Trans ve İnterseks Sporcuların Müsabakalara Katılımı

Giriş: Sporun Evrilen Kimlik Politikası ve Hukuki Zorluklar

Trans ve interseks sporcuların müsabakalara katılımı, spor hukukunun en tartışmalı ve hızla değişen alanlarından biridir. Sporun biyolojik, fizyolojik ve performans kriterleri ile insan hakları, ayrımcılık yasağı ve eşitlik ilkesi arasında hassas bir denge kurulması gerekmektedir. Özellikle uluslararası federasyonların (World Athletics, FINA, IOC) düzenlemeleri, cinsiyet belirleme testleri, testosteron sınırları ve kategori kısıtlamaları yoğun şekilde eleştirilen hukuki tartışmalar yaratmaktadır.

Bu mesele, spor disiplininin bilimsel gerçekleri ile insan hakları hukukunun temel ilkelerinin doğrudan karşı karşıya geldiği bir alandır.

---

1. Trans ve İnterseks Sporcuların Hukuki Statüsü

Spor alanında iki temel kategori vardır:

A. Trans Sporcular

Toplumsal cinsiyet kimliği ile doğumda atanan cinsiyeti farklı olan sporcular.

B. İnterseks Sporcular

Genetik, hormonal veya anatomik farklılıklara sahip olup klasik kadın–erkek kategorilerine net olarak uymayan sporcular.

Bu iki grup, spor hukuku bakımından “ayrımcılığa karşı koruma” altında özel hassasiyet gerektirir.

---

2. IOC (Uluslararası Olimpiyat Komitesi) Yaklaşımı: İnsan Hakları Odaklı Model

IOC, 2021 çerçeve belgesinde şunları kabul etmiştir:

• Trans sporcuların spora katılımı bir insan hakkıdır,

• Cinsiyet doğrulama testi zorunlu olamaz,

• Performans avantajı bilimsel olarak kanıtlanmadıkça kısıtlama getirilmemelidir,

• Testosteron sınırları her branş için ayrı değerlendirilecek,

• Ayrımcılık yasağı esastır.

Bu çerçeve bağlayıcı değildir ancak federasyonlara yol gösterir.

---

3. World Athletics ve FINA Düzenlemeleri: Daha Kısıtlayıcı Bir Model

Bazı federasyonlar bilimsel avantaj iddialarına dayanarak daha katı kurallar koymuştur.

World Athletics (Atletizm)

• 2023 kararı: Trans kadın sporcuların kadın kategorisinde yarışması yasaklanmıştır (belirli istisnalar dışında).

• Testosteron limitleri daha sıkıdır.

• İnterseks sporcular için “DSD Regulations” uygulanmaktadır.

FINA (Yüzme Federasyonu)

• Trans kadın sporcular için kadın kategorisi ciddi şekilde sınırlandırılmıştır.

• 12 yaşından sonra geçiş yapmış sporculara kısıtlama getirilmiştir.

Bu düzenlemeler insan hakları savunucuları tarafından eleştirilmektedir.

---

4. Testosteron Sınırları ve Bilimsel Tartışmalar

Birçok federasyon kadın kategorisinde yarışabilmek için belirli testosteron değerlerinin altına inme şartı aramaktadır.

Ancak bilimsel tartışmalar devam etmektedir:

• Testosteronun performansa etkisi branşa göre değişir,

• Kas lifi, kemik yoğunluğu ve gelişim avantajı doğumdan yetişkinliğe kadar etkilidir,

• Bazı avantajlar hormon düşürme tedavisiyle geri döndürülemez olabilir,

• Bilimsel belirsizlik hukuki belirsizlik yaratır.

Bu nedenle federasyon kararları sıkça CAS denetimine konu olmaktadır.

---

5. İnsan Hakları ve Ayrımcılık Yasağı

Trans ve interseks sporcular:

• Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi,

• CEDAW,

• Birleşmiş Milletler belgeleri,

• Anayasal eşitlik ilkesi

ile korunur.

Ayrımcılık yasağı şu durumları kapsar:

• Spor lisansının reddi,

• Müsabaka kategorisine kabul edilmemesi,

• Aşırı müdahaleci test veya muayeneler,

• Özel hayatın ihlali,

• Alay edilme, dışlanma.

Kulüpler ve federasyonlar bu nedenle çok daha dikkatli hareket etmek zorundadır.

---

6. CAS Kararları: DSD ve Trans Sporcular Hakkında İçtihatlar

A. Semenya Kararı (2019)

CAS, World Athletics’in testosteron sınırlarını hukuka uygun bulmuş ancak karar “ayrımcı” olmasına rağmen “sporda adaleti sağlamak” amacıyla kabul edilebilir saymıştır.

Bu karar uluslararası alanda çok tartışılmıştır.

B. Diğer Kararlar

CAS, federasyon kararlarını:

• Bilimsel dayanak,

• Öngörülebilirlik,

• Orantılılık,

• Ayrımcılık yasağı

ilkeleri çerçevesinde değerlendirir.

---

7. Trans Sporcuların Katılımında Uygulanan Temel İlkeler

Uluslararası spor hukukunda kabul edilen ortak ilkeler:

• Bireysel değerlendirme esastır,

• Zorunlu ameliyat veya zorlayıcı tıbbi müdahale yasaktır,

• Mahremiyet korunmalıdır,

• Testosteron limitleri bilimsel temele dayanmalıdır,

• Kategori kısıtlamaları orantılı olmalıdır.

---

8. Türkiye’de Trans Sporcuların Durumu

Türkiye’de spesifik bir federasyon yönetmeliği bulunmamakla birlikte:

• Anayasa m.10 (eşitlik),

• TCK’nın ayrımcılık yasağı,

• Federasyon talimatları,

• Uluslararası kurallara uyma zorunluluğu

çerçevesinde trans sporcuların spor yapma hakkı korunmaktadır.

Federasyonların IOC çerçevesine uyumlu yeni talimatlar hazırlaması beklenmektedir.

---

9. Kulüpler ve Federasyonlar İçin Hukuki Riskler

Trans sporcularla ilgili hatalı işlemler:

• Ayrımcılık davaları,

• Tazminat talepleri,

• CAS başvuruları,

• AİHM başvuruları,

• Federasyon yaptırımları
  doğurabilir.

Kulüpler şu tedbirleri almalıdır:

• Gizlilik politikası,

• Ayrımcılık karşıtı eğitim,

• Objektif kriterler,

• Bilimsel danışmanlık.

---

Sonuç: Spor Hukukunda Adalet ile Ayrımcılık Arasında İnce Çizgi

Trans ve interseks sporcuların müsabakalara katılımı:

• Bilimsel,

• Etik,

• İnsan hakları,

• Hukuki
  boyutları olan son derece karmaşık bir konudur.

Federasyonların amacı hem “adil rekabeti” korumak hem de “ayrımcılığı” önlemektir. Bu denge doğru kurulmadığı sürece bireyler mağdur olmakta, sporun eşitlik ilkesi zarar görmektedir.