Karşılıksız Çek Verilmesi Halinde İşletmelerin İzlemesi Gereken Yol: Banka Sorumluluğu ve Şikâyet Süreci

Ticari hayatta çek hâlâ en çok kullanılan ödeme araçlarından biri. Ancak çekin tahsile sunulması sırasında “karşılıksızdır” ibaresiyle karşılaşmak, özellikle küçük ve orta ölçekli işletmeler için ciddi nakit akışı krizi anlamına geliyor.

Bu durumda işletmeler genelde şu soruları soruyor:

• Bankanın bu olayda hiç mi sorumluluğu yok?

• Çek karşılıksız çıkarsa ilk adım ne olmalı?

• Şikâyet süresi nedir, nereye başvurulur?

• Sadece icra takibi mi yapılır, yoksa ceza davası da gündeme gelir mi?

Bu yazıda, karşılıksız çek ile karşılaşan işletmelerin adım adım izlemesi gereken yolu; banka sorumluluğu, cezai şikâyet, hukuki takip (icra/dava) ve pratik öneriler başlıkları altında ele alacağız. Metin, ticari işletme perspektifinden, hukuki ve sistematik bir bakış açısıyla hazırlanmıştır.

---

1. Karşılıksız Çek Nedir? Hangi Durumda “Karşılıksızdır” İşlemi Yapılır?

Çek, görüldüğünde ödenmesi gereken bir kambiyo senedidir. Çekin tahsili için:

• Çek, üzerinde yazılı bankaya ibraz edilir,

• İbraz tarihi itibarıyla hesapta yeterli karşılık yoksa,

• Banka, kanunda öngörülen zorunlu sorumluluk tutarı dışındaki meblağı ödemeyi reddeder ve

• Çekin arkasına “kısmen karşılıksızdır” veya “tamamen karşılıksızdır” şerhi düşer.

İşte bu aşamadan sonra çek, hukuken karşılıksız çek niteliği kazanır ve hem bankanın sorumluluğu, hem de keşidecinin (çeki düzenleyen şirket/kişi) hukuki ve cezai sorumluluğu gündeme gelir.

---

2. Bankanın Çek Karşılığından Doğan Sorumluluğu

Çek karşılıksız çıktığında işletmeler çoğu zaman şu yanılgıya düşer: “Madem çek bankadan, o halde tamamını banka ödemeli.” Bu doğru değildir. Bankanın sorumluluğu sınırlı ve kanundan doğan zorunlu bir garanti niteliğindedir.

2.1. Bankanın Zorunlu Ödeme Yükümlülüğü

Banka, çek hesabı açarken ve çek karnesi verirken:

• Çek hesabı sahibini ve mali durumunu incelemek,

• Kanunun öngördüğü teminat ve karşılık yükümlülüklerine uymak,

• Çek yapraklarını buna göre vermek zorundadır.

Çek ibraz edildiğinde hesapta yeterli para olmasa bile, banka kanun gereği belirli bir tutara kadar çeki ödemekle yükümlüdür. Bu tutar:

• Çek bedeli daha düşükse çek bedeli kadar,

• Çek bedeli yüksekse kanunda öngörülen üst sınıra kadar

zorunlu bir banka sorumluluğudur.

İşletme, karşılıksız çekle karşılaştığında, alacağını tahsil edemese bile en azından bu zorunlu banka sorumluluğu tutarını talep edebilir. Bunun için de usulüne uygun ibraz ve gerekli şerhlerin alınmış olması önemlidir.

2.2. Banka Aleyhine Doğrudan Dava Açılabilir mi?

Banka, sadece kanuni zorunlu ödeme tutarı ile sınırlı olarak sorumlu olduğundan:

• Çek bedelinin tamamı için banka aleyhine doğrudan alacak davası açılamaz,

• Ancak zorunlu ödeme tutarını ödemekten kaçınırsa, bu kısım için banka aleyhine takip/dava gündeme gelebilir.

Çek bedelinin tamamını tahsil etmek isteyen işletmenin asıl muhatabı; çeki keşide eden şirket/kişi ve kambiyo hukukuna göre sorumlu olan diğer çek borçlularıdır (cirantalar vb.).

---

3. Karşılıksız Çekle Karşılaşan İşletme İlk Olarak Ne Yapmalı?

Karşılıksız çekle karşılaşan bir işletme paniğe kapılmadan şu adımları atmalıdır:

3.1. İbraz Sürelerine Uyuldu Mu?

Çek, üzerinde yazılı düzenleme yeri ve düzenleme tarihine göre belirli ibraz sürelerine tabidir. Çekin:

• İbraz süresi içinde bankaya sunulması,

• Karşılıksızlık şerhinin mutlaka çekin arka yüzüne yazdırılması

kritiktir. İbraz süresi kaçırılmışsa, kambiyo hukukuna dayalı bazı haklar kaybedilebilir. Ancak yine de genel hükümler çerçevesinde alacak davası açma imkânı tamamen ortadan kalkmaz.

3.2. Karşılıksızlık Şerhi ve Banka Yazısının Alınması

Çek karşılıksız çıktığında:

• Banka görevlisinin “karşılıksızdır” ibaresini çekin arka yüzüne işlemesi,

• Kısmi ödeme varsa bunun da açıkça belirtilmesi,

• Gerekirse bankadan ayrı bir karşılıksızlık yazısı alınması

delil açısından çok önemlidir.

Bu belge, hem icra takibi hem de cezai şikâyet sürecinde kullanılacaktır.

---

4. Karşılıksız Çek İçin Hukuki Yol: İcra Takibi ve Dava

İşletmenin temel amacı, alacağını tahsil etmektir. Bu nedenle karşılıksız çekle karşılaşıldığında çoğu zaman ilk başvurulan yol icra takibi olur.

4.1. Kambiyo Senetlerine Özgü İcra Takibi

Çek, kambiyo senedi olduğu için; alacaklı işletme kambiyo senetlerine özgü haciz yolu ile icra takibi başlatabilir.

Bu takip türünün avantajı:

• İşlemler hızlıdır,

• Borçlunun itiraz süresi kısadır,

• İtiraz merci ve prosedürü özel kurallara tabidir.

Takipte:

• Borçlu (keşideci) ve varsa diğer sorumlular aleyhine takip yapılır,

• Çekin aslı icra dosyasına konur,

• Bankanın karşılıksızlık şerhi, takip dayanağını güçlendirir.

4.2. Genel Haciz Yolu veya Alacak Davası

Herhangi bir sebeple kambiyo takibine gidilmemişse veya çek, kambiyo senedi niteliğini kaybetmişse (örneğin bazı zorunlu unsurlar eksikse), yine de:

• Genel haciz yolu ile icra takibi yapılabilir,

• Veya doğrudan alacak davası açılabilir.

Bu durumda süreç daha uzun ve klasik yargılama usullerine tabidir; ancak yine de işletmenin alacağını talep etme hakkı devam eder.

---

5. Karşılıksız Çekte Cezai Sorumluluk ve Şikâyet Süreci

Karşılıksız çek sadece özel hukuk uyuşmazlığı değildir; cezai sorumluluk boyutu da vardır. Çeki düzenleyen kişi, belirli şartlar altında çekle ilgili özel yaptırımlarla karşılaşabilir.

5.1. Şikâyet Süresi ve Nereye Başvurulur?

Karşılıksız çek nedeniyle cezai yaptırım uygulanmasını isteyen işletme:

• Çekin karşılıksız çıktığını,

• Banka tarafından karşılıksızlık işlemi yapıldığını,

• Çek üzerindeki bilgileri

belgeleyerek yetkili Cumhuriyet Başsavcılığı’na şikâyette bulunabilir. Burada süreler önemlidir; çek karşılıksız kaldığı tarihten itibaren belirli süre içinde şikâyet hakkı kullanmalıdır. Süreler kaçırılırsa cezai yaptırım talebi düşebilir.

5.2. Cezai Yaptırımın İşletme Açısından Amacı

Cezai yaptırımın temel amacı, alacağın tahsilinden ziyade keşideciyi disipline etmek ve çek düzenine olan güveni korumaktır. Yine de pratikte:

• Ceza baskısı altında borçlunun ödeme konusunda daha istekli davrandığı,

• Uzlaşma, yapılandırma, kısmi ödeme gibi seçeneklerin masaya geldiği

sıkça görülür.

Ancak unutulmamalıdır: Cezai süreç başlatmak, alacağın otomatik tahsili anlamına gelmez; bu süreç, hukuki takipten bağımsız şekilde yürür. İşletme, hem icra takibini hem de cezai şikâyet sürecini paralel olarak sürdürebilir.

---

6. Bankanın Sorumluluğuna İlişkin Dikkat Edilmesi Gereken Noktalar

Karşılıksız çekle karşılaşan işletme, bankaya karşı da bazı haklara sahiptir; ancak bunlar sınırsız değildir.

6.1. Zorunlu Sorumluluk Tutarının Talebi

Bankanın ödemekle yükümlü olduğu zorunlu sorumluluk tutarı için:

• Çekin ibraz süresinin kaçırılmamış olması,

• Karşılıksızlık işleminin usule uygun yapılmış olması

gerekir. Banka bu tutarı ödemezse, işletme bu kısım için banka aleyhine takip/dava yürütme imkanına sahiptir.

6.2. Bankanın Kusurlu Davranışı Durumunda

Teorik olarak, banka:

• Çek hesabı açarken açıkça riskli bir kişiye karşı gerekli özeni göstermemiş,

• Çek defteri verilmemesi gereken bir kişiye/şirkete kolayca çek hesabı açmış,

• Çekle ilgili yasal yükümlülüklerini ağır şekilde ihlal etmişse,

ek sorumluluk iddiaları gündeme gelebilir. Ancak bu tür durumları ispatlamak oldukça zordur; bu yüzden uygulamada işletmeler genellikle zorunlu sorumluluk tutarıyla sınırlı olarak bankaya yönelmektedir.

---

7. Karşılıksız Çekle Karşılaşmamak İçin İşletmelerin Alabileceği Önlemler

En iyi çözüm, risk doğmadan önce tedbir almaktır. İşletmeler açısından pratik önlemler şunlardır:

7.1. Müşteri Hakkında Ön Araştırma (Cari Risk Analizi)

• Yeni müşteriyle yüksek tutarlı çekli çalışma yapılacaksa,

• Ticaret sicil kayıtları, geçmiş ödeme alışkanlıkları, piyasa referansları araştırılmalıdır.

Tam güven duyulmayan müşterilerle:

• Daha düşük vadeli,

• Daha küçük tutarlı,

• Tercihen nakit veya banka transferi ağırlıklı çalışma tercih edilebilir.

7.2. Çek Kabullerinde Temel Ticari İlkeler

• Mümkünse bankadan teyit alınması,

• Çok uzun vadeli çek yerine nispeten kısa vadeler tercih edilmesi,

• Müşterinin aynı döneme yığılmış çok sayıda çek vermesinin riskli olduğunun dikkate alınması,

• Mümkün olduğunca teminatlı çalışma (ipotek, rehin, kefalet vb.) yöntemlerinin değerlendirilmesi.

7.3. Muhasebe ve Hukuk Departmanının Birlikte Çalışması

• Çek kabulü, sadece satış ekibinin inisiyatifine bırakılmamalı,

• Finans/muhasebe birimi ile işletme avukatı, yüksek tutarlı çekler konusunda ortak değerlendirme yapmalıdır.

---

8. Karşılıksız Çek Sonrası Strateji: Sadece Dava Değil, Tahsilat Odaklı Yaklaşım

Karşılıksız bir çek, sadece “dava açılacak bir evrak” değil, aynı zamanda tahsilat sürecini yeniden kurgulama ihtiyacının işaretidir. İşletmeler:

• Önce borçlunun mali durumunu, başka dosyalarını, icra kayıtlarını analiz etmeli,

• Varlıklarına ulaşma ihtimalini değerlendirmeli,

• Gerekirse yapılandırma, taksitlendirme, teminat karşılığı ödeme gibi pratik yolları masada tutmalıdır.

Her durumda unutulmaması gereken:

• Cezai şikâyet,

• Kambiyo takibi veya alacak davası,

birer araçtır; amaç ise alacağın mümkün olan en yüksek oranda ve makul sürede tahsilidir. İşletmenin stratejisi de buna göre şekillenmelidir.

---

Sonuç

Karşılıksız çek, ticari hayatın en sık rastlanan ama en çok zarar veren problemlerindendir.

• Banka; kanundan doğan sınırlı bir sorumluluk taşır ve bu sorumluluk belirli tutarla sınırlıdır.

• Çek bedelinin tamamı için asıl muhatap, çeki keşide eden kişi/şirket ve diğer çek borçlularıdır.

• İşletmenin hem icra yoluyla tahsil, hem de gerekli şartlarda cezai şikâyet mekanizmasını birlikte ve doğru sırayla işletmesi önemlidir.

• En az dava kadar önemli olan, baştan itibaren ticari risk yönetimi, müşteriyi tanıma ve çekle çalışma politikasını profesyonelce belirlemektir.

Doğru adımlar atıldığında, karşılıksız çekten doğan zararı asgari seviyeye indirmek; yanlış adımlar atıldığında ise iyi bir alacağın tamamen “kayıp” hanesine geçmesi kaçınılmazdır.