Tersane ile Yapılan Yat İnşa Sözleşmelerinde En Sık Karşılaşılan Sorunlar

şartname, change order, kabul testleri, yapı hâlindeki gemi sicili ve tersane ipoteği risklerini açıklayan kapsamlı hukuki rehber.

Giriş

Tersane ile yapılan yat inşa sözleşmelerinde en sık karşılaşılan sorunlar, denizcilik sektöründe yüksek bedelli ve teknik açıdan yoğun projelerin en kritik hukuk başlıklarından biridir. Çünkü yat inşası, hazır bir malın satın alınmasından farklı olarak, belirli teknik özelliklerde bir eserin zaman içinde meydana getirilmesini konu alır. Türk Borçlar Kanunu’na göre eser sözleşmesi, yüklenicinin bir eser meydana getirmeyi, iş sahibinin de bunun karşılığında bedel ödemeyi üstlendiği sözleşmedir. Kanun ayrıca yüklenicinin, üstlendiği edimleri iş sahibinin haklı menfaatlerini gözeterek sadakat ve özenle ifa etmek zorunda olduğunu; bu özenin de benzer alandaki basiretli bir yüklenicinin göstermesi gereken mesleki ve teknik davranış ölçüsüne göre değerlendirileceğini düzenler. Bu nedenle yat inşa projelerinde tersanenin rolü, sadece imalat yapan satıcı değil; teknik ve sözleşmesel borçlar üstlenen profesyonel yüklenici konumundadır.

Yat inşa sözleşmeleri, klasik eser sözleşmelerinden de daha karmaşık sonuçlar doğurur. Bunun sebebi, inşa edilen şeyin bir “gemi” niteliği taşıyabilmesidir. Türk Ticaret Kanunu’na göre tahsis edildiği amaç suda hareket etmeyi gerektiren, yüzme özelliği bulunan ve pek küçük olmayan her araç gemi sayılır. Aynı Kanun, gövde, genel donatım ve makine bakımından yolculuğun tehlikelerine karşı koyabilecek gemiyi “denize elverişli”, yakıtı, kumanyası, yükleme durumu ve gemi adamları yönünden yolculuğa uygun olanı da “yola elverişli” kabul eder. Bu tanımlar, tersaneden çıkacak yatın yalnız estetik ve teknik değil, hukuken de belirli bir denizcilik standardını karşılaması gerektiğini gösterir.

Bu yüzden tersane ile yapılan yat inşa sözleşmeleri, sadece fiyat ve teslim tarihi yazan kısa mutabakat metinleriyle güvenli biçimde yürütülemez. Uygulamada en sık yaşanan sorunlar; sözleşmenin kapsamının belirsiz bırakılması, teknik şartnamenin yetersiz yazılması, malzeme ve donanım seçiminin açık bağlanmaması, teslim takviminin kayması, change order yani proje değişikliklerinin kontrolsüz yürümesi, beklenmedik bedel artışları, ayıplı imalat, kabul testlerinin eksik kurgulanması, yapı hâlindeki gemi sicilinin ihmal edilmesi ve tersanenin kanuni ipotek hakkı gibi sonuçların hiç düşünülmemesidir. Türk hukuku bu sorunların önemli kısmına cevap verecek altyapıyı sunar; ancak bu altyapının sözleşmeye doğru yansıtılması gerekir.

1. Sözleşmenin Niteliğinin Yanlış Kurgulanması

Tersane ile yapılan yat inşa sözleşmelerinde ilk büyük sorun, ilişkinin hukuki niteliğinin yanlış kurgulanmasıdır. Taraflar çoğu zaman metne “satış sözleşmesi”, “sipariş formu”, “ön protokol” veya “yeni yat alım anlaşması” gibi başlıklar verir. Oysa Türk Borçlar Kanunu m. 19, bir sözleşmenin türü ve içeriği belirlenirken kullanılan sözcüklerden çok tarafların gerçek ve ortak iradesinin esas alınacağını düzenler. Eğer amaç, belirli teknik özelliklerde yeni bir yatın meydana getirilip teslim edilmesiyse, burada çoğu durumda eser sözleşmesi mantığı baskındır. Bu, kanundan çıkan hukuki bir sonuçtur.

Bu yanlış kurgunun pratik sonucu büyüktür. Çünkü satış sözleşmesi gibi kaleme alınmış ama gerçekte inşa ilişkisi olan bir metinde, teslim gecikmesi, ayıp, bedel artışı ve kabul prosedürü yanlış düzenlenir. Oysa eser sözleşmesinde yüklenicinin özen borcu, işe başlama ve işi sürdürme yükümlülüğü, ayıptan sorumluluğu ve bedel yapısı farklı bir mantıkla işler. Tersane ile yapılan yat inşa sözleşmelerinde en sık karşılaşılan sorunlardan biri tam da budur: taraflar yeni inşayı, hazır mal satışı gibi düşünür; proje ilerledikçe sözleşme bu gerçeği taşıyamaz hale gelir.

2. Teknik Şartnamenin Yetersiz veya Muğlak Bırakılması

En yaygın sorunlardan biri, sözleşme metninde teknik kapsamın yeterince belirlenmemesidir. Bir yat inşa projesinde yalnız teknenin boyu veya tipi yazılarak güvenli sözleşme kurulamaz. Gövde malzemesi, üst yapı, motor gücü, jeneratör kapasitesi, azami hız, seyir menzili, yakıt kapasitesi, kabin planı, klas hedefi, navigasyon sistemleri, stabilizatör, klima sistemi, elektrik altyapısı, yangın ve güvenlik ekipmanı, iç dekorasyon seviyesi ve teslim standardı ayrıntılı yazılmalıdır. Çünkü yüklenici, kanunen eseri iş sahibinin haklı menfaatlerini gözeterek ve teknik özen borcuna uygun biçimde meydana getirmek zorundadır; fakat bu özenin neye göre ölçüleceği büyük ölçüde sözleşmedeki teknik çerçeveye bağlıdır.

Teknik şartname zayıf bırakıldığında şu tür uyuşmazlıklar çıkar: Tersane “eşdeğer ekipman kullandım” der, iş sahibi “ben bu kaliteyi kabul etmedim” der. Tersane “performans hedefi yaklaşık değerdi” der, iş sahibi “bu hız ve titreşim seviyesi sözleşmeye aykırı” der. İç dizayn kalemlerinde, elektronik paketlerde ve makine seçiminde yazılmayan her husus sonradan yorum savaşına dönüşür. Tersane ile yapılan yat inşa sözleşmelerinde en sık karşılaşılan sorunlardan biri, teknik ayrıntının çizim, ekipman listesi ve performans tablosu ile desteklenmemesidir. Bu boşluk, hukuki uyuşmazlığın en büyük kaynağıdır.

3. Genel İşlem Koşulları ve Tersane Formlarının Körü Körüne Kabulü

Birçok tersane, kendi hazırladığı standart sözleşme formlarını kullanır. Türk Borçlar Kanunu m. 20, ileride çok sayıdaki benzer sözleşmede kullanılmak amacıyla tek yanlı hazırlanıp karşı tarafa sunulan hükümleri genel işlem koşulu olarak tanımlar. Bu çerçevede tersanenin standart metninde bulunan ağır sorumsuzluk kayıtları, tek yanlı fiyat değiştirme maddeleri, ucu açık teslim uzatma hükümleri ve teknik belirsizlik yaratan kayıtlar ayrıca dikkatle incelenmelidir.

Uygulamada iş sahibi çoğu zaman “bu tersanenin standart kontratı” denilerek metni imzalar. Sonra metinde teslim tarihinin bağlayıcı olmadığı, tersanenin eşdeğer malzeme seçme hakkının sınırsız olduğu, değişikliklerin bedelini yalnız tersanenin belirleyeceği veya küçük ayıpların kabulü engellemeyeceği gibi hükümler olduğu görülür. Oysa tersane ile yapılan yat inşa sözleşmelerinde en sık karşılaşılan sorunlardan biri, bu tür standart maddelerin proje ilerledikçe iş sahibi aleyhine ciddi güç dengesizliği yaratmasıdır. Güçlü sözleşme, tersane formunun reddedilmesi değil; formun somut projeye göre revize edilmesidir.

4. Teslim Takviminin Gerçekçi Kurulmaması ve Gecikme

Yat inşa projelerinde en büyük kriz başlıklarından biri gecikmedir. Türk Borçlar Kanunu m. 473’e göre yüklenici işe zamanında başlamaz, işi sözleşmeye aykırı biçimde geciktirir veya gecikme yüzünden işin kararlaştırılan zamanda bitirilemeyeceği açıkça anlaşılırsa, iş sahibi teslim gününü beklemek zorunda olmaksızın sözleşmeden dönebilir. Aynı maddede, eserin ayıplı ya da sözleşmeye aykırı şekilde meydana getirileceği açıkça görülüyorsa, iş sahibinin uygun süre verip aykırılığın giderilmesini isteyebileceği, aksi halde işi üçüncü kişiye verebileceği de düzenlenir.

Bu hüküm çok güçlüdür; çünkü tersane gecikmesinde iş sahibinin illa “nihai teslim günü gelsin de ondan sonra görelim” demesi gerekmez. Proje takviminden, üretim hızından, ekipman tedariğinden ve deniz test hazırlığından teknenin yetişmeyeceği objektif olarak anlaşılıyorsa, hukuk erken reaksiyon imkânı tanır. Tersane ile yapılan yat inşa sözleşmelerinde en sık karşılaşılan sorunlardan biri, teslim tarihinin tek satırla yazılması ama ara aşamaların hiç bağlanmamasıdır. Oysa gövde kapanışı, makine montajı, elektrik devreye alma, iç dekorasyon kaba bitişi ve sea trial tarihi ayrı ayrı belirlenmelidir. Böylece gecikmenin ne zaman kritik hale geldiği ispatlanabilir.

5. Change Order ve Proje Değişikliklerinin Kontrolsüz Yürümesi

Yat inşasında iş sahibinin tasarım veya donanım değişikliği istemesi olağandır. Ancak sözleşmede yazılı bir change order mekanizması yoksa, proje hızla maliyet ve süre krizine girer. Türk Borçlar Kanunu’nda tarafların sözleşmeyi serbestçe şekillendirebileceği kabul edilir; fakat m. 17 uyarınca taraflar belirli bir şekil kararlaştırmışsa, o şekilde yapılmayan değişiklik bağlayıcı olmaz. Bu nedenle yat inşa sözleşmesinde değişikliklerin yazılı olacağı, süre ve maliyet etkisinin ayrıca onaylanacağı ve hiçbir sözlü talimatın tek başına bağlayıcı sayılmayacağı açıkça yazılmalıdır.

Aksi halde tersane “müşteri istedi” diyerek ek bedel çıkarır, iş sahibi ise “fiyata dahildi” diyerek reddeder. Özellikle iç dekorasyon, elektronik sistem, tender garajı, mutfak ekipmanı, kabin yerleşimi ve dış boya şeması gibi alanlarda bu sorun çok sık yaşanır. Tersane ile yapılan yat inşa sözleşmelerinde en sık karşılaşılan sorunlardan biri, değişiklik taleplerinin e-posta ve WhatsApp mesajlarıyla dağınık biçimde yürütülmesi ve ana sözleşmeye yansıtılmamasıdır. Bu durum sonradan hem süre hem bedel hem de teknik uygunluk davasına dönüşür.

6. Götürü Bedel – Yaklaşık Bedel Ayrımının Yanlış Kurulması

Bedel yapısı da başlı başına uyuşmazlık alanıdır. Türk Borçlar Kanunu m. 480’e göre bedel götürü olarak belirlenmişse yüklenici eseri o bedelle meydana getirmekle yükümlüdür; öngörülenden fazla emek ve masraf gerektirse bile kural olarak artırım isteyemez. Ancak başlangıçta öngörülemeyen veya öngörülebilip de taraflarca dikkate alınmayan durumlar götürü bedelle yapımı son derece güçleştirirse, yüklenici uyarlama veya dönme/fesih talep edebilir. m. 482 ise yaklaşık bedelin aşırı ölçüde aşılacağının anlaşılması halinde iş sahibine sözleşmeden dönme veya uygun indirim/fesih imkanları tanır.

Bu nedenle tersane ile yapılan yat inşa sözleşmelerinde en sık karşılaşılan sorunlardan biri, bedel sisteminin net kurulmamasıdır. Projenin hangi kısmı sabit fiyat, hangi kısmı opsiyon, hangi kısmı tahmini bütçe olduğu açık yazılmazsa, taraflardan biri sabit bedel zannederken diğeri maliyet artışı çıkarmaya başlar. Özellikle döviz bazlı projelerde, tedarik zinciri değişimlerinde ve lüks iç donanım seçimlerinde bu risk büyür. Sağlıklı model, ana gövde ve temel makine paketini götürü bedelle; müşteri tercihine açık opsiyonları ise yazılı değişiklik emri ve ayrı bütçeyle yürütmektir.

7. Ayıplı İmalat ve Kabul Sonrası Sorumluluk

Ayıp, yat inşa sözleşmelerinde ikinci büyük uyuşmazlık eksenidir. Türk Borçlar Kanunu m. 474’e göre iş sahibi, eserin tesliminden sonra olağan akışa göre imkân bulur bulmaz eseri gözden geçirmek ve ayıpları varsa uygun sürede yükleniciye bildirmek zorundadır; taraflardan her biri bilirkişi incelemesi ve rapor talep edebilir. m. 475 ise ayıp halinde iş sahibine sözleşmeden dönme, bedelden indirim veya ücretsiz onarım isteme hakkı verir; ayrıca genel hükümlere göre tazminat isteme hakkının saklı olduğunu söyler.

Bu hükümler yat inşasında çok pratiktir. Eğer teslim edilen tekne sözleşmede vaat edilen hız, titreşim seviyesi, makine güvenilirliği, elektrik altyapısı veya iç donanım standardını taşımıyorsa, iş sahibi yalnız “kusur var” demekle yetinmez; hukuken seçimlik haklarını kullanabilir. Tersane ile yapılan yat inşa sözleşmelerinde en sık karşılaşılan sorunlardan biri, ayıp ve eksik iş ayrımının teslim tutanağında net yapılmamasıdır. Sonra tersane “kabul edildi” der, iş sahibi “eksikler vardı” der. Oysa kabul testleri, punch list ve eksik tamamlama takvimi yazılı kurulmadıkça bu tartışma kaçınılmazdır.

8. Sea Trial ve Kabul Prosedürünün Eksik Kurgulanması

Yatın suya indirilmesi ile hukuken kabul edilmesi aynı şey değildir. Türk Borçlar Kanunu m. 474 ve 475, teslim sonrası inceleme ve seçimlik haklar sistemini kurar; bu da kabul öncesi testlerin ne kadar önemli olduğunu gösterir. Sea trial, liman testi, makine yük testi, titreşim ölçümü, hız testi, stabilizatör testi, jeneratör yüklemesi, elektronik ve navigasyon sistemlerinin devreye alınması gibi aşamalar sözleşmede önceden tanımlanmalıdır. Aksi halde tersane “denize indi, teslim oldu” yaklaşımına dayanır; iş sahibi ise kullanıma hazır ve sözleşmeye uygun kabul standardı arar.

Tersane ile yapılan yat inşa sözleşmelerinde en sık karşılaşılan sorunlardan biri, kabul prosedürünün yalnız sembolik bir teslim imzasına indirgenmesidir. Böyle yapıldığında örtülü kabul tartışması doğar ve yüklenici, açıkça görülmeyen ayıplar dışında sorumluluğunun daraldığını savunabilir. Bu nedenle iyi sözleşmede kabul; test listesi, eksik listesi, ret kriterleri ve eksik tamamlama süresiyle birlikte tanımlanmalıdır. Kullanıma hazır olmayan teknenin yalnız suya indirilmiş olması kabul için yeterli sayılmamalıdır. Bu değerlendirme, TBK’daki ayıp ve kabul mantığının doğal sonucudur.

9. Yapı Hâlindeki Gemi Sicilinin İhmal Edilmesi

Bir başka önemli sorun, yapım sürecindeki teknenin hukuki statüsünün hiç düşünülmemesidir. Türk Ticaret Kanunu m. 986, yapı hâlindeki bir geminin; malikin istemi üzerine, yapı üzerinde gemi ipoteği kurulması, ihtiyati veya kesin haciz, ya da tersane sahibinin ipotek istem hakkını teminat altına almak amacıyla yapı hâlindeki gemilere özgü sicile kaydolunabileceğini düzenler. Bu sicilde, yapının türü, ayırt edici adı/numarası, yapım yeri ve malik gibi bilgiler yer alır.

Bu rejim neden önemlidir? Çünkü milyonlarca liralık bir projede iş sahibi tersaneye ciddi avanslar öder; tersane ise projeyi banka finansmanı veya tedarikçi kredisiyle yürütür. Yapı hâlindeki gemi sicili düşünülmezse, bu büyük yatırım çoğu zaman yalnız sözleşmesel güvenceye bırakılmış olur. Tersane ile yapılan yat inşa sözleşmelerinde en sık karşılaşılan sorunlardan biri, projede fiilen ortada değer oluşmasına rağmen ayni güvence yapısının hiç kurulmamış olmasıdır. Oysa TTK, yapım aşamasındaki gemi için bile sicil ve teminat altyapısı öngörmektedir.

10. Tersane Sahibinin Kanuni İpotek Hakkının Gözden Kaçırılması

Tersane ile yapılan yat inşa sözleşmelerinde en kritik ama en az bilinen risklerden biri, tersane sahibinin kanuni ipotek hakkıdır. Türk Ticaret Kanunu m. 1013’e göre tersane sahibi, geminin yapımı ve onarımından doğan alacakları için o yapı veya gemi üzerinde ipotek tescilini isteme hakkına sahiptir; bu haktan önceden feragat geçerli değildir. Aynı maddede, gemi ipoteğinin kurulmasına yönelik istem hakkını teminat altına almak için gemi veya yapı siciline şerh verilebileceği, yapım veya onarım henüz tamamlanmamışsa tamamlanan işi karşılayan kısım ve kapsam dışı giderler için teminat ipoteği talep edilebileceği düzenlenir.

Bu hüküm pratikte çok önemlidir. İş sahibi “teknenin sahibi benim olacak” diye düşünürken, tersane yapım ve onarım alacakları için ipotek tescil talebiyle ortaya çıkabilir. Özellikle ek iş, change order, gecikme masrafı veya bedel artışı tartışmalarında bu hak büyük baskı unsuru haline gelir. Tersane ile yapılan yat inşa sözleşmelerinde en sık karşılaşılan sorunlardan biri, iş sahibinin bu kanuni teminat rejimini hiç öngörmemesidir. Bu nedenle sözleşmede avans mahsup mekanizması, hak ediş sistemi, uyuşmazlıklı alacakların nasıl çözüleceği ve ipotek/şerh riskinin nasıl yönetileceği baştan düzenlenmelidir.

11. Yapı Hâlindeki Gemi Üzerinde İpotek ve Finansman Sorunları

Türk Ticaret Kanunu m. 1054 ve 1055, yapı hâlindeki gemiler üzerinde de ipotek kurulabileceğini; omurganın konulup yapının görünür şekilde ayırt edilebilir hale gelmesinden itibaren bunun mümkün olduğunu; yapı maliki ile alacaklının anlaşması ve sicile tescil ile ipoteğin kurulduğunu, bu anlaşmanın da yazılı ve noter onaylı olması gerektiğini düzenler.

Bu düzenleme, finansmanlı projelerde çok önemlidir. Banka veya yatırımcı, henüz tamamlanmamış yat üzerinde güvence isteyebilir. İş sahibi ise ileride mülkiyetini devralacağı tekne üzerinde üçüncü kişi teminatı kurulmasına itiraz edebilir. Tersane ile yapılan yat inşa sözleşmelerinde en sık karşılaşılan sorunlardan biri, bu finansman ve ipotek yapısının şeffaf kurulmamış olmasıdır. Proje finansmanı ile müşteri avansı aynı teknede birleştiğinde, kimin hangi aşamada hangi hakka sahip olduğu açıkça yazılmazsa, iflas veya uyuşmazlık anında çok ciddi çatışma doğar.

12. Yabancıya Teslim ve Sınır Aşan Riskler

TTK’daki yapı hâlindeki gemi sicili rejiminde, yapının tersane sahibi tarafından yabancı ülkeye teslim edildiğinin bildirilmesi üzerine sicil kaydının silinmesi de öngörülür. Bu, yabancı alıcıya teslim edilen projelerde ayrı önem taşır. Yabancıya teslim, sadece lojistik değil; kayıt, teminat, devir ve olası ipoteklerin kaderini de etkiler. Tersane ile yapılan yat inşa sözleşmelerinde en sık karşılaşılan sorunlardan biri, yabancı teslim senaryosunda hangi hukuk ve hangi sicil mekanizmasının devreye gireceğinin sözleşmede yeterince düzenlenmemesidir. Bu sonuç, TTK’daki sicil ve teslim yapısından çıkar.

Sonuç

Tersane ile yapılan yat inşa sözleşmelerinde en sık karşılaşılan sorunlar, büyük ölçüde üç kaynaktan doğar: sözleşmenin hukuki omurgasının zayıf kurulması, teknik kapsamın belirsiz bırakılması ve inşa sürecindeki sicil-teminat mekanizmalarının ihmal edilmesi. Türk Borçlar Kanunu, eser sözleşmesi rejimiyle yüklenicinin özen borcunu, gecikme halinde iş sahibinin haklarını, ayıp sonrası inceleme ve seçimlik hakları, götürü bedel ve yaklaşık bedel ayrımını açıkça düzenler. Türk Ticaret Kanunu ise gemi tanımı, denize elverişlilik, yapı hâlindeki gemi sicili, tersane sahibinin kanuni ipotek hakkı ve yapı ipoteğiyle denizcilik boyutunu tamamlar.

Bu nedenle güvenli bir yat inşa sözleşmesi için asgari olarak şunlar gerekir: açık teknik şartname ve ek çizimler, yazılı change order sistemi, ara teslim ve milestone takvimi, gecikme halinde açık yaptırım, test ve kabul prosedürü, punch list ve eksik tamamlama rejimi, götürü/tahmini bedel ayrımının net kurulması, yapı hâlindeki gemi sicili ve teminat yapısının baştan düşünülmesi, tersane sahibinin ipotek hakkına karşı öngörülü koruma mekanizmaları. Kısacası, iyi bir yat inşa sözleşmesi yalnız teknenin nasıl yapılacağını değil; işlerin ters gitmesi halinde ne olacağını da baştan yazan sözleşmedir. En sık karşılaşılan sorunlar da tam olarak bu ikinci kısmın eksik bırakılmasından doğar.