Senedin Zayi Olması Halinde Yapılacak Hukuki İşlemler
Senedin Zayi Olması Halinde Yapılacak Hukuki İşlemler
1. Giriş
Kıymetli evraklar, ticari hayatın güven ve hız temelinde işleyen araçlarıdır. Çek, bono ve poliçe gibi kambiyo senetleri; alacaklının hızlı tahsilat yapabilmesi ve borçlunun sorumluluğunun netleşmesi açısından kritik öneme sahiptir. Ancak uygulamada, kimi zaman senetlerin kaybolması, çalınması, yanması veya yırtılması gibi nedenlerle zayi olduğu görülmektedir.
Senedin zayi olması halinde alacaklı, kambiyo senedinin sağladığı haklarını kaybetmemek için belirli hukuki yollara başvurmak zorundadır. Bu noktada, Türk Ticaret Kanunu (TTK) ve İcra ve İflas Kanunu (İİK) hükümleri yol gösterici niteliktedir.
2. Zayi Kavramı ve Önemi
2.1. Zayi Nedir?
Zayi, bir kıymetli evrakın sahibinin elinden iradesi dışında çıkması, yok olması veya kullanılamaz hale gelmesi durumunu ifade eder.
- Fiziksel Zayi: Senedin yanması, yırtılması, okunamaz hale gelmesi.
- Hukuki Zayi: Senedin çalınması, kaybolması veya üçüncü kişilerin eline geçmesi.
2.2. Hukuki Önemi
Kıymetli evraklar “senetsiz hak olmaz” ilkesi gereğince, senetten bağımsız bir hak doğurmaz. Bu nedenle senet zayi olduğunda, alacaklı doğrudan hakkını ileri süremez; önce hukuki yollara başvurmalıdır.
3. Zayi Olma Hallerinde Başvurulacak Hukuki Yollar
3.1. İptal Davası (TTK m. 651 vd.)
Senedin zayi olması halinde başvurulacak en temel yol, iptal davasıdır.
- Yetkili Mahkeme → Senedin ödeneceği yer Asliye Ticaret Mahkemesi.
- Dava, alacaklının talebiyle açılır.
- Mahkeme, zayi olan senedi hükümsüz kılar ve alacaklıya senetsiz olarak hakkını talep etme imkânı verir.
3.2. Ödeme Yasağı Kararı
Mahkeme, iptal davası süresince muhataba (örneğin banka) ödeme yasağı getirir. Böylece kötü niyetli kişilerin senedi tahsil etmesi engellenir.
3.3. İlan Yolu ile Çağrı
Mahkeme, ilan yolu ile senedi elinde bulunduran kişiye belli bir süre içinde senedi ibraz etmesini bildirir.
- İbraz edilmezse → Senet iptal edilir.
- İbraz edilirse → Mahkeme, hakkın kime ait olduğunu değerlendirir.
3.4. Geçici Hukuki Koruma
Mahkeme, alacaklının talebiyle ihtiyati tedbir kararı vererek ödeme yapılmasını engelleyebilir.
4. Senedin Türüne Göre İşlemler
4.1. Çeklerde Zayi
- Çek, görüldüğünde ödenir.
- Zayi halinde, muhatap bankaya ödeme yasağı konulması çok önemlidir.
- TTK m. 818 → Çek iptali davası düzenlenmiştir.
4.2. Bonoda Zayi
- Bono, alacaklının en sık karşılaştığı senettir.
- Zayi halinde iptal davası açılır, ödeme yasağı talep edilir.
4.3. Poliçede Zayi
- Poliçede düzenleyen, muhatap ve lehtar ilişkisi vardır.
- İptal davası, ödeme yerindeki mahkemede açılır.
5. Zayi Halinde Alacaklının Hakları
- Senetsiz Takip Hakkı: İptal davası sonucunda, alacaklı kambiyo senetlerine özgü takip yapabilir.
- Teminatlı Ödeme Talebi: Mahkeme, bazı hallerde senetsiz ödeme yapılmasına izin verebilir ancak alacaklıdan teminat göstermesini isteyebilir.
- Rücu Hakkı: Cirantalar ve avalistler, senedin iptali sonrasında da sorumlu tutulabilir.
6. Yargıtay Kararları
- Yargıtay 11. HD, 2018/1421 K.: “Zayi nedeniyle açılan iptal davasında, mahkeme ilan yoluyla üçüncü kişilere çağrı yapmadan karar veremez.”
- Yargıtay HGK, 2016/1251 K.: “Çek zayi olduğunda, muhatap bankaya ödeme yasağı konulması, alacaklının haklarının korunması açısından zorunludur.”
- Yargıtay 19. HD, 2017/9321 K.: “İptal kararı, senedin hükümsüzlüğünü sağlar; alacaklıya senetsiz takip hakkı verir.”
- Yargıtay 12. HD, 2019/8743 K.: “Zayi edilen senet iptal edilmeden icra takibi yapılamaz.”
7. Uygulamadaki Sorunlar
- Zaman Kaybı
İptal davası süreci uzun sürdüğü için alacaklı mağdur olabilir. - Kötü Niyetli Kullanım
Zayi edilen senedin üçüncü kişilerce haksız tahsili mümkündür. - Teminat Gösterme Zorunluluğu
Bazı durumlarda alacaklının ayrıca teminat göstermesi, ekonomik yük doğurmaktadır. - Banka Uygulamaları
Çeklerde, bankaların ödeme yasağı kararlarını uygulamada farklı yorumlamaları sorun yaratmaktadır.
8. Öğretide Görüşler
Katı Görüş
Kambiyo senetlerinde şekil ve güven unsurları ağır bastığından, zayi halinde mutlaka iptal kararı alınmalıdır.
Esnek Görüş
Alacaklı mağduriyetini önlemek için, belirli şartlarda senetsiz takip yoluna daha hızlı izin verilmelidir.
9. Çözüm Önerileri
- Elektronik senet uygulaması yaygınlaştırılarak zayi riski ortadan kaldırılmalı.
- İptal davaları hızlandırılmalı, ticari uyuşmazlıklara özgü ihtisas mahkemeleri etkin kullanılmalı.
- Bankaların sorumluluğu artırılmalı, ödeme yasağı kararlarına titizlikle uymaları sağlanmalı.
- Mevzuatta sadeleştirme yapılarak alacaklıların hak kaybı önlenmeli.
10. Sonuç
Senedin zayi olması, ticari hayatta önemli hak kayıplarına yol açabilecek bir durumdur. TTK ve İİK hükümleri, bu kaybın önlenmesi için iptal davası, ödeme yasağı ve ilan yoluyla çağrı gibi mekanizmalar öngörmüştür.
Yargıtay kararları, senedin zayi olması halinde iptal prosedürünün titizlikle uygulanması gerektiğini ortaya koymaktadır.
Sonuç olarak, senetlerin zayi olması durumunda izlenecek hukuki yolların iyi bilinmesi, hem alacaklıların haklarını güvence altına alır hem de ticari hayatta güvenin korunmasına katkı sağlar.
About Post Author
