Malın Değerinin Azlığı Nedeniyle Ceza İndirimi: Hırsızlık, Yağma ve Zimmet Suçlarında Uygulama

Giriş

Ceza hukukunun temel amacı, kamu düzenini sağlamak ve bireylerin haklarını korumaktır. Bu doğrultuda suç teşkil eden fiillerin cezalandırılması gerekirken, failin kastı, suçun ağırlığı ve sonuçları da dikkate alınarak orantılılık ilkesi gözetilmelidir. İşte bu bağlamda, ceza hukukunda önemli bir müessese olan malın değerinin azlığı nedeniyle cezada indirim uygulaması karşımıza çıkar.

Özellikle hırsızlık (TCK m. 141-147), yağma/gasp (TCK m. 148-150) ve zimmet (TCK m. 247-250) suçlarında, suç konusu malın ekonomik değeri düşükse, fail hakkında ceza indirimi yapılması mümkündür.

---

Hukuki Dayanak

Malın değerinin azlığı nedeniyle cezada indirim, Türk Ceza Kanunu’nun 145. maddesinde düzenlenmiştir:

TCK m. 145: “Hırsızlık suçunun konusunu oluşturan malın değerinin az olması halinde, verilecek cezada indirim yapılabilir veya ceza vermekten vazgeçilebilir.”

Görüldüğü üzere, bu hüküm hırsızlık suçuna özgü görünse de, yüksek mahkeme içtihatlarıyla bu uygulamanın yağma ve zimmet suçları için de kıyas yoluyla uygulanabileceği kabul edilmiştir. Bu kıyasa dayanak ise TCK m. 61‘deki “cezanın bireyselleştirilmesi” ve failin şahsi durumu ile fiilin özelliklerinin göz önüne alınması ilkeleridir.

---

İndirim veya Ceza Vermekten Vazgeçme: Hangi Durumda Hangisi?

TCK m. 145, hâkime takdir yetkisi tanımaktadır. Eğer suç konusu malın değeri gerçekten çok düşükse, hâkim:

• Ya cezada indirim yapabilir (örneğin 1 yıl hapis yerine 6 ay),

• Ya da ceza vermekten tamamen vazgeçebilir (örneğin hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararı verebilir).

Bu takdirin gerekçeli olması zorunludur. Hâkimin, yalnızca “malın değeri az” diyerek indirim yapması değil, bunun neden makul olduğu konusunda açıklama yapması gerekir.

---

Uygulama Alanı: Hangi Suçlarda Uygulanır?

a. Hırsızlık Suçu (TCK m. 141-147)

TCK m. 145, doğrudan hırsızlık suçu için düzenlenmiştir. Failin, başkasının malvarlığı değerini rızası olmadan alması durumunda, bu malın ekonomik değeri düşükse ceza indirimi gündeme gelir.

Örneğin:

• 50 TL değerindeki bir eşyanın çalınması,

• Pazardan alınan sebze-meyvenin izinsiz şekilde alınması,

• Kullanılmış ve maddi değeri düşük olan bir eşyayı çalma gibi durumlarda mahkemeler cezada indirim uygulamaktadır.

Yargıtay 6. CD, 2019/1373 E., 2020/3659 K.: “Çalınan malın 70 TL değerinde olması gözetilerek TCK 145. madde uyarınca cezada indirim yapılması gerekirken hüküm kurulması isabetsizdir.”

---

b. Yağma (Gasp) Suçu (TCK m. 148-150)

Yağma suçunda fail, cebir veya tehditle bir malı alır. Burada da suç konusu malın değeri az ise, ceza indirimi gündeme gelebilir. Ancak, yağmanın cebir veya tehdit içerdiği düşünüldüğünde, indirim uygulaması her zaman kolay kabul edilmez.

Yine de Yargıtay, failin örneğin 20 TL’lik bir sigarayı tehdit yoluyla alması gibi durumlarda indirim yapılabileceğini kabul etmiştir.

Yargıtay 6. CD, 2018/6470 E., 2019/3258 K.: “Sanığın cebirle aldığı paranın 30 TL olması ve mağdurun zararın giderildiğini beyan etmesi karşısında malın değerinin azlığı dikkate alınarak indirim uygulanması gerekir.”

---

c. Zimmet Suçu (TCK m. 247-250)

Zimmet, kamu görevlisinin görevi gereği kendisine teslim edilen malı kendisine veya başkasına geçirmesidir. TCK’da doğrudan malın değeri az olan zimmet suçu için ayrı bir madde (TCK m. 249) yer almaktadır.

TCK m. 249: “Zimmet suçunun, suç konusu malın değerinin az olması halinde, verilecek ceza üçte birden yarıya kadar indirilebilir.”

Bu hüküm, zimmet suçlarında malın değerinin az olması durumunda kanuni indirim uygulanmasını zorunlu kılar.

---

Malın Değeri Nasıl Belirlenir?

Malın değerinin az olup olmadığını belirlemek için genellikle bilirkişi raporuna başvurulur. Özellikle teknolojik cihazlar, mücevher gibi ikinci el piyasası olan ürünlerde rayiç bedel tespiti önemlidir.

Mahkeme, somut olayın özelliklerine göre;

• Malın ekonomik piyasa değeri,

• Kullanım durumu (yeni/eski),

• Tüm ekonomik şartlar (enflasyon, alım gücü gibi)

gibi kriterleri göz önüne alarak karar verir.

---

Geri Verme, Uzlaşma ve Zararı Giderme

Ceza hukukunda zararın giderilmesi, cezanın azaltılmasında önemli bir rol oynar. Özellikle malın iade edilmesi veya mağdurla uzlaşma sağlanması durumunda:

• Hâkim cezada indirim yapabilir,

• Hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB) kararı verilebilir,

• Mağdurun rızası varsa dava düşebilir (özellikle uzlaşma kapsamındaki suçlarda).

Not: Yağma suçu uzlaşma kapsamında değildir ancak hırsızlık suçunun bazı halleri uzlaşma kapsamında değerlendirilebilir.

---

İndirim Oranları

TCK m. 145 açıkça bir oran belirtmemektedir. Uygulamada indirim miktarı genellikle:

• 1/6 ile 1/2 arasında değişir.

• TCK m. 249 uyarınca zimmet suçunda ise kanunen 1/3 ile 1/2 arasında indirim yapılması zorunludur.

Bu oran, olayın niteliğine, failin kastına, pişmanlığına, zararın telafisine göre belirlenir.

---

Ceza Vermekten Vazgeçme

Bazı hallerde hâkim, TCK m. 145’e dayanarak ceza vermekten tümüyle vazgeçebilir. Özellikle ilk defa suç işleyen kişiler için bu uygulama mümkündür. Fakat bu takdir hakkının gerekçeli olarak kullanılması gerekir.

---

Yargıtay Uygulamasından Örnekler

Örnek 1:
Failin bir manav tezgâhından yaklaşık 10 TL’lik sebze meyve alması – cezada indirim yapılması.

Örnek 2:
Sanığın kamu malı olan 3 kalem ofis malzemesini zimmetine geçirmesi – TCK m. 249 uygulanarak 1/3 indirim yapılması.

Örnek 3:
Sanığın mağdurdan zorla 5 TL alması – gasp suçunun oluştuğu kabul edilerek, malın değeri az olduğundan 1/2 oranında ceza indirimi.

---

Eleştiriler ve Uygulamada Dikkat Edilecek Noktalar

a. Takdir Yetkisinin Genişliği

Hâkime bırakılan takdir yetkisi, uygulamada farklı sonuçlar doğurabilir. Aynı olayda bazı mahkemeler indirim uygularken, bazıları uygulamayabilir.

b. Objektif Ölçüt Eksikliği

“Az değer” kavramının nesnel bir ölçütü bulunmamaktadır. Bu durum, uygulamada eşitsizliğe yol açabilir.

c. Suçun Manevi Unsuru Göz Ardı Edilemez

Malın değeri az olsa da failin kastı tam ve güçlü ise, indirimden yararlanması toplum vicdanını zedeleyebilir.

---

Sonuç

Malın değerinin azlığı nedeniyle cezada indirim, ceza hukukunun bireyselleştirme ve orantılılık ilkeleri doğrultusunda önemli bir uygulamadır. Hırsızlık, yağma ve zimmet gibi suçlarda mağdurun zararı düşükse, failin cezasında indirime gidilmesi mümkündür.

Ancak bu indirimin uygulanmasında, hâkimin somut olayı değerlendirmesi, failin kişiliğini, suçun oluş şeklini ve mağdurun zararının giderilip giderilmediğini dikkate alması gerekir. Yargılamanın adil olması ve cezanın caydırıcı niteliğinin korunması açısından bu uygulamanın dikkatle ve ölçülü biçimde yapılması şarttır.