HAVALİMANLARINDA MÜSADERE, EL KOYMA VE ALIKOYMAYA TÂBİ TUTULAN EŞYALARIN HUKUKİ İADESİ PROSEDÜRÜ

GİRİŞ VE HUKUKİ ÇERÇEVE

Uluslararası ve ulusal hava ulaşımında, devletlerin sınır egemenliği, mali menfaatleri ve sivil havacılık emniyeti gereğince uygulanan denetim mekanizmaları, havalimanlarını özel bir hukuki rejim alanı haline getirmektedir. Bu denetim sahalarında yolcuların beraberinde ya da bagajlarında taşıdıkları eşyalara, muafiyet sınırlarının aşılması, beyan dışı bırakılması, suç eşyası niteliği taşıması veya uçuş güvenliğini tehlikeye düşürmesi gerekçeleriyle kamu gücü kullanılarak el konulabilmekte, bu eşyalar alıkonulabilmekte yahut muhafaza altına alınabilmektedir.

Gerek Anayasa’nın 35. maddesiyle güvence bağlanan mülkiyet hakkı, gerekse Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ne (AİHS) Ek 1 Numaralı Protokol’ün 1. maddesi uyarınca; bireyin malvarlığı üzerindeki tasarruf yetkisinin kısıtlanması veya sona erdirilmesi ancak kanunla öngörülen hallerde, kamu yararı amacı doğrultusunda ve ölçülülük ilkesine uygun biçimde gerçekleştirilebilir. Havalimanında eşyasına müdahale edilen bir yolcunun mülkiyet hakkına tekrar kavuşabilmesi ve alıkonulan eşyasını iade alabilmesi; müdahalenin idari mi yoksa adli mi olduğunu doğru tespit etmesine, öngörülen yasal başvuru usullerine ve hak düşürücü sürelere sıkı sıkıya uymasına bağlıdır.

EŞYANIN HUKUKİ STATÜSÜNE GÖRE GERİ ALMA USULLERİ VE HUKUKİ SÜREÇLER

Havalimanında el konulan veya geçici olarak muhafaza altına alınan bir eşyanın geri alınması süreci, müdahalenin dayandığı hukuki sebebe göre üç temel rejim altında yürütülmektedir:

1. Gümrük Mevzuatı Kapsamında Alıkonulan Eşyaların İadesi (4458 Sayılı Gümrük Kanunu)

Yolcuların ticari miktar ve mahiyet arz etmeyen, ancak kişisel muafiyet limitlerini aşan ya da gümrük denetiminde beyan edilmemiş eşyaları doğrudan “suç eşyası” sayılmaz. 4458 sayılı Kanun çerçevesinde bu eşyalar gümrük ambarı veya geçici depolama yerlerine alınır.

• Vergi ve Cezaların Ödenmesi İle İade: Eşyanın ithali/girişi yasak maddelerden olmaması şartıyla, tahakkuk ettirilen gümrük vergileri ve idari para cezalarının ödenmesi halinde eşyanın zilyetliği yolcuya iade edilir.

• İhtirazi Kayıt ve Yasal İtiraz: Tahakkuk ettirilen vergi veya cezanın haksız olduğu düşünülüyorsa, ödeme “ihtirazi kayıtla” yapılarak eşya teslim alınabilir ve eşzamanlı olarak idari/yargısal itiraz yolları işletilerek ödenen tutarların iadesi talep edilebilir.

• Mahreçten İade (Yurt Dışı Etme): Yurda sokulması mümkün olmayan ya da vergisi ödenmek istenmeyen eşyalar için kanuni süreler içinde eşyanın geldiği ülkeye re-export (mahreçten iade) edilmesi talep edilerek eşya üzerindeki fiili kontrol yeniden sağlanabilir.

2. Ceza Muhakemesi Kapsamında El Konulan Eşyaların İadesi (5271 Sayılı CMK ve 5607 Sayılı KKMK)

Gümrük kaçakçılığı (ticari mahiyetteki malların gizlenmesi, kaçak para/ziynet eşyası), uyuşturucu madde, ruhsatsız silah veya tarihi eser taşıma iddiasıyla el konulan eşyalar adli ceza soruşturmasının konusunu oluşturur.

• El Koymanın İadesi Talebi (CMK m. 131): Şüpheli/sanık veya eşya üzerinde hak sahibi olan üçüncü kişiler, soruşturma veya kovuşturmanın her aşamasında el konulan eşyanın delil olma niteliğini kaybettiği, muhafazasına gerek kalmadığı veya el koymanın orantısız olduğu gerekçesiyle eşyanın iadesini talep edebilir.

• Teminat Karşılığı İade (CMK m. 132): El konulan eşyanın delil olarak saklanmasına gerek bulunmaması ve müsadereye tâbi tutulmayacak nitelikte olması durumunda, eşyanın değeri kadar teminat gösterilerek muhafaza tedbirinin kaldırılması ve eşyanın malikine teslimi istenebilir.

• Müsadere Edilmeyen Eşyanın İadesi: Soruşturma sonunda Kovuşturmaya Yer Olmadığına Karar (KYOK) verilmesi veya yargılama neticesinde beraat kararı çıkması halinde, mahkeme veya savcılık kararıyla eşya üzerindeki tedbir kaldırılarak malikine iade edilir.

3. Sivil Havacılık ve Uçuş Güvenliği Kısıtlamalarında Eşyanın Geri Alınması

Uçuş emniyetini riske atan kesici/delici aletler, belirli hacmi aşan sıvılar veya tehlikeli maddeler adli bir suç oluşturmadığı müddetçe “müsadere” edilemez. Bu eşyalar gümrük veya emniyet birimlerince mülkiyeti devlete geçirilen mallar değildir.

• Emanet Bürosu veya Karadaki Yakına Teslim: Yolcu, uçuş öncesi güvenlik kontrol noktasında kabine veya uçak altına kabul edilmeyen eşyasını havalimanı emanet bürosuna bırakabilir, kara tarafında kendisini bekleyen bir yakınına teslim edebilir ya da imkan varsa uçak altı kargoya aktarabilir.

• Süre Aşımı Ve Tutanak: Belirlenen sürelerde emanetten alınmayan eşyalar idari prosedürler uyarınca buluntu eşya veya tasfiyelik eşya statüsüne geçebileceğinden, emanet teslim fişinin muhafazası ve süresi içinde iade talebinde bulunulması elzemdir.

EŞYAYI GERİ ALMA SÜRECİ VE HUKUKİ YOL GÖSTERİCİ İNCELEME TABLOSU

Aşağıdaki tablo, havalimanında eşyasına el konulan veya alıkonulan bir vatandaşın, eşyayı hukuken geri alabilmesi için izlemesi gereken adımları, yetkili mercileri ve başvuru sürelerini sistematik olarak sunmaktadır:

EŞYASINI GERİ ALMAK İSTEYEN BİREYLERİN İZLEMESİ GEREKEN METODOLOJİK ADIMLAR

Havalimanında eşyasına el konulan veya alıkoyulan bir yolcunun, eşyasını eksiksiz ve hukuki bir kayba uğramadan geri alabilmesi için şu aşamaları eksiksiz takip etmesi gerekmektedir:

1. AŞAMA: Eşyanın Fiziksel Durumunun ve Kimliğinin Belgelenmesi

Eşyayı geri alma sürecindeki en büyük hukuki engel, iade anında eşyanın eksik, hasarlı veya farklı bir kondisyonda teslim edilmesidir. Eşyasını geri almak isteyen vatandaş:

• Arama ve El Koyma Tutanağı ile Gümrük Ambar Teslim Tutanağını incelemelidir.

• Eşyanın seri numarası, markası, modeli, rengi, ağırlığı ve ayırt edici tüm detaylarının tutanağa yazıldığından emin olmalıdır.

• Eşyanın çalışır durumda olduğunu veya hasarsız olduğunu tutanağa geçirtmelidir.

2. AŞAMA: Adli El Koymalarda Hâkim Onay Süresinin Takibi

Eğer el koyma işlemi bir suç soruşturması kapsamında yapılmışsa, CMK m. 127/3 uyarınca hâkim kararı olmaksızın yapılan el koymalar 24 saat içinde hâkim onayına sunulmalı, hâkim de bu sunumdan itibaren 24 saat içinde karar vermelidir.

Vatandaş veya müdafi (avukatı), bu 48 saatlik sürenin dolup dolmadığını nöbetçi Sulh Ceza Hâkimliği kaleminden takip etmelidir. Hâkim tarafından onaylanmayan el koyma tedbiri kendiliğinden hükümsüz kalır. Bu durumda idareye verilecek bir dilekçe ile “Tedbirin süresinde onaylanmadığı ve hükümsüz kaldığı” belirtilerek eşyanın derhal iadesi istenmelidir.

3. AŞAMA: İdari Cezaların İhtirazi Kayıtla Ödenerek Eşyanın Çekilmesi

Gümrük idaresi tarafından el konulan ancak adli suç teşkil etmeyen eşyalarda, uzun yargılama süreçleri boyunca eşyanın gümrük ambarında beklemesi eşyanın değer kaybetmesine, bozulmasına veya ambar ardiye ücretlerinin yükselmesine yol açabilir.

Eşyayı bir an önce geri almak isteyen yolcu:

• Tahakkuk ettirilen gümrük vergisi ve idari para cezasını “ihtirazi kayıtla” ödeme talebinde bulunmalıdır.

• Ödeme yapıldıktan sonra gümrük idaresi eşyayı yolcuya teslim etmekle yükümlüdür.

• Ödemenin ardından 15 gün içinde Gümrük Bölge Müdürlüğüne itiraz edilmeli, ret yanıtı üzerine 30 gün içinde İdare Mahkemesinde dava açılarak ödenen tutarların faiziyle iadesi sağlanmalıdır.

4. AŞAMA: Mahreçten İade (Yurtdışına Geri Gönderme) Yolu

Yurda sokulması mevzuat gereği mümkün olmayan ya da yüksek vergi oranları nedeniyle çekilmesi iktisadi bulunmayan eşyaların mülkiyetinin devlete geçmesini (tasfiyesini) engellemenin yolu “Mahreçten İade” talebidir. Gümrük Kanunu çerçevesinde verilen süreler içerisinde gümrük müdürlüğüne başvurarak eşyanın geldiği ülkeye veya üçüncü bir ülkeye transit rejim altında gönderilmesi istenebilir. Böylece vatandaş eşyasını Türkiye gümrük alanından çıkararak zilyetliğini yeniden kazanır.

5. AŞAMA: Teminat Göstererek Eşyayı Geri Alma (CMK m. 132)

Adli süreçlerde soruşturma veya kovuşturma yıllarca sürebilmektedir. Özellikle ticari faaliyetlerde kullanılan cihazlar, araçlar veya yüksek değerli taşınırlar yönünden el koyma tedbirinin devam etmesi telafisi imkansız zararlar doğurur.

Şüpheli veya hak sahibi, soruşturmayı yürüten Cumhuriyet Savcılığından veya davaya bakan Mahkemeden:

• Eşyanın suçta kullanılmadığını ve delil değerinin bulunmadığını,

• Eşyanın kaim değerinin (piyasa değerinin) teminat olarak bankaya yatırılacağını veya teminat mektubu sunulacağını beyan ederek,

• Eşya üzerindeki el koyma tedbirinin kaldırılarak kendisine teslim edilmesini talep edebilir.

6. AŞAMA: Dava Sonunda Eşyanın İadesi Ve İnfaz Süreci

Soruşturma neticesinde kovuşturmaya yer olmadığına karar verilmesi (KYOK) veya mahkemece beraat kararı verilmesi halinde, kararın hüküm fıkrasında “El konulan eşyanın sahibine iadesine” karar verilir.

Karar kesinleştiğinde:

1. Kararı veren makamdan (Savcılık veya Mahkeme) “Eşya İade Yazısı” alınır.

2. Bu yazı ile eşyanın muhafaza edildiği Adli Emanet Bürosuna veya Gümrük Ambarına başvurulur.

3. Eşya teslim alınırken ilk aşamada düzenlenen tutanakla karşılaştırma yapılır; herhangi bir hasar veya eksiklik varsa yeniden tutanak tutularak teslim alınır.

İDARENİN HİZMET KUSURUNDAN DOĞAN TAZMİNAT HAKKI VE HAKSIZ EL KOYMA TAZMİNATI

Havalimanında el konulan eşyanın geri alınması sürecinde eşyanın kaybolması, tahrip olması, satılması (hukuka aykırı tasfiye) veya haksız olarak el konulması durumlarında vatandaşların maddi tazminat hakları mevcuttur:

1. Adli El Koymada Haksızlık Tazminatı (CMK m. 141)

Hakkında kovuşturmaya yer olmadığına veya beraatına karar verilen kişiler, el konulan eşyalarının zamanında iade edilmemesi, eşyalarının değer kaybetmesi veya haksız el koyma tedbiri nedeniyle uğradıkları zararlar için Ağır Ceza Mahkemesinde devlete karşı tazminat davası açabilirler. Bu dava, kararın kesinleştiğinin tebliğinden itibaren 3 ay ve her halde kesinleşme tarihinden itibaren 1 yıl içinde açılmalıdır.

2. İdarenin Hizmet Kusuru Nedeniyle Tam Yargı Davası (2577 Sayılı İYUK m. 13)

Gümrük ambarlarında veya emniyet muhafazasında bulunan eşyanın idarenin özen yükümlülüğüne aykırı davranması sonucu zarar görmesi, çalınması veya mevzuata aykırı biçimde tasfiye edilerek ihale ile satılması halinde “İdarenin Hizmet Kusuru” doğar.

Vatandaş:

• Zararı ve hukuka aykırı eylemi öğrendiği tarihten itibaren 1 yıl ve her halde eylem tarihinden itibaren 5 yıl içinde ilgili idareye (Örn: Ticaret Bakanlığı) başvurarak zararın tazminini istemelidir.

• Başvurunun reddi veya 30 gün içinde cevap verilmemesi halinde İdare Mahkemesinde Tam Yargı Davası açarak eşyanın güncel piyasa bedelini tahsil edebilir.

SONUÇ

Havalimanında eşyasına el konulan, alıkoyulan veya geçici olarak muhafaza altına alınan bir vatandaşın eşyasını geri alabilmesi, pasif bir bekleme süreciyle değil, aktif ve metodolojik bir hukuki takip ile mümkündür. İşlemin niteliğine göre adli ve idari kanalların doğru tespiti, hâkim onay sürelerinin denetimi, gümrük idarelerine yapılacak ihtirazi kayıtlı başvurular ve teminat müesseselerinin kullanılması eşyanın mülkiyetine yeniden kavuşulmasını sağlar. Eşyanın kaybolduğu veya zarara uğradığı durumlarda ise Anayasal güvenceler ve idari yargı denetimi kanalıyla maddi zararların tazmini imkan dahilindedir.