MÖHÜK Kapsamında Yetki Sözleşmeleri ve Geçerlilik Şartları
Giriş
Milletlerarası ticari ve hukuki ilişkilerde taraflar, uyuşmazlık çıkması hâlinde hangi ülke mahkemesinin yetkili olacağını önceden belirlemek istemektedir. Bu ihtiyacın sonucu olarak ortaya çıkan yetki sözleşmeleri, yabancı unsurlu sözleşmelerin vazgeçilmez bir parçası hâline gelmiştir. Ancak bu sözleşmeler, her durumda ve sınırsız biçimde geçerli değildir.
5718 sayılı MÖHÜK, yetki sözleşmelerini serbest bırakmakla birlikte, bu serbestiyi kamu düzeni, münhasır yetki ve zayıf tarafın korunması ilkeleriyle sınırlandırmıştır. Bu makalede, MÖHÜK kapsamında yetki sözleşmelerinin hukuki niteliği, geçerlilik şartları, geçersizlik hâlleri ve Yargıtay uygulaması ayrıntılı olarak ele alınmaktadır.
1. Yetki Sözleşmesi Nedir?
Yetki sözleşmesi; tarafların, aralarında doğmuş veya doğabilecek uyuşmazlıklarda belirli bir devlet mahkemesini yetkili kılmalarıdır.
Bu sözleşme:
-
Davanın esasıyla ilgili değildir,
-
Usule ilişkindir,
-
Milletlerarası yetki doğurur.
Yetki sözleşmesi, tahkim anlaşmasından farklıdır; devlet mahkemelerini esas alır.
2. MÖHÜK’te Yetki Sözleşmesinin Hukuki Dayanağı
MÖHÜK m.47 uyarınca:
“Taraflar, yabancılık unsuru taşıyan borç ilişkilerinden doğan davalarda, yabancı bir devlet mahkemesini yetkili kılabilirler.”
Bu düzenleme:
-
Yetki sözleşmesini istisnai değil,
-
Geçerli bir hukuk tekniği olarak kabul etmiştir.
Ancak bu kabul mutlak değildir.
3. Yetki Sözleşmesinin Geçerlilik Şartları
Bir yetki sözleşmesinin geçerli olabilmesi için birlikte sağlanması gereken şartlar vardır:
1️⃣ Yabancılık Unsurunun Bulunması
Yetki sözleşmesi:
-
Yabancı unsurlu uyuşmazlıklarda yapılabilir.
-
Tamamen iç hukuk ilişkilerinde MÖHÜK uygulanmaz.
Yabancılık unsuru yoksa, HMK hükümleri devreye girer.
2️⃣ Borç İlişkisinden Doğan Bir Uyuşmazlık
Yetki sözleşmeleri:
-
Sözleşmeden,
-
Haksız fiilden,
-
Borç ilişkisinden
doğan davalar için mümkündür.
Kişisel statüye ilişkin davalar (boşanma, velayet vb.) yetki sözleşmesine konu olamaz.
3️⃣ Açık ve Belirli Olma
Yetkili mahkeme:
-
Açıkça belirtilmiş olmalı,
-
Tereddüde yer vermemelidir.
“Yetkili mahkeme yabancı mahkemelerdir” gibi genel ifadeler geçersiz kabul edilir.
4️⃣ Münhasır Yetki Alanına Girmemesi
Yetki sözleşmesi:
-
Türk mahkemelerinin münhasır yetkisine giren konularda yapılamaz.
Örnekler:
-
Türkiye’deki taşınmazların aynına ilişkin davalar,
-
Tapu iptal ve tescil davaları,
-
Aile konutuna ilişkin ayni talepler.
Bu alanlarda yapılan yetki sözleşmeleri kesin hükümsüzdür.
4. Zayıf Tarafın Korunması İlkesi
MÖHÜK, yetki sözleşmelerinde zayıf tarafı özel olarak korur.
Bu kapsamda:
-
İşçi,
-
Tüketici,
-
Sigortalı
aleyhine yapılan yetki sözleşmeleri, kural olarak geçersizdir.
Bu kişiler lehine yetki sözleşmesi yapılması ise mümkündür.
5. Tacirler Arası Yetki Sözleşmeleri
Tacirler arasında yapılan yetki sözleşmeleri:
-
Daha geniş serbestîye sahiptir,
-
Geçerlilik karinesiyle değerlendirilir.
Ancak:
-
Aşırı dengesizlik,
-
Fiilî imkânsızlık,
-
Hak arama özgürlüğünü ortadan kaldıran sonuçlar
doğuruyorsa, kamu düzeni müdahalesi mümkündür.
6. Yetki Sözleşmesi – Tahkim Anlaşması Ayrımı
Uygulamada sıkça karıştırılan bir diğer husus:
-
Yetki sözleşmesi: Devlet mahkemesi
-
Tahkim anlaşması: Hakemler
Tahkim anlaşması varsa, yetki sözleşmesi hükümsüz hâle gelir. Öncelik tahkim iradesine aittir.
7. Yetki Sözleşmesinin Türk Mahkemelerine Etkisi
Geçerli bir yetki sözleşmesi varsa:
-
Türk mahkemeleri yetkisizlik kararı verir,
-
Davayı esastan inceleyemez.
Ancak:
-
Yetki sözleşmesi geçersizse,
-
Münhasır yetki alanı varsa,
-
Zayıf taraf korunuyorsa
Türk mahkemeleri yetkisini korur.
8. Yargıtay’ın Yaklaşımı
Yargıtay, MÖHÜK kapsamında yetki sözleşmelerini:
-
Metne sıkı sıkıya bağlı,
-
Kamu düzeni ve erişim hakkını gözeten
bir yaklaşımla değerlendirmektedir.
Özellikle işçi ve tüketici aleyhine yapılan yetki sözleşmeleri, istikrarlı biçimde geçersiz sayılmaktadır.
9. Uygulamada Sık Yapılan Hatalar
-
Münhasır yetki alanında yetki sözleşmesi yapılması
-
Belirsiz ve muğlak yetki kayıtları
-
Zayıf taraf aleyhine hükümler konulması
-
Tahkim ile yetki sözleşmesinin karıştırılması
-
Yetki sözleşmesinin otomatik geçerli sanılması.
Sonuç
MÖHÜK kapsamında yetki sözleşmeleri, milletlerarası hukuki ilişkilerde öngörülebilirlik ve güvenlik sağlar. Ancak bu sözleşmeler, sınırsız bir serbesti alanı değildir. Kamu düzeni, münhasır yetki ve zayıf tarafın korunması, bu alanın doğal sınırlarını oluşturur.
Doğru kurgulanmış bir yetki sözleşmesi:
-
Usulden reddi önler,
-
Yargılamayı hızlandırır,
-
Taraf iradesine uygun sonuç doğurur.
Yanlış veya geçersiz bir yetki kaydı ise, tüm davayı daha baştan sakatlar.
About Post Author
