Karma evliliklerde (eşlerin farklı vatandaşlığa sahip olduğu, mutad meskenin ülke değiştirdiği veya aile hayatının birden fazla devletle sıkı bağ kurduğu hallerde) boşanma dosyalarının en kritik kısmı çoğu zaman nafaka ve velayet talepleridir. Çünkü bu iki talepte hem uygulanacak hukuk (hangi ülke hukukunun maddi kurallarının uygulanacağı) hem de yetki çatışmaları (hangi ülke mahkemesinin yargılama yapacağı) aynı anda gündeme gelir. Yanlış kurulan bir yetki veya uygulanacak hukuk stratejisi; kararın etkisiz kalmasına, paralel davalara ve zaman/maliyet artışına yol açabilir.

1) Uygulanacak hukuk: nafaka ve velayet her zaman aynı hukuka mı tabi?

MÖHUK sistematiğinde ilk adım, talebin “boşanmanın fer’î sonucu” mu yoksa “bağımsız bir istem” mi olduğunun doğru nitelendirilmesidir. Boşanma ve ayrılığın esasına uygulanacak hukuk bakımından genel yaklaşım; önce eşlerin müşterek millî hukuku, bu yoksa müşterek mutad mesken hukuku, o da yoksa Türk hukuku yönündedir. Uygulamada bu sıralama, karma evliliklerde uygulanacak hukukun belirlenmesini doğrudan etkiler.

Nafaka bakımından ise iki ayrı eksen görülebilir:

• Eşler arasındaki nafaka (örneğin boşanma sonrası yoksulluk nafakası) çoğu dosyada boşanmanın fer’î sonucu olarak değerlendirilir ve boşanmaya uygulanacak hukuktan etkilenir.
• Çocuk nafakası / iştirak nafakası gibi çocuğu korumaya dönük nafaka türlerinde ise, MÖHUK’ta nafaka alacaklısının (çoğu kez çocuğun) mutad meskeni hukukunu öne çıkaran özel bağlama noktası gündeme gelebilir. Bu durumda aynı dava içinde “boşanma için bir uygulanacak hukuk, nafaka için başka bir uygulanacak hukuk” ihtimali doğar.

Velayet bakımından da benzer bir hassasiyet vardır. Velayet, teorik olarak boşanmanın fer’î sonucu gibi görünse de, modern milletlerarası uygulamada çocuğun fiilî yaşam düzeni ve mutad mesken kavramı belirleyicidir. Bu nedenle karma evliliklerde velayet için uygulanacak hukuk tartışması yapılırken; çocuğun nerede yaşadığı, hangi ülkede okula gittiği, bakımın fiilen kimde olduğu ve sosyal çevre gibi unsurlar önem kazanır. Sonuç olarak, karma evliliklerde nafaka ve velayet konularında uygulanacak hukuk haritası “tek hukuk” şeklinde otomatik kurulmaz; somut olayın bağlama noktalarına göre parçalı bir tablo ortaya çıkabilir.

2) Yetki çatışmaları: hangi ülke mahkemesi karar verecek?

Yetki çatışmaları özellikle iki senaryoda yoğunlaşır: (i) eşlerden birinin Türkiye’de, diğerinin yurtdışında yaşaması; (ii) çocuğun mutad meskeninin bir ülkede, boşanma davasının başka bir ülkede açılması. Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisi kural olarak MÖHUK m.40 çerçevesinde iç hukuk yetki kurallarına dayanır. Boşanma ve fer’î taleplerde Türkiye içindeki yer bakımından yetki açısından da pratikte TMK m.168’deki ölçütler (eşlerden birinin yerleşim yeri veya son altı aydır birlikte oturulan yer) önem taşır.

Buna karşılık velayet, kişisel ilişki ve çocuğun korunmasına ilişkin tedbirlerde uluslararası düzlemde “çocuğun mutad meskeni” merkezli yaklaşım, farklı ülkelerde çelişen kararların önüne geçmeyi amaçlar. Bu sebeple, karma evliliklerde velayet yönünden yetki çatışmaları çoğu zaman “boşanmanın görüldüğü mahkeme her şeye bakar” varsayımıyla çözülemez. Bazı hallerde Türkiye’de boşanma devam ederken, çocuğun mutad meskeninin bulunduğu ülkede velayet/koruma tedbirleri tartışılabilir.

3) Tipik risk alanları ve pratik sonuçlar

• Paralel yargılamalar: Bir ülkede boşanma, diğerinde nafaka veya velayet talepleri açılarak süreç ikiye bölünebilir.
• Kararların etkisiz kalması: Yetki doğru kurulmadıysa, alınan nafaka/velayet kararının diğer ülkede tanınması veya fiilen uygulanması zorlaşabilir.
• Acil koruma ihtiyacı: Çocukla ilgili acil durumlarda (yer değiştirme, teslim, kişisel ilişki engeli gibi) geçici tedbir mekanizmaları, yetki çatışmalarını daha görünür kılar.

Özetle, karma evliliklerde nafaka ve velayet taleplerinde başarı; doğru nitelendirme ile uygulanacak hukuk ve yetki çatışmaları haritasını en baştan kurmaya bağlıdır. Somut bağlama noktaları (vatandaşlık, mutad mesken, fiilî bakım, yerleşim yeri, aciliyet) birlikte analiz edilmeden atılan adımlar, sonradan telafisi güç usul sorunları yaratabilir.