Sektörel Örneklerle Patent ve Faydalı Model: Makine, Yazılım, İlaç ve Otomotiv Alanında Koruma

Teknik bir buluş geliştirdiğinizde, ilk sorulardan biri şudur:
“Bu yeniliği patentle mi, yoksa faydalı modelle mi korumalıyım?”

6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu çerçevesinde patent ve faydalı model, teknik buluşların korunmasında en temel iki araçtır. Ancak hangi koruma türünün, hangi sektörde ve hangi tip buluş için daha uygun olduğu sorusu, özellikle makine, yazılım, ilaç ve otomotiv gibi dinamik alanlarda stratejik bir karar hâline gelir.

Aşağıda, dört farklı sektörde –makine, yazılım, ilaç ve otomotiv– patent ve faydalı model korumasını hukuki bir bakış açısıyla, somut örneklerle ele alacağız.

---

1. Patent ve Faydalı Model: Ortak Çerçeve

Önce kısa bir çerçeve çizelim:

• Patent,

  • Yeni olan,

  • Buluş basamağı içeren (uzman kişi için aşikâr olmayan),

  • Sanayiye uygulanabilir
    teknik buluşlara verilen ve genellikle 20 yıl süreyle koruma sağlayan bir haktır.

• Faydalı model ise,

  • Yeni olan,

  • Sanayiye uygulanabilir
    buluşlara verilen, prosedürü daha basit, maliyeti görece düşük ve koruma süresi 10 yıl olan bir haktır.
    Burada buluş basamağı şartı aranmaz; ancak yöntemler, kimyasal maddeler gibi bazı konular faydalı modelle korunamaz.

Her iki koruma türü de buluş sahibine, buluşunu üretme, kullanma, satma, ithal etme ve lisanslama konusunda tekel yetkisi sağlar; haksız kullanım hâlinde tecavüz davalarına konu edilebilir.

Şimdi bu çerçeveyi sektörel örneklerle somutlaştıralım.

---

2. Makine Sektöründe Patent ve Faydalı Model

2.1. Makine sektörünün karakteri

Makine sektörü, teknik yeniliğin somut olarak görüldüğü, mekanik parçalar, sistemler, montaj teknikleri üzerinden ilerleyen bir alandır.
Bu sektörde buluşlar çoğu zaman:

• Tamamen yeni bir makine veya sistem,

• Mevcut makineye getirilen yapısal bir geliştirme,

• Üretim hattının verimini artıran teknik çözüm

şeklinde karşımıza çıkar.

2.2. Patent için tipik makine buluşları

Makine alanında genellikle şu tür buluşlar patent için uygundur:

• Tamamen yeni bir çalışma prensibine dayanan sanayi makinesi,

• Enerji tüketimini radikal biçimde azaltan, daha önce uygulanmamış tahrik sistemi,

• Otomasyon ve sensör teknolojisi ile entegre, akıllı üretim hattı çözümleri.

Bu tür buluşlar, teknik seviyeyi önemli ölçüde ileri taşıdıkları için, buluş basamağı kriterini karşılar ve 20 yıllık patent koruması ekonomik açıdan da anlamlıdır.

2.3. Faydalı model için tipik makine buluşları

Faydalı model ise makine sektöründe özellikle şu tür yenilikler için uygundur:

• Mevcut makinelerde montaj süresini azaltan pratik bağlantı elemanları,

• Bakım kolaylığı sağlayan yeni bir kapak, kilit, mandal çözümü,

• Çalışma güvenliğini artıran, yapısal nitelikli küçük ama etkili koruma aparatları.

Burada sağlanan yenilik “küçük” görünse bile; eğer yeni ve sanayiye uygulanabilir ise faydalı modelle güçlü bir koruma sağlanabilir. Üstelik tescil süreci daha hızlıdır, bu da seri üretime geçişi hızlandırır.

---

3. Yazılım Alanında Patent ve Faydalı Model

3.1. Yazılımda hukuki çerçeve

Yazılım alanı, klasik makine ve ilaç sektörlerinden farklı olarak, soyut algoritmalar, kodlar ve bilgisayar programları üzerinden ilerler. Türk hukuk sisteminde ve Avrupa patent pratiğinde genel ilke şudur:

• “Yazılım, salt algoritma veya bilgisayar programı olarak” patentlenebilir bir buluş değildir.

• Ancak yazılım, teknik bir problemi teknik araçlarla çözüyor ve somut teknik bir etki yaratıyorsa, bilgisayar uygulamalı buluş (computer-implemented invention) olarak patent koruması kapsamına girebilir.

3.2. Yazılımda patent korumasına uygun örnekler

Şu tür buluşlar, patent başvurusu açısından değerlendirilebilir:

• Endüstriyel bir makinayı sensörlerden gelen verilerle optimize eden yerleşik yazılım ve kontrol algoritması,

• Trafik akışını sensör ve kamera verileriyle gerçek zamanlı yöneten, donanımla entegre akıllı kavşak sistemi,

• Enerji tüketimi, bağlantı protokolleri ve donanım etkileşimi düzeyinde teknik çözüm getiren haberleşme protokolleri.

Burada dikkat edilmesi gereken; buluşun sadece “işleme adımlarını” veya “iş kurallarını” içermemesi, ölçülebilir teknik bir sonuç üretmesidir. Bu durumda patent, yazılım tabanlı buluş için güçlü bir koruma sağlar.

3.3. Yazılımda faydalı modelin sınırları

Faydalı model, yöntem ve usulleri kapsam dışı bıraktığı için, salt yazılım buluşlarında genellikle uygun bir araç değildir. Ancak:

• Yazılımın gömülü olduğu,

• Donanım ile birlikte somut teknik bir yapı oluşturan,

• Özellikle makine/otomotiv/IoT cihazlarında çalışan sistemlerde,

faydalı model yoluyla donanım tarafı için (yapısal yenilik varsa) koruma sağlanabilir. Yine de yazılım alanında ana strateji çoğu zaman patent veya telif hakkı (FSEK) temellidir; faydalı model daha sınırlı bir rol oynar.

---

4. İlaç Sektöründe Patent Koruması

4.1. İlaçta patentin önemi

İlaç sektörü, yüksek Ar-Ge maliyeti, klinik çalışmalar ve ruhsat süreçleri nedeniyle patent korumasının en kritik olduğu alanlardan biridir. Burada:

• Yeni etken madde,

• Yeni farmasötik formülasyon,

• Yeni doz rejimi veya uygulama yolu,

• İkinci tıbbi kullanım gibi konular

patent başvurusuna konu olabilir.

Patent, ilaç firmalarına belirli bir süre için pazarda tekel imkânı tanıyarak, yapılan yatırımların geri dönüşünü sağlar. Bu nedenle ilaç firmaları için 20 yıllık süre, iş modelinin adeta temel taşıdır.

4.2. Faydalı modelin ilaçta kullanılamaması

Sınai Mülkiyet Kanunu uyarınca kimyasal maddeler ve usuller faydalı modelle korunamaz. Dolayısıyla:

• Etken madde,

• Kimyasal bileşim,

• Üretim prosesi,

gibi ilaç sektörüne özgü temel buluşlar için faydalı model koruması mümkün değildir.

İlaç sektöründe faydalı model ancak çok sınırlı alanlarda, örneğin:

• İlaç ambalajına ilişkin mekanik bir yenilik,

• Enjeksiyon aparatı, dozajlama cihazı gibi tıbbi cihaz niteliğindeki yapılarda söz konusu olabilir.

Bu nedenle ilaç alanında genel kural şudur:
➡️ Temel koruma aracı patenttir; faydalı model ancak yardımcı, istisnaî durumlarda gündeme gelebilir.

4.3. Patent stratejisinin sektörel etkileri

İlaç sektöründe patent stratejisi yalnızca “yeni molekül” ile sınırlı değildir:

• Formülasyon geliştirmeleri,

• Yardımcı maddelerle çözünürlük/artmış biyoyararlanım sağlayan kompozisyonlar,

• Mevcut molekülün yeni bir hastalığa karşı kullanımı (ikinci tıbbi kullanım)

da patent konusu olabilir. Her bir patent, jenerik firmaların pazara giriş zamanını belirleyen önemli bir hukuki bariyer niteliği taşır.

---

5. Otomotiv Sektöründe Patent ve Faydalı Model

5.1. Otomotivde teknik yenilik alanları

Otomotiv sektörü, farklı disiplinlerin kesiştiği bir alandır:

• Mekanik parçalar,

• Elektrik–elektronik sistemler,

• Yazılım, sensör teknolojisi,

• Batarya ve enerji yönetimi,

• Güvenlik ve sürüş destek sistemleri.

Bu kadar karmaşık yapıda, hem patent hem de faydalı model yoğun biçimde kullanılan koruma araçlarıdır.

5.2. Patent için tipik otomotiv buluşları

Otomotivde şu tür yenilikler patent için güçlü adaydır:

• Yeni bir batarya yönetim sistemi ve kontrol algoritması,

• Çarpışma anında enerjiyi farklı bir şekilde dağıtan, daha önce uygulanmamış güvenlik altyapısı,

• Otonom sürüşe katkı sağlayan, sensör füzyonu ve karar mekanizmasını içeren ileri sürüş destek sistemleri.

Bu buluşlar; yazılım, donanım ve mekanik unsurları birlikte içerdiğinden, teknik düzeyi yükseltir ve özgün bir çözüm ortaya koyar. Patent, burada hem teknolojiyi hem de pazarda elde edilen rekabet üstünlüğünü korur.

5.3. Faydalı model için tipik otomotiv buluşları

Faydalı model, otomotiv sektöründe özellikle:

• Araç içi konforu artıran, montajı kolaylaştıran mekanik eklentiler,

• Basit ama işlevsel klips, bağlantı elemanı, koltuk mekanizması,

• Bagaj, iç panel, saklama bölmesi gibi alanlarda getirilen pratik yapısal çözümler

için oldukça elverişlidir.

Bu tür yeniliklerde, buluş basamağının yüksek olması çoğu zaman beklenmez; ancak yeni ve sanayiye uygulanabilir olmaları, faydalı model ile 10 yıl süreyle etkin bir koruma sağlar. Özellikle yan sanayi ve KOBİ niteliğindeki tedarikçiler için, faydalı model ekonomik ve hızlı bir tercihtir.

---

6. Sektörel Strateji: Hangi Alanda Hangi Koruma Daha Uygun?

Aşağıda, dört sektörü karşılaştırmalı bir bakışla özetleyelim:

• Makine sektörü

  • Devrim niteliğinde, karmaşık sistemler → Patent öncelikli.

  • Pratik, yapısal geliştirmeler, aparat ve ek parçalar → Faydalı model çoğu zaman yeterli.

• Yazılım sektörü

  • Teknik probleme teknik çözüm getiren, donanımla entegre sistemler → Patent gündeme gelir.

  • Salt yazılım/algoritma → Patent dışı kalabilir; telif hakkı rejimi devreye girer. Faydalı model daha sınırlı rol oynar.

• İlaç sektörü

  • Kimyasal madde, bileşim, formülasyon, ikinci tıbbi kullanım → Patent ana koruma aracı.

  • Ambalaj, cihaz vb. mekanik unsurlar → İstisnaî olarak faydalı model düşünülebilir.

• Otomotiv sektörü

  • Batarya teknolojileri, güvenlik sistemleri, sürüş destek yazılımları → Patent ile uzun vadeli koruma.

  • Araç içi ve gövde yapısında pratik, küçük ama ticari değeri yüksek yenilikler → Faydalı model ile hızlı ve ekonomik koruma.

---

7. Sonuç: Sektöre Göre Değişen, Ama Stratejik Olarak Yönetilmesi Gereken Bir Tercih

Patent ve faydalı model, kağıt üzerinde sadece iki farklı tescil türü gibi görünse de, makine, yazılım, ilaç ve otomotiv gibi sektörlerde tamamen farklı stratejik sonuçlar doğurur. Yanlış koruma türünü seçmek:

• Gereksiz maliyete,

• Hak ve süre kaybına,

• Hatta rakipler karşısında geri düşmeye

yol açabilir.

Bu nedenle:

• Buluşun teknik niteliği,

• Sektörün işleyişi,

• Pazar ömrü,

• Ar-Ge maliyeti ve yatırım büyüklüğü,

• Taklit ve dava riski

birlikte değerlendirilmeden, “her buluş için aynı koruma türü” yaklaşımı benimsenmemelidir.

Özellikle makine ve otomotiv sektörlerinde patent–faydalı model kombinasyonu, yazılım ve ilaç sektörlerinde ise patent–telif hakkı–sır saklama dengesinin doğru kurulması, şirketlerin uzun vadeli rekabet gücünü doğrudan etkileyen hukuki bir yatırım niteliğindedir.