Gemi Rehninde Sicilden Terkin İşlemleri

1. Giriş

Sicilden terkin işlemleri, gemi siciline tescilli ayni hakların sona ermesinin üçüncü kişilere karşı hüküm ve sonuç doğurabilmesi açısından deniz ticaret hukukunun en önemli kurumlarından biridir. Özellikle gemi ipoteğinin sona ermesi, ancak bu durumun gemi sicilinden terkin edilmesi ile birlikte hukuken tamamlanmış sayılmaktadır. Bu nedenle sicilden terkin işlemleri, yalnızca şekli bir sicil işlemi değil; aynı zamanda hukuki güvenliğin ve aleniyet ilkesinin somut yansımasıdır.

Bu nedenle, gemi ipoteğinin sona ermesiyle eşzamanlı olarak gerçekleştirilen sicilden terkin işlemleri, uygulamada yoğun olarak karşılaşılan sorunlara çözüm sağlayacak bir hukuki mekanizma olarak karşımıza çıkar.

2. Sicilden Terkin Kavramı ve Hukuki Niteliği

Sicilden terkin, gemi sicilinde yer alan mevcut bir kaydın — burada özellikle gemi ipoteği kaydının — silinmesi işlemidir. Gemi sicili, deniz ticaretine ilişkin ayni hakların ve hukuki durumların aleniyetini sağlayan bir sicildir. Sicile tescilli haklar, hukuken sona erse bile terkin edilene kadar, üçüncü kişiler bakımından kayıtlı olmaya devam eder ve dış dünyaya karşı hukuki sonuç doğurabilir. Bu durum, sicilin aleniyet ve güven ilkesi gereğidir.

Gemi ipoteğinin terkin edilmesi, hak sahibinin iradesine bağlı bir talep ile yapılabileceği gibi, belirli durumlarda mahkeme kararı veya resen sicil müdürlüğü müdahalesiyle de gerçekleştirilebilir. Sicilden terkin işlemi bu nedenle hem maddi hukuk hem de sicil hukuku açısından ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

3. Sicilden Terkinin Hukuki Dayanakları

3.1. Türk Ticaret Kanunu ve Gemi Sicil Yönetmeliği

Türk Ticaret Kanunu gemi sicili ile ilgili düzenlemelerde, sicil işlemlerinin yalnızca kayıtla sınırlı olmadığını; aynı zamanda terkin, tadil ve düzeltme işlemlerini de kapsadığını belirtir. Gemi sicil kayıtlarında yapılan haklar, ancak hak kaldırılınca veya ortadan kalkınca sicilden çıkarılır.

Ayrıca Türk Uluslararası Gemi Sicili Yönetmeliği de mevcut sicil işlemlerinin kapsamını belirlemiş olup, ipotek tescili, ipotekli kayıtların terkin edilmesi ve diğer benzeri işlemlerde TTK hükümleri ile gemi sicil nizamnamesi hükümlerinin birlikte uygulanmasını öngörmektedir.

4. Sicilden Terkin Talebinde Bulunabilecek Kişiler

Sicilden terkin talebinde bulunma yetkisi temel olarak aşağıdaki kişiler tarafından kullanılabilir:

1. İpotek Alacaklısı: Gemi ipoteğinin hukuken sona erdiğini gösteren belgelerle talepte bulunabilir.

2. Gemi Maliki: Alacaklı terkin talebinde bulunmadığında veya geciktirdiğinde, gerekli delillerle birlikte sicilden terkin için başvurabilir.

3. Mahkeme veya İcra Dairesi: Haklı sebeplerle mahkeme kararı veya doğrudan icra işlemleri kapsamında sicil kayıtlarında düzeltme hükümleri uyarınca terkin yapılabilir.

Yabancı unsurlu işlemlerde ipotek alacaklısının sicil kayıtlarına müdahalesi, usul ve belge gereklilikleri bakımından ek yükümlülükler içerebilmektedir. Bu durum, uygulamada belge temini ve onay süreçlerini uzatabilmektedir.

5. Sicilden Terkin İçin Gerekli Belgeler

Terkin talebinde bulunulurken genellikle aşağıdaki belgeler talep edilir:

• İpoteğin sona erdiğini gösteren belge: Borcun tamamen ödendiğini, feragat edildiğini veya ipoteğin kanuni başka bir sebeple düşmüş olduğunu gösteren resmi kanıtlar.

• Talep Dilekçesi: İlgili kişinin kimlik ve temsil yetkilerini gösteren belgelerle birlikte sunulur.

• Sicil Kayıt Belgeleri: Sicilde bulunan ipotek kaydına ilişkin ayrıntılar.

Yabancı banka veya üçüncü ülke alacaklıları için, belgelerin noter onaylı tercümeleri ve yeminli tercüme gerekliliği gibi ek usul şartları ortaya çıkabilmektedir.

6. Sicil Müdürlüğünün İnceleme Yetkisi

Gemi sicil müdürlüğü, terkin talebini şekli inceleme çerçevesinde değerlendirir. Müdürlük, belge ve başvuru usulünün gerekli hukuki formata uyup uymadığını inceler; ipoteğin hukuki olarak sona erip ermediği gibi maddi hukuki değerlendirmeler yapmaz. Bu durum, sicil müdürlüğü yetkisinin sınırını gösterir ve gerektiğinde hukuki ihtilaflarda yargı yolunun açılması zorunluluğunu doğurur.

7. Sicilden Terkinin Üçüncü Kişilere Etkisi

Sicilden terkin işlemi gerçekleştikten sonra sicil kaydında artık ilgili ipotek veya sınırlı ayni hak yer almaz. Bu durum, üçüncü kişiler bakımından sicilin yeni hukuki durumu gösterdiği anlamına gelir. Sicilden terkin edilmemiş bir ipotek, hak hukuken sona erse dahi üçüncü kişiler tarafından hakkın varlığı şeklinde algılanabilir ve bu algı, hukuki güven ilkesinin zedelenmesine yol açabilir. Dolayısıyla terkin işlemi, sadece taraflar arasındaki hukuki durumu değil, üçüncü kişilerin de doğru şekilde bilgilendirilmesini sağlar.

8. Uygulamada Karşılaşılan Sorunlar

8.1. Alacaklının Terkin Talebinde Gecikmesi

Uygulamada en sık karşılaşılan sorunlardan biri, ipoteğin hukuken sona ermesine rağmen alacaklının terkin talebinde bulunmamasıdır. Bu durum gemi malikini mahkeme sürecine başvurmak zorunda bırakabilir ve gereksiz zaman/maliyet yükü doğurabilir.

8.2. Yabancı Unsurlu İpoteklerde Belge Temini

Uluslararası kredi ilişkileri veya yabancı bayraklı gemiler üzerindeki ipoteklerde, gerekli belgelerin ibrazı veya onay süreçleri kimi zaman karmaşık hale gelebilir ve terkin işlemini geciktirebilir.

9. Sonuç

Sicilden terkin işlemleri, gemi ipoteğinin sona ermesiyle eşzamanlı ve tamamlayıcı bir hukuki işlemdir. Sicilde kayıtlı bir ipoteğin hukuki sebebinin ortadan kalkması yeterli değildir; bu durumun gemi siciline doğru şekilde yansıtılması gerekir. Aksi hâlde, sicil kayıtlarının aleniyet ve güven fonksiyonu zarar görebilir ve üçüncü kişiler nezdinde hukuki belirsizlikler oluşabilir.

Bu nedenle, gemi ipoteğinin hukuken sona erdiği hallerde, ilgili tarafların sicilden terkin işlemini gecikmeksizin ve usulüne uygun olarak yürütmeleri ticari hukuki güvenlik ve deniz ticaret düzeni açısından önem arz etmektedir.