Tutuklama Kararının Hukuki Niteliği Nedir? – CMK, AYM ve AİHM Perspektifi
Tutuklama, ceza muhakemesinde koruma tedbirleri arasında yer alır. Hukuki nitelik bakımından tartışmalı yönü, hem önleyici (koruyucu) hem de geçici özgürlükten yoksun bırakıcı bir niteliğe sahip olmasıdır. Tutuklama, bir ceza değil, yargılama sürecinin sağlıklı yürütülmesi için kullanılan geçici bir tedbirdir.
Bu yönüyle tutuklama kararının hukuki niteliğini şu üç eksen belirler:
-
Tedbir niteliği: Yargılamanın selametini korumak.
-
İstisna oluşu: Özgürlük kural, tutuklama istisnadır.
-
Hukuki güvence mekanizması: Anayasa ve AİHS ile güvence altına alınmış, sıkı koşullara bağlanmıştır.
2. Tutuklamanın Hukukî Dayanakları
2.1. Anayasa m.19
Kişi hürriyeti ve güvenliği hakkını temel alır. Tutuklama ancak kanunla öngörülmüş, hâkim kararıyla verilmiş ve gerekçesi açıklanmışsa hukuka uygundur.
2.2. AİHS m.5
Tutuklamayı yalnızca belirli amaçlarla sınırlamış, “makul şüphe” ve “makul süre” kriterlerini getirmiştir. Ayrıca tutukluluğa itiraz ve tazminat hakkı da düzenlenmiştir.
2.3. CMK m.100–108
Türk hukukunda tutuklamanın doğrudan düzenleyicisidir.
-
CMK m.100: Kuvvetli suç şüphesine dayalı somut delil, tutuklama nedeni.
-
CMK m.101: Tutuklama usulü, sorgusuz tutuklama yasağı.
-
CMK m.102: Azami tutukluluk süreleri.
-
CMK m.103–108: Tahliye, itiraz, gözden geçirme, adli kontrol hükümleri.
3. Tutuklama Kararının Hukuki Niteliği – Doktrinsel Tartışmalar
3.1. Ceza mı, Önleyici Tedbir mi?
Tutuklama ceza değildir. Çünkü:
-
Henüz kesinleşmiş mahkûmiyet yoktur.
-
Suçluluğu değil, yalnızca şüpheyi esas alır.
-
Amaç cezalandırmak değil, yargılamanın yürütülmesini teminat altına almaktır.
3.2. İdari Tedbir mi, Yargısal Tedbir mi?
Tutuklama, idari değil yargısal bir tedbirdir. Hâkim kararıyla verilir. İdarenin (polis, savcı) yetkisi yalnızca yakalama/gözaltı ile sınırlıdır.
3.3. Kamu Düzeni Tedbiri mi, Bireysel Güvence mi?
Tutuklama, bir yandan kamu düzenini korurken, diğer yandan bireysel hakların sınırlandırılmasıdır. Bu nedenle ölçülülük ve zorunluluk kriterleriyle denetlenir.
4. Tutuklama Kararının Unsurları ve Hukuki Niteliğe Etkisi
4.1. Kuvvetli Suç Şüphesi
Tutuklamanın “ceza” değil, tedbir olduğunun en önemli göstergesidir. Çünkü suçluluk henüz sabit değildir.
4.2. Tutuklama Nedenleri
Kaçma veya delil karartma ihtimali, tutuklamanın yalnızca “yargılamanın sağlığı” için kullanıldığını gösterir.
4.3. Ölçülülük ve Son Çare İlkesi
Tutuklama, ancak adli kontrol gibi daha hafif tedbirler yetersiz kaldığında uygulanabilir. Bu da hukuki niteliğini istisnaî ve geçici kılar.
5. Yargıtay’ın Tutuklama Kararının Niteliğine İlişkin Yaklaşımı
Yargıtay içtihatlarında şu ilkeler öne çıkar:
-
Tutuklama cezalandırma aracı değildir.
-
Tutuklama için soyut gerekçeler yetmez; somut olgular gerekir.
-
Katalog suçlar, tek başına tutuklama için yeterli değildir.
-
Adli kontrol öncelikli değerlendirilmelidir.
Örnek Karar:
Yargıtay Ceza Genel Kurulu, 2017/4358 E., 2019/2211 K.:
“Tutuklama, bir tedbir niteliğinde olup, amacının cezalandırma olmadığı, adli kontrolün yeterli olabileceği durumlarda tutuklama yoluna gidilemeyeceği açıktır.”
6. Anayasa Mahkemesi ve AİHM Kararlarında Hukuki Nitelik
6.1. Anayasa Mahkemesi
Bireysel başvuru kararlarında, AYM sürekli olarak tutuklamanın koruma tedbiri olduğunu, “uzun tutukluluğun cezaya dönüştüğünü” ve bunun hak ihlali doğurduğunu vurgular.
6.2. AİHM
AİHM içtihatları (örn. Buzadji/Moldova, Letellier/Fransa) tutuklamanın:
-
Geçici, istisnai ve gerekçeli olması gerektiğini,
-
“Sırf suçun ağırlığı” gerekçesinin belli bir süreden sonra tutukluluğu haklı kılmayacağını,
-
Alternatif tedbirlerin değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koyar.
7. Tutuklama Kararının Niteliği ile Bağlantılı İlkeler
-
Masumiyet Karinesi (AY m.38): Tutuklama bir ceza olsaydı, masumiyet karinesiyle çelişirdi. Bu yüzden hukuki nitelik olarak “ceza değil tedbir”dir.
-
Özgürlük Kuralı, Tutuklama İstisna: Hukuki niteliğin özü budur.
-
Ölçülülük İlkesi: Tutuklamanın niteliğini koruma tedbiri olmaktan çıkarıp fiilen cezaya dönüştürmemek için sıkı şekilde uygulanır.
8. Tutuklama Kararının Hukuki Sonuçları
-
Kişi özgürlüğü kısıtlanır → ağır hak sınırlaması.
-
Yargı organı gerekçesiz tutuklama verirse → hak ihlali.
-
Uzun tutukluluk → AİHM ve AYM’de ihlal ve tazminat sebebidir.
-
Usulsüz tutuklama → tazminat hakkı (CMK m.141–144).
9. Tutuklamanın Hukuki Niteliğine Dair Öğretide Görüşler
-
Klasik görüş: Tutuklama, yalnızca “koruma tedbiri”dir.
-
Eleştirel görüş: Uzun tutukluluk fiilen cezaya dönüşür; bu nedenle “karma nitelik” gösterir.
-
Modern yaklaşım: Tutuklama, “koruma tedbiri” olarak başlar ama süre uzadıkça ceza hukuku yaptırımı gibi algılanmaya başlar. Bu nedenle süre sınırlamaları ve periyodik gözden geçirme esastır.
10. Avukat Perspektifiyle Hukuki Nitelik ve Savunma Stratejisi
-
Vurgu noktası: Tutuklama bir “ceza” değildir. Müvekkil hakkında kesinleşmiş mahkûmiyet yoktur.
-
Somutlaştırma: Kaçma/delil karartma riski yoksa, tedbir niteliği gereği adli kontrol yeterlidir.
-
Uzun tutukluluk: Tedbir niteliğini yitirip cezaya dönüştüğü için derhal tahliye istenmelidir.
-
Gerekçe: Mahkeme soyut gerekçelerle yetinmişse, hukuki niteliğe aykırıdır.
11. Sonuç: Tutuklamanın Hukuki Niteliğinin Özeti
-
Tutuklama, koruma tedbiridir.
-
Ceza değildir, cezalandırma amacı taşımaz.
-
İstisnai, geçici ve ölçülü olmalıdır.
-
Bireyselleştirilmiş gerekçe ile verilmezse hukuka aykırıdır.
-
Alternatif tedbirler (adli kontrol) öncelikli olarak değerlendirilmelidir.
-
Uzun tutukluluk, hukuki niteliğini değiştirerek cezaya dönüşür ve hak ihlali doğurur.
Ada Ceren KENDİGELEN
About Post Author
