Yabancı Unsurlu Tazminat Davalarında Yetki Sorunu

Giriş

Yabancı unsurlu tazminat davaları; trafik kazaları, iş kazaları, tıbbi müdahaleler, sözleşmeye aykırılık, ürün sorumluluğu ve kişilik haklarının ihlali gibi pek çok uyuşmazlık türünde karşımıza çıkar. Zararın bir ülkede meydana gelmesi, fiilin başka bir ülkede işlenmesi, tarafların farklı uyruklara sahip olması veya sözleşmenin yabancı unsur içermesi hâlinde hangi mahkemenin yetkili olduğu sorusu davanın kaderini belirler.

5718 sayılı MÖHÜK, yabancı unsurlu tazminat davalarında yetkiyi belirlerken, mağdurun korunmasını ve davanın etkin görülmesini hedefleyen esnek bir sistem kurmuştur. Bu makalede, yabancı unsurlu tazminat davalarında yetki kuralları; haksız fiil ve sözleşmeden doğan sorumluluk ayrımı, zarar yeri ilkesi, yetki sözleşmeleri ve Yargıtay uygulaması çerçevesinde ele alınmaktadır.

---

1. Yabancı Unsur Tazminat Davalarında Nasıl Ortaya Çıkar?

Tazminat davalarında yabancı unsur şu hâllerde ortaya çıkar:

• Zararın yurt dışında meydana gelmesi,

• Fiilin yurt dışında işlenmesi,

• Taraflardan birinin yabancı uyruklu olması,

• Sözleşmenin yabancı bir hukuk veya ülkeyle bağlantılı olması,

• Zarar görenin veya sorumlunun mutad meskeninin yabancı ülkede bulunması.

Bu unsurlardan biri mevcutsa, milletlerarası yetki sorunu doğar.

---

2. Yetki – Uygulanacak Hukuk Ayrımı

Uygulamada sıkça karıştırılan nokta şudur:
Yetki ile uygulanacak hukuk aynı şey değildir.

• Yetki: Davaya hangi ülke mahkemesinin bakacağı

• Uygulanacak hukuk: Davanın hangi maddi hukuk kurallarına göre çözüleceği

Bir davada Türk mahkemeleri yetkili olabilir; ancak yabancı hukuk uygulanabilir veya tam tersi mümkündür.

---

3. Haksız Fiilden Doğan Tazminat Davalarında Yetki

a) Genel İlke

Haksız fiilden doğan tazminat davalarında yetki, kural olarak:

• Fiilin işlendiği yer,

• Zararın meydana geldiği yer
  mahkemelerine aittir.

Bu iki yer farklıysa, davacı lehine bir yetki seçeneği doğar.

---

b) Zarar Yeri Kavramı

Zarar yeri:

• Zararın fiilen gerçekleştiği,

• Sonuçların ortaya çıktığı yerdir.

Örneğin:

• Yurt dışında meydana gelen bir trafik kazasında,

• Mağdurun Türkiye’de tedavi görmesi
  tek başına zarar yerini Türkiye yapmaz. Ancak zararın ekonomik ve sürekli etkileri Türkiye’de doğuyorsa, somut olay bazında yetki tartışılabilir.

---

4. Sözleşmeden Doğan Tazminat Davalarında Yetki

Sözleşmeye aykırılıktan doğan tazminat taleplerinde yetki:

• Sözleşmenin ifa yeri,

• Davalının yerleşim yeri
  esas alınarak belirlenir.

Sözleşmenin ifa yeri:

• Edimin fiilen yerine getirildiği yer,

• Ağırlıklı ifanın gerçekleştiği merkez
  olarak değerlendirilir.

---

5. Yetki Sözleşmeleri ve Sınırları

Taraflar, yabancı unsurlu tazminat davalarında yetki sözleşmesi yapabilir. Ancak:

• Yetki sözleşmesi açık ve belirli olmalıdır,

• Kamu düzenine ve emredici kurallara aykırı olmamalıdır.

Özellikle:

• Tüketici,

• İşçi,

• Zayıf tarafın bulunduğu
  sözleşmelerde yetki sözleşmeleri geçersiz kabul edilebilir.

---

6. Türk Mahkemelerinin Yetkisini Güçlendiren Hâller

Türk mahkemeleri şu hâllerde güçlü yetki iddiasına sahiptir:

• Zarar gören Türkiye’de mutad meskene sahipse,

• Zarar Türkiye’de gerçekleşmişse,

• Davalının Türkiye’de malvarlığı bulunuyorsa,

• Kamu düzeniyle yakından ilgili bir ihlal söz konusuysa.

Bu hâller, özellikle kişilik hakları ve bedensel zarar davalarında önemlidir.

---

7. İnternet Yoluyla İşlenen Haksız Fiiller

Hakaret, iftira, kişilik haklarının ihlali gibi internet yoluyla işlenen fiillerde:

• İçeriğin erişilebilir olduğu yer,

• Mağdurun yerleşim yeri
  yetki bakımından değerlendirilir.

Yargıtay, bu tür davalarda mağdur lehine geniş yorum yapmaktadır.

---

8. Yargıtay’ın Yaklaşımı

Yargıtay, yabancı unsurlu tazminat davalarında:

• Yetki kurallarını mağdur lehine yorumlamakta,

• Zararın fiilî etkilerini esas almakta,

• Şekli bağlantılar yerine maddi ilişkiye odaklanmaktadır.

Özellikle bedensel zarar ve kişilik hakkı ihlallerinde, dar yetki yorumlarından kaçınılmaktadır.

---

9. Uygulamada Sık Yapılan Hatalar

1. Yetki ile uygulanacak hukukun karıştırılması

2. Zarar yerinin yüzeysel belirlenmesi

3. Geçersiz yetki sözleşmelerine dayanılması

4. İnternet fiillerinde erişim kriterinin ihmal edilmesi

5. Yargıtay içtihatlarının dikkate alınmaması

---

Sonuç

Yabancı unsurlu tazminat davalarında yetki, davanın esası kadar hatta çoğu zaman ondan daha belirleyici bir meseledir. Yanlış yetkili mahkemede açılan davalar, uzun yargılama süreçlerine rağmen usulden reddedilebilir.

MÖHÜK’ün esnek ve mağdur odaklı yetki sistemi doğru uygulandığında:

• Adalete erişim kolaylaşır,

• Davanın etkinliği artar,

• Uluslararası uyuşmazlıklarda hukuki güvenlik sağlanır.