Sermaye Piyasasında Bilgi Suistimali ve Piyasa Dolandırıcılığı Suçlarının Tipiklik Bakımından İncelenmesi

Sermaye piyasalarının varlık sebebi, yatırımcıların piyasaya olan güveni ve fırsat eşitliğidir. Bu güvenin sarsılması, sadece bireysel yatırımcıları değil, makroekonomik istikrarı da tehdit eder. Bu nedenle 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu (SPKn), piyasa bozucu eylemleri ağır cezai müeyyideler altına almıştır. Bu yazıda, uygulamada en çok karşılaşılan iki temel suç tipi olan Bilgi Suistimali (m. 106) ve Piyasa Dolandırıcılığı (m. 107) suçları, ceza hukuku tekniği ve tipiklik unsurları bakımından analiz edilecektir.

1. Bilgi Suistimali Suçu – SPKn m. 106

Bilgi suistimali, sermaye piyasası araçlarının fiyatını etkileyebilecek, ancak henüz kamuya açıklanmamış “içsel bilgiye” dayalı olarak işlem yapılmasıdır. Bu suçun temel amacı, bilgiye erişimi olanlar ile genel yatırımcı kitlesi arasındaki asimetrik bilgi dağılımının haksız kazanca dönüşmesini engellemektir.

A. Tipikliğin Maddi Unsurları

• Fail: Bu suç bir özgü suçtur. Fail, ancak Kanun’un 106. maddesinde sınırlı sayıda (numerus clausus) sayılan kişiler olabilir. Bunlar; ihraççılar, yönetim kurulu üyeleri, işi/mesleği gereği bilgiye ulaşanlar (denetçiler, avukatlar), suçun konusunu teşkil eden bilgiyi bir suç işlemek suretiyle elde edenler veya bilginin içsel bilgi olduğunu bilerek doğrudan/dolaylı bir şekilde bu bilgiye ulaşanlardır.

• Fiil: İçsel bilgiye veya iş ortaklığına ilişkin bilgiye dayanarak; sermaye piyasası araçları için alım-satım emri vermek, bu emirleri iptal etmek veya değiştirmektir.

• Konu: Suçun konusunu oluşturan bilgi; doğrudan veya dolaylı olarak sermaye piyasası aracına veya ihraççıya ilişkin olan, kamuya açıklanmamış ve açıklandığında fiyatlar üzerinde anlamlı bir etki yaratabilecek nitelikteki **”içsel bilgi”**dir.

B. Manevi Unsur

Suç sadece doğrudan kast ile işlenebilir. Failin, elindeki bilginin içsel/özel bir bilgi olduğunu bilmesi ve bu bilgiye dayanarak bir işlem tesis etme iradesi taşıması gerekir.

2. Piyasa Dolandırıcılığı Suçu – SPKn m. 107

Piyasa dolandırıcılığı, arz ve talebin serbest piyasa koşullarında oluşmasını engelleyerek yapay bir fiyat veya hacim yaratma faaliyetidir.

A. İşlem Bazlı Piyasa Dolandırıcılığı (m. 107/1)

Bu suç tipi, piyasadaki doğal alım-satım dengesini bozmaya yönelik fiili hareketleri cezalandırır.

• Hareket: Alım-satım yapmak, emir vermek, iptal etmek veya hesap hareketleri gerçekleştirmek.

• Netice: Tipiklik bakımından bir zarar doğması şart değildir; işlemin fiyat veya arz-talep hakkında “yanlış izlenim uyandırabilecek nitelikte” olması yeterlidir. Bu yönüyle bir soyut tehlike suçudur.

• Yapay Piyasa Kavramı: Failin amacı, piyasada gerçek bir talep varmış gibi göstererek fiyatı yukarı çekmek veya suni bir baskı ile aşağı indirmektir.

B. Bilgi Bazlı Piyasa Dolandırıcılığı (m. 107/2)

Burada “işlem” değil, “beyan” ön plandadır. Sermaye piyasası araçlarının fiyatını veya değerini etkilemek amacıyla yalan, yanlış veya yanıltıcı bilgi yayılmasıdır.

• Manevi Unsur: Bilgi bazlı manipülasyonda fail, özel bir saikle (kastla) hareket etmelidir. Kanun bunu “fiyatı etkilemek amacıyla” şeklinde belirtmiştir.

4. Etkin Pişmanlık ve Özel Soruşturma Usulü

Sermaye piyasası suçları, Türk Ceza Kanunu’ndaki genel suç tiplerinden iki noktada keskin bir şekilde ayrılır:

1. Soruşturma Şartı: Bu suçlar hakkında soruşturma başlatılabilmesi için Sermaye Piyasası Kurulu’nun (SPK) Cumhuriyet Başsavcılığına yazılı başvuruda bulunması zorunludur. Kurulun başvurusu, CMK m. 158’den farklı olarak bir “muhakeme şartı” niteliğindedir.

2. Etkin Pişmanlık (m. 107/3): İşlem bazlı piyasa dolandırıcılığı yapan fail, pişmanlık duyarak elde ettiği menfaatin iki katını (veya azami sınırları Kurulca belirlenen tutarı) Hazineye öderse, soruşturma evresinde takipsizlik, kovuşturma evresinde ise cezada indirim veya ceza verilmemesi gibi sonuçlar doğabilir.

5. Karşılaştırmalı Özet Tablo

Sonuç

Sermaye Piyasası Kanunu m. 106 ve 107 düzenlemeleri, piyasada dürüstçe işlem yapan yatırımcıyı korumayı hedefler.