info@ferhatkule.av.tr
+90 212 579 79 85

Single Blog Title

This is a single blog caption

Monopol (Tekel) Piyasa Nedir?

01 Eki 2025
0

Rekabet Hukuku Kapsamında Kavramsal ve Uygulamalı Bir İnceleme

I. Giriş

Rekabet hukuku, pazarda verimliliği, yeniliği ve tüketici refahını korumayı amaçlar. Piyasa yapıları bu amaçlarla doğrudan ilişkilidir; zira rekabetçi baskının zayıfladığı yapılarda fiyat, çıktı, kalite ve inovasyon parametreleri bozulur. Monopol (tekel) piyasa, belirli bir mal veya hizmette tek veya baskın bir teşebbüsün etkin olduğu, rakip ve müşterilerinden önemli ölçüde bağımsız hareket edebildiği bir yapıyı ifade eder.

Burada kritik nokta şudur: Rekabet hukuku tek başına “tek olmayı” yasaklamaz; yasak olan hâkim durumun kötüye kullanılması ve rekabeti önemli ölçüde azaltacak yoğunlaşmaların gerçekleşmesidir. Bu nedenle tekel niteliği taşıyan piyasalarda hukukun odak noktası, piyasa gücünün nasıl elde edildiği ve nasıl kullanıldığıdır.

II. Monopolün Ekonomik ve Hukukî Tanımı

1. Ekonomik Tanım

Monopol; yakın ikamesi bulunmayan bir ürün/hizmette tek satıcının bulunduğu, giriş engellerinin yüksek olduğu, dolayısıyla teşebbüsün fiyat ve diğer rekabet parametrelerini tek taraflı etkileyebildiği piyasa yapısıdır. Bu yapı çoğu zaman şu unsurlarla desteklenir:

  • Doğal tekellik/ölçek ekonomileri: Yüksek sabit maliyet, düşen ortalama maliyetler ve ağ etkileri tek bir firmanın verimli üretimini teşvik eder.

  • Hukukî tekel ve lisans rejimi: Kanunla/kamu politikasıyla tanınan ayrıcalıklar (ör. belirli altyapının tekelden işletilmesi).

  • Teknolojik üstünlük veya fikrî mülkiyet: Patent, know-how veya platform ağ etkileriyle girişin zorlaşması.

  • Talep tarafı faktörler: Kullanıcı çoklu-yerleştirme maliyetleri, kilitlenme etkileri, marka sadakati.

2. Hukukî Çerçeve ve Temel İlkeler

Türk rekabet hukukunda odak; “hâkim durumun kötüye kullanılması yasağı” ve **“yoğunlaşmaların kontrolü”**ndedir. Hâkim durum, bir veya birden fazla teşebbüsün pazarda rakip ve müşterilerinden bağımsız hareket ederek ekonomik parametreleri belirleyebilme gücüdür. Bu güç, hukuken “tek başına bulunması” nedeniyle değil, kullanılış biçimi nedeniyle denetime tabidir.
Özetle:

  • Hâkim durumun varlığı ≠ ihlal.

  • Hâkim durumun kötüye kullanılması = ihlal.

  • Hakim durumu yaratacak/güçlendirecek birleşmeler = izin sistemine tabi, gerektiğinde yasak.

III. İlgili Pazar Tanımı: Monopol Analizinin Sıfır Noktası

1. Ürün ve Coğrafi Pazar

Her monopol analizinin ilk adımı ilgili pazarın tanımıdır. Amaç, ikame baskısını ölçmektir.

  • Ürün pazarı: Talep ikamesi esastır; tüketicinin kısa vadede küçük ama kalıcı bir fiyat artışına (SSNIP mantığı) nasıl tepki vereceği sorgulanır. İkame yalnızca fiyat değil; kalite, marka, inovasyon, veri/gizlilik gibi parasal olmayan parametreler üzerinden de değerlendirilir.

  • Coğrafi pazar: Ulaştırma maliyetleri, dağıtım ağları, yasal engeller ve tüketici tercihleri dikkate alınarak rekabetin koşullarının homojen olduğu alan belirlenir.

Dijital pazarlarda pazar tanımı daha karmaşıktır: çok-taraflı platformlar, ekosistemler, sıfır fiyat modelleri ve veri-odaklı kalite göstergeleri klasik fiyat testini tamamlayan metrikler gerektirir (kullanıcı zamanı, etkileşim, çoklu ürün bağları gibi).

2. Zaman Boyutu ve Dinamik Rekabet

Monopol gücünün kalıcı olup olmadığı, zaman boyutuyla ölçülür. Geçici pazar gücü, inovasyon ve potansiyel rekabet baskısıyla eriyebilir. Bu nedenle inceleme, yalnızca bugünün pazar payına değil; giriş tehditlerine, teknoloji eğilimlerine ve alternatif iş modellerine de bakar.

IV. Hâkim Durum Tespiti: Gösterge ve Eşikler

1. Pazar Payı: Başlangıç Göstergesi

Yüksek pazar payı (çoğu sektörde %40-50 ve üzeri) hâkim durum olasılığını artırır; ancak tek başına belirleyici değildir. Önemsenecek hususlar:

  • Pazar payının istikrarı ve zaman içindeki seyri,

  • Rakip sayısı ve etkin kapasiteleri,

  • Giriş engelleri (regülasyon, sermaye ihtiyacı, dağıtım erişimi, veri üstünlüğü, ağ etkileri),

  • Alıcı gücü (büyük kurumsal müşterilerin pazarlık kapasitesi),

  • Dikey entegrasyon ve kritik girdilere erişim.

2. Ağ Etkileri ve Veriye Dayalı Üstünlük

Platform ekonomilerinde ağ etkileri (kullanıcı sayısı arttıkça değer artışı) ve veri birikimi pazara yeni girişleri zorlaştırır. Bu durum, aynı anda hem ürün pazarında hâkimiyeti hem de komşu pazarlarda kaldıracı mümkün kılar. Pazar kapatma ve ekosistem kilitlemesi riskleri burada yükselir.

3. Esaslı Tesis (Essential Facility) ve Darboğazlar

Tek bir altyapı veya arayüzün rakipler için zorunlu giriş kapısı olduğu hallerde, bu tesisin ayrımcı kullanımı veya erişimin haksız engellenmesi hâkim durum analizinde merkezi rol oynar. Şeffaf, nesnel, makul ve ayrımcı olmayan (FRAND benzeri) erişim şartları, hem rekabetin korunması hem de yatırım teşvikinin dengelenmesi bakımından kritik bir araçtır.

V. Hâkim Durumun Kötüye Kullanılması: Türler, Testler, Savunmalar

Hâkim durumun kötüye kullanılması iki ana kümede incelenir: istismarî (tüketiciye doğrudan zarar, örn. aşırı fiyat) ve dışlayıcı (rakipleri alandan çıkarma/geriletme). Değerlendirme, giderek etki-temelli bir yaklaşıma evrilmiştir: davranışın rekabet üzerindeki muhtemel/gerçek etkisi, objektif gerekçe ve verimlilik savunmaları birlikte ele alınır.

A. İstismarî Kötüye Kullanma

  1. Aşırı Fiyatlama (Excessive Pricing)
    Hâkim teşebbüsün maliyet ve riskleriyle açıklanamayacak düzeyde aşırı kâr elde edecek fiyatlaması. İnceleme; maliyet tabanı, sektör emsali, karşılaştırmalı pazarlar ve yatırım/Ar-Ge gerekçeleri ile yürütülür. İstismarî fiyatlama tespiti, iktisaden hassas ve hataya açık olduğundan ihtiyatlı uygulanır; ancak doğal tekel özellikleri taşıyan pazarlarda veya girişin kalıcı biçimde engellendiği durumlarda denetim yoğunlaşır.

  2. Aşırı/Adil Olmayan Sözleşme Koşulları
    Standart sözleşmelerde tüketici-KOBİ tarafın sürümden kazanım ve kilitlenme nedeniyle ayrımcı, haksız veya suiistimal edici koşullara muhatap olması. Örneğin tek taraflı denge bozucu ceza hükümleri, aşırı uzun taahhütler, “en çok kayrılan müşteri” klozlarının yayılmacı/boğucu kullanımları.

B. Dışlayıcı Kötüye Kullanma

  1. Yıkıcı Fiyatlama (Predation)
    Amaç, kısa vadede zararına fiyatlarla rakipleri pazardan çıkarmak; sonrasında fiyatları yükseltmektir. Hukukî testler genellikle maliyet altı fiyatlama (AVC/AAC/LRAIC benzeri eşikler) ve telafi aşaması ihtimalini sorgular. Tek başına düşük fiyat her zaman ihlal değildir; dışlama niyeti ve piyasa yapısı birlikte değerlendirilir.

  2. Marj Sıkıştırması (Margin Squeeze)
    Dikey entegre hâkim teşebbüsün toptan-perakende marjı öyle daralttığı durumlar ki, eşit derecede etkin perakende rakip kârlı çalışamaz. Test; eşit derecede etkin rakip (EDE) varsayımı üzerinden toptan erişim fiyatı ile hâkimin perakende fiyatı arasındaki marjın maliyetleri karşılayıp karşılamadığına bakar. Özellikle telekom, enerji ve dijital altyapılarda tipik bir sorundur.

  3. Erişimin Haksız Engellenmesi / Esaslı Tesis Doktrini
    Rakiplerin faaliyet gösterebilmesi tek bir girdiye veya altyapıya bağlı ise, hâkim teşebbüsün erişimi reddi, geciktirmesi, keyfî kalite düşürmesi veya şeffaf olmayan teknik şartlar dayatması dışlayıcı etki yaratır. Objektif gerekçeler (kapasite, güvenlik, yatırımın geri dönüşü) dikkatle sınanır.

  4. Bağlama ve Paket Satış (Tying/Bundling)
    Güçlü ürünün alımını başka bir ürünün alınmasına bağlama, platform ekosistemlerinde ön yükleme ve varsayılan ayar stratejileriyle birlikte kilitleme etkisi yaratabilir. İnceleme; ihtiyaç dışı bağın rekabeti nasıl etkilediğine, teknik zorunluluk bulunup bulunmadığına ve tüketici faydası iddialarına odaklanır.

  5. Sadakat İndirimleri ve Hedefli Geri Ödemeler
    Hâkim teşebbüsün şarta bağlı, pazarın önemli bölümünü kapatan ve eşit derecede etkin rakibin müşteri kazanmasını aşırı maliyetli hale getiren indirim sistemleri dışlayıcı sayılabilir. Standart miktar iskontosu ile sadakat iskontosu ayrımı yapılır; birincisi verimliliğe işaret edebilirken ikincisi dışlayıcı olabilir.

  6. Ayrımcı Uygulamalar
    Eşit durumda bulunan taraflara farklı; farklı durumda olanlara aynı muamelenin uygulanması aracılığıyla rakiplerin rekabet koşullarının bozulması. Hâkim teşebbüs; fiyat, teslim, kalite, veri paylaşımı, API erişimi gibi alanlarda nesnel kriterlerden sapıyorsa ihlal riski yükselir.

  7. Kalite, Uyumluluk ve Arayüz Tahrifi (Degradation/Interoperability)
    Dijital ortamda API erişiminin bozulması, üçüncü taraf hizmetlerle uyumluluğun bilinçli zayıflatılması, sürüm parçalama veya veri taşınabilirliğinin keyfî kısıtlanması dışlayıcı sonuçlar doğurabilir. Teknik güvenlik gerekçeleri ileri sürülebilir; ancak orantılılık ve en az kısıtlayıcı önlem ilkeleri aranır.

C. Objektif Gerekçeler ve Verimlilik Savunmaları

Hâkim teşebbüs, davranışını şu çerçevelerde meşrulaştırabilir:

  • Yatırımın korunması ve inovasyon teşviki,

  • Güvenlik, ağ bütünlüğü, kalite kontrol,

  • Marka itibarı ve tüketici beklentisi ile uyumlu standartlar,

  • Maliyet tasarrufu ve tüketiciye yansıyan net verimlilikler,

  • Aşırı bedava biniciliğin önlenmesi (ör. ağ kapasitesinin suiistimali).

Ancak bu savunmalar için aranan eşikler yüksektir: (i) davranışın gerekli ve orantılı olması, (ii) daha az kısıtlayıcı bir alternatife kıyasla üstünlük sağlaması, (iii) tüketiciye net fayda sağlaması.

VI. Birleşme ve Devralmalar Yoluyla Tekelleşme

1. İzin Rejimi ve Eşikler

Yoğunlaşmalar, izin veya bildirim eşiğine tabi olabilir. İnceleme; birleşmenin hâkim durum yaratıp yaratmayacağı veya mevcut hâkimiyeti güçlendirip güçlendirmeyeceği, bunun da etkin rekabeti önemli ölçüde azaltıp azaltmayacağı sorularına odaklanır.

Özellikle komşu pazar etkileri, dikey kapatma (müşteriye/girdiye erişim), veri havuzlarının birleşmesi, portföy etkileri ve ekosistem bağlama stratejileri dijital/patform ekonomilerinde yoğunlaşma analizinin merkezindedir.

2. Hukukî Sonuçlar ve Çözümler

  • Koşullu izin: Yapısal (varlık devri) veya davranışsal (erişim yükümlülüğü, ayrımcılık yasağı, veri taşınabilirliği) taahhütlerle rekabet endişeleri giderilir.

  • Yasak: Taahhütlerle dahi giderilemeyen ağır rekabet risklerinde.

  • Ex post denetim: Taahhütlerin izlenmesi, ihlal halinde idari yaptırım ve taahhüdün revizyonu.

VII. Kamu Tekelleri, İmtiyazlar ve Hizmet Yükümlülükleri

Bazı sektörlerde (enerji iletim-dağıtım, su, demiryolu altyapısı gibi) doğal tekel veya kamu hizmeti gerekçeleriyle özel veya kamu tekelinin varlığı kaçınılmazdır. Rekabet hukuku şu ilkelerle hareket eder:

  • Yapısal ayrıştırma ve erişim yükümlülükleri: Şebeke/altyapı ile rekabetçi faaliyetlerin ayrıştırılması; üçüncü taraflara adil, makul, ayrımcı olmayan erişim.

  • Şeffaf tarife ve maliyet esaslı fiyatlama: Aşırı fiyat ve çapraz sübvansiyon riskine karşı.

  • Hizmetin sürekliliği ve kalite parametreleri: Kamu yararı ile rekabetçi baskı arasındaki denge.

VIII. Delillendirme, İspat ve Ekonomik Analiz

1. Delil Türleri

  • Ekonomik veriler: Fiyat serileri, marj analizleri, talep esneklikleri, maliyet verileri, kapasite kullanımı.

  • İç yazışmalar ve teşebbüs belgeleri: Niyet ve strateji bakımından güçlü göstergeler.

  • Müşteri/tedarikçi beyanları, pazar araştırmaları, teknik testler.

  • Benzer pazar karşılaştırmaları: “But-for” analizi.

2. Testler ve Analitik Çerçeve

  • Maliyet karşılaştırma testleri: AVC/AAC/LRAIC benzeri eşikler, EDE (eşit derecede etkin rakip) standardı.

  • Kapasite ve erişim analizleri: Girdi darboğazları, arayüz ve kalite ölçümleri.

  • Ekosistem etkileri: Bağlama/paketleme kombinasyonlarının pazar kapanmasına etkisi.

  • Tüketici refahı: Kısa-uzun dönem fiyat/kalite/yenilik etkileri.

3. Prosedürel Notlar

  • Önaraştırma → Soruşturma → Sözlü savunma aşamaları;

  • Taahhüt ve uzlaşma mekanizmaları: Hızlı çözüm ve etkin denetim için kullanılabilir;

  • Yerinde inceleme ve dijital delil toplama yöntemleri: E-posta, mesajlaşma, sunucu kayıtları, günlükler.

IX. Özel Hukuk Sonuçları: Hükümsüzlük ve Tazminat

Rekabet hukuku ihlalinin özel hukuk yansımaları;

  • Hükümsüzlük: Rekabeti ihlal eden sözleşme koşulları geçersiz sayılabilir;

  • Tazminat: İhlal nedeniyle uğranılan maddi zarar ve yoksun kalınan kâr talep edilebilir; uygun şartlarda artırılmış tazmin halleri düzenlenmiştir;

  • İhtiyati tedbir ve men talepleri: Devam eden ihlalin önlenmesi için.

Tazminat davalarında ispat yükü ve nedensellik bağı önemlidir. Davacı, ihlalin varlığını, zararın varlığını ve ihlal ile zarar arasındaki illiyet bağını makul ispat standardıyla ortaya koymalıdır. Mahkemeler, Rekabet Kurulu kararlarını güçlü delil olarak dikkate alır; ancak tazminatın miktarlandırılması ayrıca iktisadî bir değerlendirme gerektirir.

X. Uyum (Compliance) Perspektifi: Hâkim Teşebbüsler İçin Kontrol Listesi

A. Pazar Gücünü Tanıma ve İzleme

  • Pazar paylarının, giriş engellerinin, ağ etkilerinin periyodik analizi,

  • Rakip ve müşteri şikâyetlerinin üst düzeyde gözlemlenmesi,

  • Kritik girdiler/arayüzler için erişim politikası dokümantasyonu.

B. Fiyatlama ve İndirim Politikaları

  • İndirim/sadakat programları için etki analizi ve EDE testi,

  • Promosyon ve kampanyalarda maliyet altı risklerinin otomatik alarmı,

  • Müşteri bazlı ayrımcılıkta nesnel kriter ve karar tutanakları.

C. Dikey İlişkiler ve Erişim

  • Toptan-perakende marjları için margin squeeze kontrolü,

  • API/arayüz, lisans ve veri paylaşımı protokollerinde FRAND-benzeri ilkeler,

  • Bağlama/paketleme stratejilerinde orantılılık ve seçim özgürlüğü.

D. Sözleşme Yönetimi

  • Standart sözleşmelerde adil koşul taraması, kilitleme ve aşırı bağlayıcılık risklerine karşı kırmızı bayraklar,

  • Fesihlerde objektif gerekçe ve makul süre; geçiş yardımları.

E. Delil ve Eğitim

  • Rekabet hukuku eğitimleri; iç yazışmaların diline dikkat,

  • Karar süreçlerinde hukuk onayı ve ikincil göz mekanizması,

  • Denetim ve raporlama: Yönetim kuruluna periyodik uyum raporu.

XI. Sektörel Vinyetler ve Uygulama Örüntüleri

1. Ağ Sektörleri (Telekom, Enerji, Demiryolu)

Doğal tekel yapıları, şebeke erişimi ve toptan fiyatlandırma üzerinden marj sıkıştırması ve ayrımcılık risklerine açıktır. Çözüm, erişimin şeffaf kuralları ve bağımsız maliyet muhasebesidir.

2. Dijital Platformlar ve Ekosistemler

Varsayılan ayarlar, ön yüklemeler, tarayıcı-arama-app mağazası bağları, veri taşınabilirliğinin kısıtlanması ve API erişimlerinin daraltılması dışlayıcı etkiye yol açabilir. Taşınabilir veri ve birlikte çalışabilirlik yükümlülükleri, kilitlenme riskini azaltır.

3. İlaç ve Sağlık Teknolojileri

Patent koruması ve ruhsatlandırma süreçleri giriş engeli yaratır; hâkim teşebbüs davranışları eşdeğer ürünlerin pazara girişini zorlaştırdığında, erişim ve bilgi paylaşımı rejimleri kritik hâle gelir.

4. Medya ve Yayıncılık

Reklam ve içerik taraflı iki-taraflı pazar yapısı, özel anlaşmalar ve münhasırlıkların rekabet üzerindeki etkilerini öne çıkarır. İzleyici verisi ve içerik lisansları, pazar gücünün dayanağı olabilir.

XII. Sık Karşılaşılan Savunmalar ve Değerlendirme

  • Güvenlik/kalite savunması: Teknik gerekçeler somutlaştırılmalı, daha az kısıtlayıcı alternatifler gösterilmelidir.

  • Yatırımın geri dönüşü: Ağ/altyapı yatırımlarını finanse etmek için belli bir marjın gerekli olduğu ispatlanmalı; aşırı fiyat iddiaları karşısında objektif veriler sunulmalıdır.

  • Verimlilikler: Davranışın tüketiciye yansıyan net faydasını gösterecek ölçüm ve senaryolar (maliyet düşüşü, kalite artışı, inovasyon).

  • Serbest ticaret alanı/rekabet hukuku dışı zorunluluklar: Regülasyon kaynaklı yükümlülükler açıkça ortaya konulmalı; piyasa gücünü istismar yoluna sapılmadığı gösterilmelidir.

XIII. Uygulayıcı İçin Pratik Yol Haritası

  1. Ön Değerlendirme (Red Flags)

  • Pazar payı tek başına yüksek mi? Uzun süredir mi yüksek?

  • Giriş için lisans, veri, ağ, marka kilitlenmesi gibi bariyerler var mı?

  • Müşteri şikâyetleri “erişim reddi / marj sıkıştırma / ayrımcılık / bağlama” ekseninde mi yoğunlaşıyor?

  1. Hızlı Hukuk-İktisat Tarama

  • İlgili pazar tanımı alternatifleri (dar-geniş),

  • Erişim ve marj testleri,

  • İndirim yapılarının segment bazlı etkisi (EDE yaklaşımı),

  • Sözleşme portföyünde bağlama ve uzun taahhütler.

  1. Uyum Tedbirleri

  • İç yönerge ve check-list’ler,

  • Yüksek riskli kararlar için “hakim durum protokolü”,

  • Taahhüt/uzlaşma opsiyonlarının ön analizi,

  • İletişim ve dokümantasyon standardı.

  1. Dava Stratejisi

  • İhlal iddiası: Pazar tanımı + etki analizi + but-for senaryosu,

  • Savunma: Objektif gerekçe + verimlilik + orantılılık,

  • Delil: Ekonometrik çalışma, iç yazışma ve tanık beyanlarıyla destekli bütüncül dosya.

XIV. Sonuç

Monopol piyasa, rekabetçi sürecin sınırlandığı, dolayısıyla hâkim teşebbüs davranışının hukuken yakından izlendiği bir yapıdır. Rekabet hukuku, tek başına büyüklüğü cezalandırmaz; fakat bu büyüklüğün pazar kapatma, aşırı fiyat veya tüketici refahını azaltan diğer sonuçlara yol açacak biçimde kötüye kullanılmasını yasaklar.

Güncel uygulama, klasik fiyat odaklı ölçütleri; dijitalleşme, ağ etkileri, veri üstünlüğü, ekosistem bağları ve birlikte çalışabilirlik gibi parametrelerle zenginleştirmiştir. Bu çerçevede; ilgili pazar tanımı ve hâkim durum testi yalnızca pazar payına değil, dinamik rekabet koşulları, giriş tehditleri, teknolojik evrim ve tüketici davranışlarına da dayanır.

Uygulamada başarı, üç ayak üzerinde yükselir:

  1. Doğru teşhis (pazar tanımı, güç kaynakları, etki analizi),

  2. Doğru çerçeve (etki-temelli yaklaşım, objektif gerekçe ve verimlilikler),

  3. Doğru araçlar (erişim yükümlülükleri, marj testleri, şeffaf sözleşme politikaları, taahhüt-uzlaşma mekanizmaları).

Hâkim teşebbüsler için proaktif uyum programları ve kanıta dayalı karar süreçleri, hem ihlal riskini azaltır hem de meşru ticari hedeflerin hukuken savunulabilirliğini artırır. Rekabet otoritesi ve yargı açısından ise teknik-iktisadî delillerle desteklenmiş, tutarlı ve öngörülebilir karar pratiği, piyasaların etkin işlemesine en büyük katkıyı sağlar.

, , , ,

About Post Author

Leave a Reply

Call Now Button