahtarının zorla alınması; araç park yerinden çekilip götürülmesi.
Saldırı (tecavüz/müdahale): Zilyetliğin kullanılmasının rıza dışı sınırlanması.
Sonucunda: Saldırının önlenmesi veya son verilmesi (MK m. 983) + Tazminat davası (BK m. 49 vd.)
Ör. komşunun tarlaya sınır aşımıyla malzeme yığması; kiralanan dükkânın girişine beton bariyer konulması; sitenin ortak otoparkında zilyedin fiilî kullanımının engellenmesi.

Her iki durumda da zilyetlik hukukî koruması devreye girer; ayrıca haksız fiil ve ceza hukuku boyutları (TCK 116, 151, 154 vb.) gündeme gelebilir. Ancak bu makalenin odağı sivil koruma yollarıdır.

4) Zilyedin Öz-Savunma Yetkisi (Kuvvet Kullanma) – TMK m. 981 vd.

TMK sistematiği, gasp veya saldırı karşısında derhâl ve ölçülü kuvvet kullanma imkânı tanır:

Gasp anı / sıcak takip: Zilyet, derhal ve orantılı güçle eşyayı geri alabilir.
Saldırı hâli: Eylem devam ederken zilyet, saldırıyı itici–engelleyici ölçüde fiilî koruma kullanabilir.

Bu yetki istisnaîdir. Gecikmiş müdahaleler veya aşırı güç kullanımı hukuka aykırılık doğurabilir. Uygulamada, öz-savunmanın delil altına alınması (kamera kaydı, polis çağrısı, tutanak) olası ceza/sorumluluk risklerini de dengeler.

5) Koruma Davaları: Türler, Koşullar ve Sonuçlar

5.1. Zilyetliğin İadesi Davası (Gasp Hâlinde)

Konu: Gasp edilen eşyayı eski zilyedine iade ettirmek.
Aranan unsurlar:

Davacı, son barışçıl zilyet olduğunu,
Davalının gasp eylemini,
Eşyanın belirli ve ayırt edilebilir olduğunu ispat eder.
Sonuç: Eşyanın davacıya iadesi; gerekiyorsa eski hâle iade (örn. sökülen kapının yeniden takılması) ve zararın tazmini (TBK haksız fiil hükümleri).

5.2. Saldırının Önlenmesi (Müdahalenin Meni) Davası

Konu: Devam eden veya tekrarı kuvvetle muhtemel saldırı/tecavüzün durdurulması ve men’i.
Aranan unsurlar:

Davacı, zilyetliğini,
Davalının müdahalesini (mevcut/tehdit),
Müdahalenin hukuka aykırılığını ortaya koyar.
Sonuç: Müdahalenin durdurulması, tekrarı hâlinde cezai şart/para cezası tehdidiyle yasaklanması; gerekiyorsa fizikî engellerin kaldırılması (bariyer, kilit vb.) + tazminat.

Önemli: Bu davalarda hâkim, mülkiyeti tartışmaz; sadece en son fiilî hâkimiyeti ve haksız müdahaleyi inceler. Mülkiyet iddiaları için ayrı yol (örn. el atmanın önlenmesi veya istihkak) tercih edilir.

6) Hak Düşürücü Süreler: 2 Ay – 1 Yıl Kuralı

Zilyetlik davalarının en kritik noktası süre yönetimidir:

Öğrenmeden itibaren 2 ay,
Her hâlükârda fiilden itibaren 1 yıl içinde dava açılmalıdır.

Bu süreler hak düşürücüdür; mahkemece resen gözetilir. Süreyi kaçırmak, zilyetlik davası yolunu kapatır. Stratejik seçenek: Süre kaçırılmışsa, olayın niteliğine göre mülkiyete dayalı davalar (el atmanın önlenmesi, ecrimisil, istihkak) veya haksız fiil/tazminat yolları değerlendirilebilir. Gasp veya saldırı nedeniyle uğranan zararda tazminat davaları ise haksız fiil hükümlerinin tabi olduğu zamanaşımı süresine tabidir.

7) Görevli ve Yetkili Mahkeme, Usul ve Tedbir

Görevli Mahkeme: Uygulamada Sulh Hukuk Mahkemesi, basit yargılama usulü.
Yetki:
- Taşınmazlar için taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi (çoğunlukla kesin yetki).
- Taşınırlar için davalının yerleşim yeri veya haksız fiilin işlendiği yer mahkemesi.
İhtiyati Tedbir (HMK 389 vd.):
- Zilyetlik uyuşmazlıkları, geçici hukuki korumaya en çok ihtiyaç duyulan alanlardandır.
- Örnek tedbirler:
  - Geri alma/teslim için geçici el koyma/teslim tedbiri,
  - Devam eden müdahalenin derhal durdurulması,
  - Ortak alanın derhal kullanımına izin,
  - Kilit/engelin geçici kaldırılması.
- Teminat istenebilir; acil ve telafisi güç zarar vurgusu önemlidir.

8) İspat Rejimi ve Delil Stratejisi

İspat yükü genel olarak davacıdadır:

Zilyetliğin varlığı (son barışçıl durum) ve müdahalenin/gaspın olgusal gerçekliği ispatlanır.
Deliller:
- Görsel/işitsel kayıtlar (kamera, fotoğraf, drone),
- Tanık anlatımları,
- Keşif ve bilirkişi (sınır, kullanım izleri, kilit/kapı sökümü vb.),
- Resmî tutanaklar (kolluk çağrısı, site yönetimi, muhtarlık yazıları),
- Teslim–tesellüm, anahtar protokolleri, kira sözleşmesi, fatura/irsaliye, sigorta poliçesi (fiilî hâkimiyet göstergesi),
- Dijital deliller (mail, mesaj, log, GPS/araç takip).

Uygulama pratiği:

Davada mülkiyet belgesi (tapu, fatura) tek başına belirleyici değildir; amaç zilyetliği ispatlamaktır.
Önceki zilyet karinesi güçlüdür; kesintisiz kullanım izlenimi yaratacak delil seti kurmak kritik önem taşır.

9) Zilyetlik Davaları – Mülkiyete Dayalı Davalar Ayrımı

Zilyetliğin korunması: Mülkiyet değil, fiilî hâkimiyet korunur; süreler kısa, inceleme sınırlı.
El atmanın önlenmesi/ecrimisil (mülkiyet temelli): Mülkiyet hakkı tartışılır; süreler zilyetlik kadar katı değil, inceleme geniş; tazminat olarak ecrimisil mümkündür (kural olarak malike özgü).
İstihkak: “Şey benim” iddiası ile eşyanın iadesi talep edilir (özellikle icra hukukunda İİK 96 vd. bağlamında farklı bir rejim vardır).

Pratik strateji: Süreler kaçmışsa veya sürekli çözüm isteniyorsa mülkiyete dayanmak kaçınılmaz olabilir. Ancak acil kullanım engelini kaldırmak için zilyetlik davası + ihtiyati tedbir çoğu zaman en hızlı yoldur.

10) Tazminat Boyutu: Haksız Fiil, Menfi Zarar ve Kazanç İadesi

Zilyetliğin korunmasıyla birlikte veya ayrı olarak tazminat istenebilir:

TBK haksız fiil (m. 49 vd.) kapsamında uğranılan zarar:
- Fiilî zarar (kırılan kapı, sökülen kamera, bozulan mal),
- Kullanım engeline bağlı kayıp (ciro düşüşü, üretim aksaması – ispat gerekir),
- Masraflar (kilit değişimi, güvenlik, nakliye).
Kazanç iadesi/mahrum kalınan kazanç iddiası, somut ispat gerektirir (muhasebe kayıtları, raporlar).
Ecrimisil kural olarak malike aittir; zilyet ismiyle “ecrimisil” değil, haksız fiil–zarar kalemleri talep edilmelidir.

11) Uygulamada Sık Senaryolar ve Çözüm Yolu

Senaryo A – Kiralanan Depoya Kilit Vurulması

Durum: Mal sahibi, kira anlaşmazlığı gerekçesiyle depoya kilit vurdu.
Yol: Kiracı (fer’î zilyet) saldırının men’i ve kilidin derhal kaldırılması için ihtiyati tedbirli dava açar; ayrıca zarar kalemlerini talep edebilir.

Senaryo B – Ortak Otoparkın Engellenmesi

Durum: Site yönetimi, ortak otopark erişimini bazı dairelere kapatıyor.
Yol: Müşterek zilyet olan kat maliki/kiracı, zilyetlik davası ile erişimin derhal sağlanması için tedbir talep eder; bağımsız bölüm malikliği tek başına yeterli değil, fiilî kullanım ve yönetim planı delilleri sunulur.

Senaryo C – Tarlaya Sınır Aşımıyla Malzeme Yığılması

Durum: Komşu, sınırı aşarak davacının kullandığı alana boru/direk yığıyor.
Yol: Saldırının men’i; fizikî engelin kaldırılması; eski hâle iade ve zararın tazmini talep edilir. Keşif–bilirkişi ile sınır ve kullanım izleri tespit edilir.

Senaryo D – Forkliftin Çekilerek Götürülmesi (Gasp)

Durum: Eski iş ortağı, depo içinden forkliftin anahtarını alıp aracı götürdü.
Yol: İade davası; eşyanın belirlenebilirliği (şasi no., seri no.) + kamera/teslim belgeleri sunulur; acil tedbirle teslim istenir. Ceza boyutu ayrıca işletilir.

12) Delil Toplama ve Zaman Yönetimi İçin Kontrol Listesi

Olayı derhâl kayıt altına alın: Kamera/foto, polis çağrısı, site tutanağı.
Zilyetliği gösteren evrakları toparlayın: Teslim–tesellüm, kira/emanet sözleşmesi, fatura/irsaliye, anahtar teslim tutanakları.
Tanıklar: Kim, ne gördü? İletişim bilgileri.
Uzmanlık: Sınır/engelin teknik yönü varsa keşif–bilirkişi talebi.
Süreler: 2 ay/1 yıl hak düşürücü; dava dilekçesini geciktirmeyin.
İhtiyati tedbir dosyası: Telafisi güç zarar, aciliyet ve teminat argümanları.
Tazminat kalemleri: Faturalar, onarım–nakliye belgeleri, ciro kaybı ispatı.

13) Dava Dilekçesinde Olmazsa Olmaz Hususlar (Özet Şablon)

Not: Aşağıdaki, pratik bir iskelet sunar; somut olaya göre özelleştirilmelidir.

Görev–Yetki: (Sulh Hukuk / taşınmazda yer mahkemesi; taşınırda davalı yerleşim/haksız fiil yeri)
Taraflar ve Zilyetlik İlişkisi: Davacının son barışçıl zilyetliği somut verilerle anlatılmalı.
Olay Anlatımı: Gasp/saldırı tarih–saat, yer, failler, yöntem, devam eden engel.
Hukukî Sebep: TMK m. 981 vd., HMK 389 vd., TBK haksız fiil hükümleri.
Deliller: Kamera, tanık, sözleşme, fatura, keşif–bilirkişi, tutanak.
Süre: 2 ay/1 yıl içinde başvuru yapıldığı vurgusu.
Talepler:
- Zilyetliğin iadesi / müdahalenin men’i,
- Eski hâle iade (fizikî engelin kaldırılması vb.),
- İhtiyati tedbir (derhal teslim/durdurma),
- Tazminat (kalem kalem), yargılama gideri ve vekâlet ücreti.

14) İcra Hukuku Bağlantısı: Hacizde Zilyetlik Karinesi

Haciz baskınlarında zilyetlik karinesi uygulamada belirleyicidir. Özellikle konut ve işyeri hacizlerinde kimin zilyet olduğu ve eşyanın kime ait göründüğü (fatura/garanti belgesi/seri numarası) ispat yükünü değiştirir. Bu alan İİK 96 vd. istihkak hükümlerini gündeme getirir; zilyetlik, istihkak iddiasının ispatında önemli rol oynar. Ancak bu süreç, zilyetliğin korunması davasından farklı özel kurallara tabidir.

15) Sık Hatalar ve Riskler

Süreleri kaçırmak: 2 ay/1 yıl hak düşürücü; telafisi güç.
Yanlış dava türü: Zilyetlik davasında mülkiyet tartışmasına girmek dosyayı dağıtır; doğru davayı seçin (zilyetlik vs. mülkiyet).
Tedbirsiz dava: Zarar hızla büyür; ihtiyati tedbir çoğu dosyada kritik.
Delil eksikliği: “Zilyettim” iddiasını belge ve kayıtla desteklememek davayı zayıflatır.
Aşırı öz-savunma: Kuvvet kullanma derhal ve orantılı olmalı; aksi hâlde davacı haksız duruma düşebilir.
Yanlış mahkeme: Görev/ yetki hatası usulden ret veya ciddi gecikme doğurur.

16) Avukatın Stratejik Yol Haritası

Olay analizi: Gasp mı saldırı mı? Kesinti var mı? Devam ediyor mu?
Delil haritası: Kameralar, tutanaklar, sözleşmeler, tanıklar, keşif ihtiyacı.
Hukukî tasnif: Zilyetlik mi, mülkiyet mi? (Süre–hedef–aciliyet üçgeni)
Tedbir paketi: Eski hâle iade/teslim/durdurma için agresif tedbir talebi.
Tazminat tasarımı: Somut zarar, mahrum kalınan kazanç, masraf; ispat planı.
Alternatif/ek yollar: Ceza duyurusu; yönetim planı hükümleri; idari başvurular.
Süre yönetimi ve takvim: Dava–delil–keşif–bilirkişi adımlarını sıkı planlayın.

17) SSS – Zilyetliğin Korunması Hakkında Sık Sorulan Sorular

S1: Zilyetlik davasında tapu/fatura sunmak zorunlu mu?
Hayır. Zilyetlik davası mülkiyeti değil fiilî hâkimiyeti korur. Tapu/fatura yardımcı olabilir; asıl olan son barışçıl zilyetlik ve müdahalenin ispatıdır.

S2: Süreyi kaçırdım; artık hiçbir şey yapamaz mıyım?
Zilyetlik davası yolu kapanabilir; fakat mülkiyete dayalı davalar (el atmanın önlenmesi/ecrimisil/istihkak) veya haksız fiil–tazminat seçenekleri duruma göre mümkündür.

S3: Kiracı, malike karşı zilyetlik davası açabilir mi?
Evet. Kiracı fer’î zilyettir ve müdahale varsa zilyetlik korunmasını isteyebilir. Mülkiyet tartışması bu davada yapılmaz.

S4: İhtiyati tedbir almak zor mu?
Tedbir için acil ve telafisi güç zarar ile haklılık kanaati gerekir. Zilyetlik davaları bu nitelikleri sıklıkla taşır. Teminat istenebilir.

S5: Zilyetlik davasında tazminat isteyebilir miyim?
Evet. Haksız fiil hükümleri uyarınca doğrudan zararlar ve uygun vakalarda mahrum kalınan kazanç talep edilebilir (ispat şart).

S6: Komşumun sürekli tekrarlayan müdahalesi var, ne yapmalıyım?
Müdahalenin men’i davası ile tekrarın önlenmesi talep edilir; ihlalin tekrarı hâlinde para cezası/yaptırım tehdidi içeren kararlar uygulanabilir.

S7: Ortak alanlarda (site otoparkı) zilyetlik davası açılabilir mi?
Evet; müşterek zilyetlik ve fiilî kullanım delilleriyle müdahalenin men’i istenebilir. Yönetim planı ve kurul kararları ayrıca incelenir.

S8: Öz-savunmada kuvvet kullandım; sorun olur mu?
Derhal ve orantılı olmak kaydıyla hukuka uygunluk söz konusu olabilir. Olayı belgelendirmek ve orantıyı göstermek önemlidir.

18) Örnek Talep Cümleleri (Dilekçe İçin İlham)

“Son barışçıl zilyet olan müvekkilin fiilî hâkimiyetine davalının haksız müdahalesinin men’ine ve tekrarı hâlinde para cezası tehdidiyle yasaklanmasına…”
“Gasp edilen **[eşya/araç]**ın seri/şasi no. ile teslimine, teslimin gecikmesi hâlinde polisin yardımına başvurulmasına ve eski hâlin iadesine…”
“Davalının yerleştirdiği [bariyer/kilit/engelin] derhal kaldırılmasına, kaldırılmaması hâlinde mahkeme eliyle kaldırılmasına…”
“Telafisi güç zarar tehlikesi nedeniyle ihtiyati tedbir konulmasına, teminatın takdiren maktu belirlenmesine…”

19) Sonuç ve Öneriler

Zilyetliğin korunması, mülkiyetten bağımsız, fiilî hâkimiyeti esas alan hızlı ve pragmatik bir koruma rejimidir. Başarı, doğru dava türünü seçmek, 2 ay/1 yıl sürelerini kaçırmamak, delil paketini eksiksiz kurmak ve ihtiyati tedbirle müdahalenin hızla durdurulmasını sağlamaktan geçer.

Gasp varsa: Zilyetliğin iadesi + derhal tedbir.
Saldırı varsa: Müdahalenin men’i + eski hâle iade.
Tazminat: Somut zararı belgeyle destekleyin; ispat planı kurun.
Alternatif yollar: Süre kaçtıysa mülkiyete dayalı davalar ve haksız fiil gündeme alın.

Zaman yönetimi ve delil stratejisi doğru kurulduğunda, zilyetlik davaları hızlı ve etkili sonuç üretir; çoğu dosyada tedbir kararı, nihai hükme kadar kullanım hakkının fiilen korunmasını temin eder.

Mini Özet

Amaç: Mülkiyetten bağımsız fiilî hâkimiyeti korumak.
Davalar: İade (gasp) ve men (saldırı).
Süre: 2 ay/1 yıl (hak düşürücü).
Mahkeme: Sulh Hukuk, basit yargılama.
Tedbir: Çoğu dosyada hayati; derhal talep.
Delil: Kamera/tutanak/sözleşme/teslim–tesellüm/tanık/keşif.
Ayrım: Zilyetlik davası ≠ mülkiyet davası (el atmanın önlenmesi/ecrimisil/istihkak).

gasp ve saldırı, müdahalenin men’i, TMK m. 981 vd, zilyetliğin iadesi, zilyetliğin korunması, zilyetlik davası

Single Blog Title