Yabancı Boşanma Kararının Türkiye’de Sonuçları: Tanıma/Tenfiz + Nüfus Etkileri

Yabancı Boşanma Kararının Türkiye’de Sonuçları: Tanıma/Tenfiz + Nüfus Etkileri

Uygulamada en çok karşılaşılan sorun şudur: Yurt dışında kesinleşmiş bir boşanma kararı, tek başına Türkiye’de “kendiliğinden” nüfus kaydını değiştirmez. Bu nedenle “Yabancı boşanma kararının Türkiye’de sonuçları: tanıma/tenfiz + nüfus etkileri” başlığı, yabancı kararın Türk hukuk düzeninde sonuç doğurabilmesi için izlenecek yolları ve bu yolların nüfus kayıtlarına etkisini açıklamayı gerektirir. Temelde iki yol vardır: (i) mahkeme kararıyla tanıma/tenfiz, (ii) kanunun izin verdiği ölçüde idari tescil (nüfus kütüğüne işlenme).

1) Tanıma ve tenfiz: Statü sonucu ile icra sonucu ayrımı

Tanıma, yabancı mahkeme kararının Türkiye’de kesin hüküm ve kesin delil etkisi doğurmasıdır. Boşanma kararının “statü sonucu” yani evlilik birliğinin sona erdiğinin Türk hukukunda da kabul edilmesi, çoğu dosyada tanıma ile sağlanır. Buna karşılık tenfiz, yabancı kararın Türkiye’de icra edilebilir hâle gelmesidir. Yabancı karar sadece “boşanma” hükmü içeriyorsa çoğu zaman tanıma yeterli olabilir; fakat kararın içinde nafaka, tazminat, yoksulluk/iştirak nafakası, maddi-manevi tazminat gibi icraya elverişli eda hükümleri varsa, bu kısımlar bakımından tenfiz gündeme gelir.

Mahkeme tanıma/tenfiz incelemesinde “yeniden yargılama” yapmaz; ancak çekirdek bir denetim uygular: Kararın kesinleşmiş olması, Türk mahkemelerinin münhasır yetkisine giren bir konuda verilmemiş olması, tarafın savunma hakkının fiilen sağlanmış olması (usulüne uygun tebligat/davet, temsil imkânı gibi) ve kararın Türk kamu düzenine açıkça aykırı olmaması. Özellikle boşanma dosyalarında “savunma hakkı” ve “kamu düzeni” filtresi belirleyici olur.

2) İdari tescil: Nüfusa işleme kolaylığı ve sınırları

Belirli şartlarda yabancı boşanma kararının nüfus kütüğüne tescili idari yoldan yapılabilir. Bu yöntem, tarafların asıl ihtiyacının “nüfusta medeni hâlin güncellenmesi” olduğu, kararda tartışmalı icra hükümlerinin bulunmadığı veya bunların ayrıca mahkemeye taşınacağı senaryolarda pratik bir çözüm sunar. İdari tescilde de kararın kesinleşmesi, belgenin usulüne uygun şekilde sunulması, tercüme ve onay koşullarının tamamlanması gerekir.

Ancak idari tescilin alanı sınırlıdır: Kararın içinde velayet, çocukla kişisel ilişki, nafaka, mal rejimi tasfiyesi gibi Türkiye’de ayrıca hüküm ve icra tartışması yaratabilecek unsurlar varsa, idari tescil çoğu zaman yalnızca “boşanma/statü” yönünden sonuç doğurur; diğer talepler için mahkemede tanıma/tenfiz veya Türkiye’de bağımsız dava ihtiyacı doğabilir. Bu ayrım, müvekkilin beklentisini doğru yönetmek açısından kritiktir: “Nüfusa işlendi” demek, her zaman “nafaka Türkiye’de icra edilir” anlamına gelmez.

3) Nüfus etkileri: Medeni hâl, yeniden evlenme, soyadı, miras ve mal rejimi

Tanıma/tenfiz (veya şartları oluşmuşsa idari tescil) sonrası nüfus kayıtlarında medeni hâl “boşanmış” olarak güncellenir; bu güncelleme yeniden evlenme işlemleri, soyadı beyanı/uygulaması gibi idari işlemleri fiilen mümkün kılar. Buna karşılık mirasçılık ve mal rejiminin sona ermesi gibi sonuçlarda, yabancı kararın kesinleşme tarihi çoğu zaman önem kazanır. Uygulamada, yabancı kararın kesinleşme şerhi/kanıtı bu nedenle hayati belgedir; çünkü hangi tarihten itibaren evlilik birliğinin sona erdiği, buna bağlı hak ve borçların (örneğin eşin yasal mirasçılığı) değerlendirilmesinde etkili olabilir.

4) Şeriat ülkelerinde tek taraflı boşanma (talak) ve Türkiye’de yaklaşım

Şeriat hukukunun uygulandığı bazı ülkelerde tek taraflı boşanma (ör. talak/talaq) vakalarıyla karşılaşılır. Bu dosyalar, Türkiye’de en fazla uyuşmazlık üreten gruptur. Zira tek taraflı irade beyanıyla kurulan boşanma, çoğu durumda “yargısal güvenceler” bakımından tartışma doğurur: Kadının/eşin iradesi, savunma hakkı, eşitlik ilkesi ve usule uygun bilgilendirme-dinlenme mekanizmaları sağlanmış mı?

Bu tür olaylarda iki kritik eşik vardır:

1. Ortada gerçekten adli makam kararı niteliğinde bir hüküm var mı, yoksa idari/dini bir beyan tutanağı mı?
2. Süreç, Türk kamu düzeni ve adil yargılanma/savunma hakkı standartlarıyla açıkça çatışıyor mu?

İdari tescil bakımından, tek taraflı irade beyanıyla gerçekleşen boşanmaların tescil edilememesi ihtimali uygulamada güçlüdür; çoğu senaryoda mahkeme yoluna gidilmesi gerekir. Mahkeme aşamasında ise savunma hakkının yokluğu, eşitlik ilkesinin zedelenmesi veya kararın “yargısal karar” niteliğinin zayıflığı, kamu düzeni itirazını gündeme getirebilir. Bu nedenle talak kaynaklı dosyalarda strateji; kararın niteliğini, yargılama güvencelerini ve tebligat/temsil süreçlerini somut belgelerle ortaya koymaya dayanır.

Sonuç

Yabancı boşanma kararının Türkiye’de etkili olabilmesi, çoğu zaman doğru yolun seçilmesine bağlıdır: yalnızca nüfus güncellemesi mi isteniyor, yoksa nafaka/velayet/mal rejimi gibi icraya elverişli sonuçlar da mı hedefleniyor? Özellikle şeriat ülkelerinde tek taraflı boşanma vakalarında, “kararın niteliği” ve “kamu düzeni-suçlama/ savunma hakkı” ekseni baştan doğru kurgulanmalıdır.