Kamu Düzenine Aykırılık İtirazı
Giriş
Milletlerarası özel hukukta kamu düzeni (ordre public), son çare niteliğinde bir güvenlik supabıdır. Yabancı hukukun uygulanması veya yabancı mahkeme kararının tanınması/tenfizi, Türk hukukunun temel değerleriyle açık ve ağır bir çatışma yaratıyorsa, kamu düzeni itirazı devreye girer. Ancak uygulamada kamu düzeni, çoğu zaman geniş ve belirsiz yorumlanarak yanlış kullanılır; bu da uluslararası hukuki dolaşımı sekteye uğratır.
5718 sayılı MÖHÜK, kamu düzenini sınırsız bir ret gerekçesi olarak değil, istisnai ve ölçülü bir mekanizma olarak kurgulamıştır. Bu makalede, kamu düzeni kavramının içeriği, MÖHÜK’teki dayanakları, tanıma–tenfiz ve uygulanacak hukuk bakımından etkisi, Yargıtay yaklaşımı ve pratik sınırları ele alınmaktadır.
1. Kamu Düzeni (Ordre Public) Nedir?
Kamu düzeni; bir devletin hukuk sisteminin:
-
Temel ilkelerini,
-
Anayasal değerlerini,
-
Toplumsal düzenin çekirdeğini
koruyan normlar bütünüdür.
Milletlerarası özel hukukta kamu düzeni, yabancı hukukun içeriğine değil, uygulanmasının doğuracağı sonuca bakar. Bu nedenle “farklılık” tek başına yeterli değildir; açık, ağır ve tahammül edilemez bir aykırılık aranır.
2. MÖHÜK’te Kamu Düzeninin Hukuki Dayanağı
MÖHÜK m.5 açık hüküm içerir:
“Yetkili yabancı hukukun uygulanması Türk kamu düzenine açıkça aykırı ise, bu hukuk uygulanmaz.”
Ayrıca tanıma ve tenfizde (m.54) kamu düzeni, bağımsız ve zorunlu bir denetim ölçütü olarak yer alır. Böylece kamu düzeni:
-
Uygulanacak hukukun belirlenmesinde,
-
Yabancı kararların tanınması ve tenfizinde
iki ayrı aşamada etkili olur.
3. Kamu Düzeni Ne Değildir?
Uygulamada sınırların doğru çizilmesi hayati önemdedir. Kamu düzeni:
-
❌ Yabancı hukukun Türk hukukundan farklı olması değildir
-
❌ Türk hukukuna göre “daha adaletsiz” görünmesi değildir
-
❌ Taraflardan biri için ekonomik olarak elverişsiz sonuç değildir
-
❌ Hâkimin takdirini yabancı hukuka dayalı olarak sınırlaması değildir
Kamu düzeni, istisnadır; kuralın yerine geçecek şekilde yorumlanamaz.
4. Uygulanacak Hukukta Kamu Düzeninin Etkisi
a) Sonuç Odaklı Denetim
Yetkili yabancı hukuk belirlendikten sonra:
-
Bu hukukun bütününün değil,
-
Somut olayda doğuracağı sonucun
Türk kamu düzenine aykırı olup olmadığı değerlendirilir.
Gerekirse:
-
Yabancı hukukun yalnızca aykırı kısmı dışlanır,
-
Boşluk Türk hukuku ile doldurulur.
b) Tipik Kamu Düzeni Müdahale Alanları
-
Kişi özgürlüğünü ve onurunu zedeleyen hükümler
-
Savunma hakkını ortadan kaldıran düzenlemeler
-
Aile hukukunda eşitlik ilkesini ihlal eden sonuçlar
-
Çocuğun üstün yararını açıkça zedeleyen uygulamalar
Bu alanlarda kamu düzeni daha duyarlı işletilir.
5. Tanıma ve Tenfizde Kamu Düzeni Denetimi
a) Tanımada Kamu Düzeni
Tanımada kamu düzeni denetimi:
-
Daha sınırlıdır,
-
Kararın hukuki varlığının kabulüyle sınırlı kalır.
Örneğin:
-
Yabancı boşanma kararının tanınması,
-
Usul güvenceleri sağlanmışsa
çoğunlukla kamu düzenine aykırı görülmez.
b) Tenfizde Kamu Düzeni
Tenfizde denetim daha sıkıdır, çünkü:
-
Malvarlığına cebri müdahale söz konusudur,
-
Devletin icra gücü devreye girer.
Aşırı cezai şartlar, ölçüsüz tazminatlar veya savunma hakkı ihlalleri, tenfizde kamu düzeni engeli oluşturabilir.
6. Aile Hukukunda Kamu Düzeni
Aile hukukunda kamu düzeni:
-
Soyut ilkelere değil,
-
Somut kişilerin korunmasına
odaklanır.
Örnekler:
-
Çocuğun görüşü alınmadan verilen velayet kararları,
-
Kadın–erkek eşitliğini açıkça ihlal eden boşanma sonuçları,
-
Nafakayı tamamen dışlayan kararlar
Bu hâllerde kamu düzeni itirazı kabul edilebilir nitelik kazanır.
7. Ticari Uyuşmazlıklarda Kamu Düzeni
Ticari alanlarda kamu düzeni:
-
Daha dar yorumlanır,
-
Taraf iradesine saygı ön plandadır.
Ancak:
-
Rekabeti bozucu sonuçlar,
-
Temel dürüstlük kuralını ihlal eden yaptırımlar,
-
Aşırı ve cezalandırıcı tazminatlar
kamu düzeni denetimine takılabilir.
8. Kamu Düzeni – Doğrudan Uygulanan Kurallar Ayrımı
Kamu düzeni ile doğrudan uygulanan kurallar karıştırılmamalıdır.
-
Kamu düzeni: Sonuç denetimi yapar, istisnaidir
-
Doğrudan uygulanan kurallar: Başlangıçtan itibaren uygulanır (iş, tüketici, kambiyo vb.)
Bu ayrım yapılmadığında, kamu düzeni gereksiz yere genişletilir.
9. Yargıtay’ın Yaklaşımı
Yargıtay, kamu düzeni itirazını:
-
Dar,
-
Gerekçeli,
-
Sonuç odaklı
şekilde değerlendirmektedir.
Kararlarda sıkça vurgulanan ilke şudur:
“Yabancı hukukun Türk hukukundan farklı olması, tek başına kamu düzenine aykırılık teşkil etmez.”
Bu yaklaşım, MÖHÜK’ün uluslararası uyum hedefiyle örtüşür.
10. Uygulamada Sık Yapılan Hatalar
-
Kamu düzeninin “genel ret gerekçesi” gibi ileri sürülmesi
-
Somut sonuç analizi yapılmaması
-
Tanıma ile tenfizde denetim farkının göz ardı edilmesi
-
Aile hukuku hassasiyetinin ticari dosyalara taşınması
-
Doğrudan uygulanan kurallarla kamu düzeninin karıştırılması
Sonuç
Kamu düzeni, MÖHÜK sisteminde ne her kapıyı kapatan bir bariyer ne de sembolik bir kavramdır. Doğru kullanıldığında, Türk hukukunun temel değerlerini korur; yanlış ve geniş yorumlandığında ise uluslararası hukuki dolaşımı felce uğratır.
Bu nedenle kamu düzeni itirazı:
-
İstisnai,
-
Ölçülü,
-
Somut sonuca odaklı
şekilde ileri sürülmelidir. Bu yaklaşım, hem Yargıtay içtihadıyla hem de modern milletlerarası özel hukuk anlayışıyla uyumludur.
About Post Author
