Sigortasız Çalıştırılma: Şikâyet, Tespit Davası ve Geriye Dönük Prim

Sigortasız çalıştırılma (kayıt dışı istihdam), işçinin hayatında “görünmeyen bir hasar” yaratır: bugün sağlık provizyonunda sorun, yarın emeklilik günlerinde eksilme, ileride işsizlik ödeneği şartlarının kaçması, iş kazası/meslek hastalığı dosyasında çok daha ağır hak kayıpları… Üstelik çoğu kişi sigortasız çalıştırıldığını aylar sonra, e-Devlet hizmet dökümüne baktığında veya hastanede provizyon alamayınca fark eder.

Bu rehberin amacı tek cümleyle şu: Sigortasız ya da eksik bildirilen çalışmayı nasıl ispatlarım ve SGK kayıtlarını nasıl düzelttiririm?
Bunu yaparken iki ayrı yolu birlikte düşünmeniz gerekir:

1. İdari yol: Şikâyet/ihbar → denetim → tespit → prim tahakkuku ve idari yaptırımlar

2. Yargısal yol: Hizmet tespiti davası → mahkeme kararı → SGK hizmetlerinin geriye dönük işlenmesi

Her dosyada tek bir yol yeterli olmayabilir. Bazen denetimle hızlı sonuç alınır; bazen denetim sınırlı kalır ve işin “asıl çözümü” hizmet tespiti davasından geçer. Doğru strateji; zaman, delil ve hedef üçlüsüne göre kurulur.

Not: Bu yazı genel bilgilendirme niteliğindedir. Somut olayın ayrıntıları (çalışma biçimi, dönem, işyeri yapısı, delil durumu) stratejiyi tamamen değiştirebilir.

---

İçindekiler

1. Sigortasız çalışma nedir? Eksik bildirimle farkı

2. Hangi haklar zarar görür? (emeklilik, sağlık, işsizlik, tazminat)

3. İlk yapılacak iş: Delil haritası ve zaman planı

4. Şikâyet yolları: ALO 170, SGK dilekçesi, diğer kanallar

5. Denetim süreci pratikte nasıl işler?

6. Geriye dönük prim: Denetimle tespit ve mahkeme kararı farkı

7. Hizmet tespiti davası: Kim açar, kime karşı açılır, nasıl yürür?

8. 5 yıllık hak düşürücü süre: En kritik eşik

9. İspat ve deliller: Tanık, banka, yazışmalar, giriş-çıkış, bordro

10. İşçilik alacaklarıyla ilişki: Arabuluculuk ve paralel davalar

11. Özel senaryolar: Elden ücret, taşeron, evden çalışma, işyeri kapanması

12. Uygulamalı kontrol listeleri

13. Sıkça sorulan sorular

14. Sonuç ve öneriler

---

1) Sigortasız çalıştırılma nedir? Eksik bildirimle farkı

Uygulamada “sigortasızlık” tek bir biçimde karşımıza çıkmaz. Aynı başlık altında farklı sorunlar saklanır:

1.1 Tamamen sigortasız çalışma

İşe giriş bildirimi yapılmamış, prim bildirimi verilmemiştir. SGK hizmet dökümünüzde o dönem yoktur.

1.2 Eksik gün bildirimi

Fiilen tam zamanlı veya düzenli çalıştığınız halde 30 gün yerine daha az gün bildirilmiştir. “10 gün gösterip 30 gün çalıştırma” gibi.

1.3 Eksik kazanç bildirimi

Günler 30 görünebilir; fakat prime esas kazanç gerçeği yansıtmaz. Ücretiniz daha yüksekken SGK’ya düşük bildirim yapılır. Bazen ücretin bir kısmı bankadan, farkı elden ödenir.

Bu ayrım önemlidir çünkü:

• Tam sigortasızlıkta temel hedef “çalışmanın varlığını” tespit ettirmektir.

• Eksik gün/eksik kazançta hedef hem “çalışmanın kapsamını” hem de mümkünse “gerçek kazancı” ortaya koymaktır.

---

2) Sigortasız çalıştırılma hangi hakları etkiler?

2.1 Sağlık hizmetleri

Kısa vadede en görünür sorun provizyondur. Sistem, prim şartlarına göre sağlık hizmetlerinden yararlanmayı kontrol eder.

2.2 Emeklilik ve prim günü

Prim gün sayısı eksilirse emeklilik ya gecikir ya da bazı koşullarda daha düşük aylık hesabı gündeme gelir. Eksik kazanç bildirimi de ileride aylık bağlama oranı/ortalama kazanç gibi hesaplamaları etkiler.

2.3 İşsizlik ödeneği

İşsizlik ödeneğinde son dönem prim günleri ve işten ayrılış nedeni kritik olduğundan, kayıt dışılık hak kaybı doğurabilir.

2.4 İş kazası ve meslek hastalığı dosyaları

Sigortasız çalıştırma, iş kazası/meslek hastalığı halinde ispat yükünü ağırlaştırır; hak sahipleri bakımından da risk yaratır. Bu dosyalar, kayıtların doğru olmasını en fazla “zorlayan” dosyalardır.

2.5 İşçilik alacakları ve kıdem/ihbar

Sigortasızlık doğrudan “kıdem tazminatı yok” anlamına gelmez; ama çalışma süresinin ve ücretin ispatı alacak davalarının kaderini belirler.

---

3) İlk yapılacak iş: Delil haritası + zaman planı

Kayıt dışı dosyalarında başarı; “haklı olmak”tan önce “kanıtlanabilir bir tablo” kurmaktır. Şu iki şeyi aynı gün yapmanızı öneririm:

3.1 Çalışma kronolojisi çıkarın

Bir sayfaya şunları yazın:

• İşe giriş tarihi, çıkış tarihi (varsa)

• Ara kesintiler (izin, ücretsiz izin, sezonluk ara)

• Haftalık çalışma düzeni (hangi günler, hangi saatler)

• Pozisyon, görevler, amir/ekip bilgisi

• Ücretin ödeme biçimi (banka/elden/karma)

Bu kronoloji, şikâyet metninin ve dava dilekçesinin omurgasıdır.

3.2 Delilleri “kayıt altına alıp güvene alın”

En sık hata şudur: İşçi delil peşine geçer ama telefon değişir, WhatsApp silinir, e-posta hesabı kapanır, banka dekontları kaybolur.
Bu nedenle:

• Banka hareketlerini indirin, açıklamalarıyla saklayın

• İşle ilgili yazışmaları (e-posta, mesaj) yedekleyin

• Varsa kart basma görüntüsü, vardiya çizelgesi, görev listesi gibi belgeleri tarihlendirerek saklayın

• İşyerinde çekilmiş fotoğraf/video varsa (iş organizasyonunu gösteren), bunları da yedekleyin

3.3 Süreleri kontrol edin (kritik!)

Hizmet tespiti davalarında belirli bir süre içinde hareket edilmesi gerekebilir. Dava açmadan önce “hangi yılın çalışması” tartışmasını netleştirin. Bu konuya aşağıda ayrıca ayrıntılı döneceğim; ancak erken fark etmek her zaman avantajdır.

---

4) Şikâyet yolları: Nereye, nasıl başvurulur?

Kayıt dışı çalıştırma iddiası için pratikte üç ana başvuru görülür:

4.1 ALO 170 üzerinden ihbar/şikâyet

Bu kanal, denetimi tetiklemek açısından pratik bir yoldur. Önemli olan “genel şikâyet” değil, denetime elverişli somut bilgi vermektir.

Başvuruda bulunurken şu bilgileri hazırlayın:

• İşyerinin açık adresi (şube/kat/kapı no)

• Çalışma saatleri (denetim hangi saat aralığında gelirse sizi görebilir?)

• İşyeri tabelası/unvanı (resmî unvanı bilmiyorsanız, görünen marka/tabela)

• Ne iş yaptığınız ve hangi birimde çalıştığınız

• Ücret ödeme düzeni (banka/elden)

• Aynı dönemde çalışan ve çalışma düzenini bilen kişiler (tanık potansiyeli)

4.2 SGK’ya yazılı dilekçe ile başvuru

SGK’ya doğrudan dilekçe verildiğinde, dosyanızın içerik kalitesi önemlidir. Dilekçenizde mutlaka:

• Dönemi

• Görevi

• Bildirim durumunu (hiç bildirim yok / eksik gün / eksik kazanç)

• Denetime yarayan ayrıntıları
  yazın.

4.3 Diğer başvuru kanalları

Bazı dosyalarda CİMER başvurusu da tercih edilebiliyor. CİMER daha çok “başvurunun takibi ve yönlendirilmesi” bakımından işlev görüyor; esas tespit ise SGK denetim süreçleriyle ilerliyor. Bu yolu düşünüyorsanız, dilekçenizi yine somutlaştırmanız gerekir.

---

5) Denetim süreci pratikte nasıl işler?

Denetimden “tek günde her şey çözülecek” gibi bir beklenti kurmak çoğu zaman gerçekçi değildir. Denetim süreci; işyerinin yapısına, delillere, denetim zamanına ve işverenin tutumuna göre değişir.

Denetimde tipik olarak şunlar incelenir:

• İşyerinde fiilen kimlerin çalıştığı (yerinde tespit)

• Ücret ödemeleri, bordrolar, kayıtlar

• Varsa giriş-çıkış düzeni, vardiya listeleri

• İşin organizasyonu ve çalışanların beyanları

• İşyerinin geçmiş bildirimi ve kayıt düzeni

Denetimin güçlü yanı: Hâlen çalışıyorsanız, “fiili çalışmanın” doğrudan görülmesi mümkün olur.
Zayıf yanı: İşyerinden ayrıldıysanız veya işyeri kapanmışsa, yerinde tespit güçleşir. Bu durumda dosya daha çok belge ve tanık üzerinden yürür.

---

6) Geriye dönük prim: Denetimle tespit ile mahkeme kararı arasındaki fark

Kamuoyunda “geriye dönük prim yatırma” denince, her şey sanki tek bir düğmeyle çözülecekmiş gibi düşünülür. Oysa geriye dönük primin işletilmesinde tespitin nasıl yapıldığı belirleyicidir.

6.1 Denetimle tespit: Hızlı ama her zaman “tam kapsamlı” değil

Denetim sonucunda çalışma tespit edilirse, işverene dönük prim tahakkuku ve idari sonuçlar gündeme gelir. Ancak bazı dosyalarda denetimin geriye etkisi bakımından sınırlamalar tartışma konusu olabilir. Bu nedenle uzun yıllara yayılan geçmiş çalışmalar için tek başına denetimin yeterli olup olmayacağı dosyaya göre değişir.

6.2 Mahkeme kararı: Daha zahmetli ama kayıt düzeltmede “kalıcı” etki

Hizmet tespiti davası, tespit edilen dönemleri SGK kayıtlarına işletebilen temel mekanizmadır. Mahkeme kararının kesinleşmesiyle birlikte, hizmet günleri ve ilgili kayıtlar SGK sistemine işlenir. Bu, özellikle geçmiş yıllar bakımından kritik bir avantaj sağlar.

Özet:

• Çalışma sürüyorsa: Denetim hızlı sonuç verebilir.

• Geçmiş dönem uzunsa veya denetim yetersiz kalıyorsa: Hizmet tespiti davası kaçınılmaz hale gelir.

---

7) Hizmet tespiti davası: Temel mantık, taraflar, süreç

7.1 Hizmet tespiti davası nedir?

Amaç; SGK’ya hiç bildirilmeyen ya da eksik bildirilen çalışmanın, mahkeme kararıyla “var” kabul edilip kayıtların düzeltilmesidir.

7.2 Davayı kim açar?

Çoğunlukla işçi açar. Bazı hallerde hak sahipleri (özellikle ölüm halinde) da hizmet tespiti niteliğinde taleplerde bulunabilir.

7.3 Davalı kim olur?

Uygulamada işveren(ler) ve SGK’nın davada yer alması söz konusu olabilir. Özellikle dönem dönem farklı işverenler veya alt işveren-asıl işveren ilişkisi varsa, taraf teşkili stratejik bir konudur.

7.4 Görevli ve yetkili mahkeme

Genellikle iş mahkemeleri görevlidir. Yetki bakımından işin görüldüğü yer gibi kriterler önem kazanır.

7.5 Dava nasıl ilerler?

• Dilekçeler aşaması

• Delillerin toplanması (kayıtların celbi)

• Tanık dinlenmesi

• Gerekirse bilirkişi incelemesi

• Karar ve kesinleşme

Hizmet tespiti davalarında mahkemenin “dosyayı aydınlatma” yaklaşımı daha belirgindir; çünkü konu sosyal güvenlik hakkını doğrudan etkiler. Bu, delil stratejisini doğru kurduğunuzda önemli bir avantajdır.

---

8) 5 yıllık hak düşürücü süre: En kritik eşik

Hizmet tespiti davalarında en çok hak kaybı, sürenin gözden kaçmasıyla olur. Genel prensip, çalışmanın geçtiği yılın sonundan itibaren belirli bir süre içinde dava açılması gerekliliğidir. Bu süre çoğu dosyada “hak düşürücü süre” niteliğinde tartışılır; yani geçmesi halinde mahkeme esas incelemeye bile girmeden davayı reddetme riskine yaklaşır.

Ancak burada iki önemli pratik gerçek var:

1. Süre hesabı “dönem dönem” yapılır. Tek parça çalışma gibi görünen süreçte ara kesintiler varsa, her yıl için ayrı değerlendirme gerekebilir.

2. Bazı senaryolarda süre tartışması farklılaşabilir (örneğin kısmi bildirim, işe giriş bildirimi, Kurumun daha önce tespiti, çakışan kayıtlar, mevsimlik çalışma gibi). Bu nedenle dosya özelinde hukukî analiz şarttır.

Saha önerisi:
Eğer çalışmanız geçmiş yıllara dayanıyorsa, “önce denetim gelsin, sonra bakarız” yaklaşımı risklidir. Süre riski varken yargısal yolu geciktirmek telafisi zor sonuçlar doğurabilir.

---

9) İspat ve deliller: Dosyayı “delil ağı” ile kurun

Hizmet tespiti davalarında tek bir delile yaslanmak çoğu zaman zayıf kalır. En sağlıklı yöntem, farklı kaynaklardan gelen verileri birbiriyle örtüştüren bir “delil ağı” kurmaktır.

9.1 Yazılı deliller (yüksek değer)

• Banka dekontları ve hesap hareketleri (düzenli ödeme paterni)

• Kurumsal e-postalar, görev atamaları, raporlamalar

• Puantaj/çizelge, vardiya planları

• İş sağlığı güvenliği eğitim belgeleri, zimmet listeleri

• İşe giriş çıkış kayıtları (turnike, kart, servis)

9.2 Dijital deliller (doğru sunulursa etkili)

• Mesajlaşmalar (iş talimatı, vardiya, görev, müşteri yönlendirmesi)

• Ekran görüntüleri (dikkat: tarih ve bağlam bütünlüğü önemli)

• Fotoğraf/video (işyerinde fiilen bulunmayı ve işi göstermesi açısından)

9.3 Tanık delili (dosyanın omurgası olabilir)

Tanıklar şu sorulara net yanıt verebilmelidir:

• Nerede çalışıyordunuz?

• Davacıyı hangi dönemde, hangi düzende gördünüz?

• Ne iş yapıyordu, kime bağlıydı, çalışma saatleri nasıldı?

• Ücret ve iş organizasyonu hakkında bildikleriniz nedir?

Tanık seçimi ipucu:
Yakın arkadaş tanığı yerine, aynı vardiyada çalışan veya iş organizasyonuna hâkim kişileri tercih edin.

---

10) İşçilik alacaklarıyla ilişki: Arabuluculuk ve paralel plan

Sigortasız çalıştırılma çoğu zaman işçilik alacaklarıyla birlikte gelir: ücret alacağı, fazla mesai, hafta tatili, yıllık izin, kıdem/ihbar…

Burada kritik ayrım şudur:

• Hizmet tespiti: SGK kaydının düzeltilmesi odağı

• İşçilik alacakları: para alacağı ve tazminat odağı

İşçilik alacaklarında çoğu zaman dava şartı arabuluculuk gündeme gelir. Bu nedenle aynı olay için iki ayrı süreç eş zamanlı planlanabilir:

1. Hizmet tespiti davası stratejisi

2. Arabuluculuk + alacak davası stratejisi

Dikkat edilmesi gereken nokta:
Her iki süreçte ileri sürdüğünüz “tarih, ücret, pozisyon, çalışma düzeni” anlatımının tutarlı olması gerekir. Tutarsızlık, karşı tarafın en sevdiği savunma alanıdır.

---

11) Özel senaryolar: Dosyayı zorlaştıran ve doğru kurgulanması gereken haller

11.1 Elden ücret ve “asgari gösterme” düzeni

Bu dosyalarda bankadan yatan kısım görünür, elden kısım görünmez. İspat için:

• Düzenli ve aynı günlerde yatan küçük tutarların yanında, elden ödemenin varlığını gösteren mesajlaşmalar

• İşin niteliği ve pozisyonun emsal ücretleri

• Görev ve sorumluluk düzeyiyle uyumlu gelir kalıpları
  önem kazanır.

11.2 Taşeron/asıl işveren ilişkisi

Fiilen tek bir yerde çalışıp farklı bordrolar, farklı şirket isimleri, farklı şubeler görülebilir. Bu durumda:

• Kimin yönetiminde çalıştığınız

• Kimin iş organizasyonuna dahil olduğunuz

• İşin asıl işveren işyerinde yürütülüp yürütülmediği
  gibi olgular dosyanın merkezine yerleşir.

11.3 Evden çalışma / uzaktan çalışma

Yerinde tespit güçleşir. Bu durumda delil daha çok:

• Sistem giriş kayıtları

• Görev ticket’ları, CRM kayıtları

• E-posta ve raporlama trafiği

• Online toplantı kayıtları
  üzerinden kurulur.

11.4 İşyeri kapanmışsa

Denetimle “anlık” yakalama şansı azalır. Tanık ve yazılı delillerin değeri katlanır. Ayrıca şirketin ticaret sicil durumu, devri, tasfiyesi gibi başlıklar davalı tarafın belirlenmesinde önemli olur.

Sonuç: Başarının anahtarı “zaman + delil + strateji”

Sigortasız çalıştırılma dosyalarında en büyük hata, meseleyi yalnızca “şikâyet ederim, biter” veya “dava açarım, kesin kazanırım” gibi tek kanallı düşünmektir. Gerçekçi yol haritası şudur:

• Çalışma sürüyorsa: Denetimle tespit şansını artıracak şekilde somut başvuru + delil güvence

• Geçmiş dönem uzunsa veya işyeri kapanmışsa: Hizmet tespiti davasına uygun delil ağı + süre riski yönetimi

• Alacaklar da varsa: Arabuluculuk ve alacak davası planı ile anlatım tutarlılığını koruma

Doğru kurulmuş bir dosya, yalnız “prim günü” değil; emeklilik, sağlık, iş kazası dosyaları ve işçilik alacakları açısından da kalıcı fark yaratır.